Qytaidyń Shyńjań-Uiǵyr avtonomdy ólkesindegi qaita tárbieleý ortalyqtaryndaǵy adamdardyń sany aldaǵy ýaqytta qysqarady. Bul týraly Úrimshide jýrnalistermen ótken kezdesýde osy ólkeniń ákimshiliginiń basshysy Shohrat Zakir málim etti, dep habarlaidy Sputnik Qytai.
Kezdesý sheteldik BAQ ókilderiniń Shyńjań-Uiǵyr ólkesine sapary barysynda ótken. Qytai biligi alǵash ret jýrnalisterge "tárbie ortalyqtarynda" bolyp, jumysymen tanysýǵa múmkindik berdi. Qytaida bul uiymdy islam ekstremizminiń yqpalyna túskenderge kásiptik-biliktilik bilim berý jáne oqytý ortalyqtary dep ataidy.
"Oqý ortalyqtarynda bir million adam bar dep aitady. Adam shoshytarlyq san. Bilim berý uiymdarynda bir million adamnyń bolýy múmkin emes, bul oidan shyǵarylǵan. Biz olardy qalai asyraýshy edik? Ortalyqta turý, bilim alý tegin. Al barlyǵy Shyńjańda 20 million halyq turady. Ortalyqta oqityndar kelip-ketip jatady. Bizdiń ózimizde naqty sandar joq, ol kúnde ózgerip otyrady. Sondyqtan basqa bireý ortalyqtaǵy adamdardyń sany týraly qalai aita alady? Budan bólek, aldaǵy ýaqytta oqytý oralyqtarynda adam sany azaiady. Bul jerdegi oqytý protsesiniń de aiaqtalatyn kezi bolady", — dedi Shohrat Zakir BAQ ókilderine.
Ol óz sózinde oqý ortalyqtary qyzmetiniń maqsatyn túsindirdi. Aitýynsha, bul jerde zań, resmi aýyzsha jáne jazbasha til, arnaiy eńbek daǵdylary oqytylady. Budan bólek, oqý ortalyqtaryndaǵy azamattardyń mádeni deńgeiin únemi arttyrý arqyly ekstremistik kózqarasty túp-tamyrymen joiý jáne olardy qazirgi zamanǵy órkenietti qoǵamǵa aralastyrý mindeti qoiylǵan. Sheneýnik oqý ortalyqtary adamnyń quqyǵyn shekteýdi kózdemeidi dep sendirdi. Shyńjań-uiǵyr ólkesiniń úkimeti buǵan kóz jetkizgisi keletin kez kelgen halyqaralyq uiymdy qabyldaýǵa daiyn.
"Qytai – BUU-nyń zańdy múshesi, uiymnyń jarǵysyn qatań saqtaidy jáne adam quqyǵyn saqtaityn álemdik memleketterdiń biri bolyp qalady. 2018 jyly Shyńjań ókilderi BUU-nyń adam quqyǵy taqyrybyna arnalǵan sharalaryna qatysyp, jurtty óńirdegi ahýalmen tanystyrdy. Biz BUU qurylymyndaǵy kez kelgen uiym men basqa da qoǵamdyq uiymdardyń Shyńjańdaǵy jaǵdaimen tanysýǵa degen nietin quptaimyz. Tek shynaiy faktilerge negizdelgen obektivtilikke úmittenemiz", — dedi Shohrat Zakir.
ShUAA basshysy Qytai Shyńjańdaǵy adam quqyǵy taqyrybyn eldiń múddesine, turaqtylyǵy men damýyna ziian keltirý maqsatynda paidalaný áreketin quptamaitynyn atap ótti.
BUU-nyń násildik kemsitýshilikti joiý komitetiniń sarapshysy Gei Makdýgall ótken jyldyń tamyzynda Shyńjań-Uiǵyr avtonomdy ólkesindegi tárbie ortalyqtarynda 1 millionǵa deiin uiǵyr men basqa musylmandardyń bolýy múmkin ekenin málim etken edi. Osydan keiin BUU-nyń adam quqyqtary boiynsha komiteti Qytaidan Shyńjańǵa baqylaýshylardy kirgizýdi talap etti. Keiin birqatar memlekettiń diplomattary Shyńjań ólkesine baryp, kásiptik-biliktilik bilim berý jáne oqytý ortalyqtarynda bolǵan.
Qytaidaǵy qazaqtardyń máselesi
Qytai biligi Shyńjańdaǵy qazaqtarǵa qysym kórsetýde degen áńgime Qazaqstanda 2017 jyldyń sáýirinen kóterilip keledi. Astanada ótken Dúniejúzi qazaqtarynyń V quryltaiynda Germaniiadan kelgen qazaq Nursultan Nazarbaevqa Qytaida qandastardyń quqyqtary taptalyp jatqanyn alǵash jetkizgen bolatyn. Memleket basshysy bul jaǵdaidan habarsyz ekenin aityp, Syrtqy ister ministrligine máseleniń anyq-qanyǵyn anyqtaýdy tapsyrǵan edi.
Osydan keiin Qytaida qiyndyqqa tap bolǵan etnikalyq qazaqtar týraly áńgime kóbeidi. Qazaqtardyń dini quqyqtarynyń shektelýi, shetelge shyǵý úshin tólqujat berilmeýi, oralman qujattaryn qolyna alǵan adamdardy ony qaitadan tapsyrýǵa májbúrleý, "saiasi lagerlerge" qamaý týraly aqparattar tarady.
Halyqaralyq adam quqyǵyn qorǵaý uiymdary men álemdik baspasóz de Qytaidaǵy "saiasi lagerller" týraly jii jazdy. Al Qytai biligi tárbie oralyqtaryndaǵy qysym kórsetý men qýdalaý týraly sózderdi joqqa shyǵaryp keledi.