بٷگٸندە قحر جاھاندىق ەكونوميكانىڭ نەگٸزگٸ درايۆەرلەرٸنٸڭ بٸرٸنە اينالدى. ەكٸنشٸ جاھاندىق ينتەگراتسييا تسيكلٸنٸڭ تاڭعالارلىق نەتيجەلەرٸنٸڭ بٸرٸ – بۇرىن باتىس ساراپشىلارى «ارتتا قالعان» جەنە «جابىق» ٷشٸنشٸ ەلەم ەلٸ رەتٸندە قابىلدانعان قىتايدىڭ قارقىندى دامۋى. قىتايدىڭ قىسقا مەرزٸمدە كەڭەستٸك ستيلدەگٸ جوسپارلى ەكونوميكادان تيٸمدٸ ارالاس تيپتەگٸ نارىقتىق مودەلگە سالىستىرمالى تٷردە اۋىرتپالىقسىز كٶشۋگە قالاي قول جەتكٸزگەنٸ كٷردەلٸ تالداۋ جاساۋعا لايىقتى.
ەلەمدٸك تەجٸريبەدە ٸرٸ ەكونوميكانىڭ 40 جىل ٸشٸندە ورتا ەسەپپەن جىلىنا 9,5% قارقىنمەن دامىپ, رەتسەسسييانى بىلاي قويعاندا, ەشقاشان تەرٸس مەنگە يە بولماعان قحر-دان باسقا پرەتسەدەنتٸ جوق. 1978 جىلى «رەفورما مەن اشىقتىق ساياساتىنىڭ» باستاپقى كەزەڭٸندە قحر ەكونوميكاسىنىڭ كٶلەمٸ شامامەن 368 ميلليارد يۋاندى قۇرادى. ال 2021 جىلى قىتايدىڭ جٸٶ-سٸ 276 ەسە ٶسٸپ, 101,6 ترلن يۋاندى نەمەسە 15,7 تريلليون دوللاردى قۇرادى.
قىتاي ەلەمدەگٸ ەكٸنشٸ ٸرٸ ەكونوميكا مەرتەبەسٸن الدى, ونىڭ ەلەمدٸك جٸٶ-دەگٸ ٷلەسٸ 1978 جىلعى 1,8% -دان 2020 جىلى 17% -عا دەيٸن ٶستٸ. بۇل كٶرسەتكٸش بويىنشا قحر اقش-تان كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ ورىندا تۇر. قىتايدىڭ تاڭعالارلىق ٶسۋٸ تۋرالى ايتاتىن بولساق, شەتەلدٸك ساراپشىلار الۋان تٷرلٸ تٷسٸندٸرمە بەرەدٸ. بٸراق كٶبٸنە ونى قىتاي بيلٸگٸ سىرتتان ەشكٸمنەن الماي, ٶزدەرٸ دامىتقان رەفورمالاردىڭ سەتتٸ ٷلگٸسٸ دەپ اتايدى.
شەتەلدٸك ساراپشىلاردىڭ قحر ەكونوميكاسىنىڭ «قاتتى قونۋ» ىقتيمالدىعى جەنە ونىڭ ٶسۋ قارقىنىنىڭ تٶمەندەۋٸ تۋرالى, تٸپتٸ قىتايلىق «ەكونوميكالىق عاجايىپتىڭ» اياقتالۋى تۋرالى بولجامدارى قاتە بولىپ شىقتى. بۇل ەلدەگٸ جوعارى ٶسۋ قارقىنى حالىقارالىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس كەزەڭٸندە دە ساقتالدى. پاندەميياعا قاراماستان 2020 جىلى, كٷرت ەكونوميكالىق قۇلدىراۋدان كەيٸن, قىتاي تەز قالپىنا كەلە باستادى جەنە ٶسٸمدٸ (+2,3%) كٶرسەتكەن جالعىز ەل بولدى, بۇل ونىڭ ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا تاعى بٸر رەت دەلەل بولا الادى. 2021 جىلى قىتاي جٸٶ ٶسٸمٸ 6% -دان استام قالپىنا كەلەدٸ دەپ كٷتەدٸ.
گەوساياسي بەسەكەلەستٸك پەن ساۋدا سوعىستارىنىڭ ٶرشۋٸ دٷنيەجٷزٸلٸك ەكونوميكالىق كەڭٸستٸكتٸڭ بىتىراۋىنا ەكەپ سوقتىرادى. ٶزٸنٸڭ دامۋىنداعى سىرتقى فاكتورلار رٶلٸنٸڭ تٶمەندەۋٸنە قاراماستان قىتايدىڭ ٶزٸ «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» باستاماسىندا ايقىن كٶرٸنەتٸن جاھاندانۋ ٷدەرٸسٸنە قاتىسۋدان باس تارتپايدى. اشىقتىق پەن ٶز كٷشٸنە سٷيەنۋ اراقاتىناسى قىتايدا ديالەكتيكالىق تٷردە تٷسٸندٸرٸلەدٸ: اشىقتىق ارقىلى ٶز كٷشٸنە سٷيەنۋ قابٸلەتٸن نىعايتۋ جەنە ٶز كٷشٸنە سٷيەنە وتىرىپ, ەكونوميكانى ودان دا كەڭٸرەك اشۋ.
قازٸر قحر ەكونوميكالىق قۇرىلىمىن قايتا تەپە-تەڭدٸككە كەلتٸرۋ جەنە ەكسپورت پەن ينۆەستيتسيياعا تەۋەلدٸلٸكتٸ ازايتۋ, سونداي-اق ٸشكٸ تۇتىنۋ مەن قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسىن ۇلعايتۋ ارقىلى قىتايدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ نەگٸزگٸ باعىتىن ٶزگەرتۋ جالعاسۋدا.
قىتاي ٶنەركەسٸپتٸك ٶندٸرٸستٸڭ بەلگٸلٸ بٸر سەگمەنتتەرٸندە ٶزٸنٸڭ باتىسقا تەحنولوگييالىق تەۋەلدٸلٸگٸن جويۋدى كٶزدەيدٸ. قازٸر بۇل ەل بٷكٸل دامۋشى ەلەمدەگٸ ۋربانيزاتسييا, يندۋسترييالاندىرۋ جەنە عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس پروتسەستەرٸنە جەتەكشٸلٸك ەتەدٸ. بۇل ەل ەڭ ٸرٸ ٶنەركەسٸپتٸك ٶندٸرۋشٸنٸڭ ورنىن يەلەندٸ: 2010 جىلداردىڭ ورتاسىندا ەلەمدٸك تسەمەنت ٶندٸرٸسٸنٸڭ 60%, بولاتتىڭ 50%, اليۋمينييدٸڭ 55%, مىرىش پەن قورعاسىننىڭ 40% -دان استامى جەنە اۆتوموبيلدەردٸڭ 27%-ى قىتايعا تيەسٸلٸ.
قىتايدىڭ يننوۆاتسييالىق سالالارداعى, عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستٸڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىنداعى پوزيتسيياسىنىڭ نىعايۋى ٶندٸرٸلەتٸن جٸٶ-دە كٶپ بٸلٸمدٸ قاجەتسٸنەتٸن سەكتور ٷلەسٸنٸڭ ٶزگەرۋٸن انىق كٶرسەتەدٸ. بٷگٸندە قحر حاي-تەك سەكتورىنىڭ ٷلەسٸ 35%-دان اسادى (اقش-تا – 38%). سوڭعى ونجىلدىقتاردا قۋاتتى سەكٸرٸس جاساي وتىرىپ, قىتاي ەلەمدٸك تەحنولوگييالىق ٶندٸرٸستەگٸ ٷلەسٸ بويىنشا 2008 جىلى جاپونييانى, 2012 جىلى ەو-نى باسىپ وزدى جەنە امەريكا قۇراما شتاتتارىنا جاقىندادى. سونداي-اق ول كٶپ بٸلٸمدٸ قاجەتسٸنەتٸن سەكتور ٶنٸمدەرٸنٸڭ ەلەمدٸك ەكسپورتىندا جەتەكشٸ ورىن الادى (24%).
2001 جىلى دسۇ-عا كٸرگەننەن كەيٸن قحر-دىڭ ەكسپورتتىق سەكتورى قارقىندى دامي باستادى: 2009 جىلى قحر تاۋار ەكسپورتى كٶلەمٸ بويىنشا 1-ورىنعا شىعىپ, سول ورىندا مىقتاپ وتىر. بٷگٸندە قىتاي كٶپتەگەن تاۋار نارىعىنىڭ جاعدايىن, شيكٸزاتقا دەگەن سۇرانىستى جەنە جالپى ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ دامۋىنىڭ تۇراقتىلىعىن ايتارلىقتاي دەڭگەيدە ايقىندايدى.
قازٸرگٸ قىتاي ٸرٸ حالىقارالىق ينۆەستورعا اينالۋدا. سوڭعى جىلدارى قحر اقش پەن جاپونييامەن بٸرگە ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ ينۆەستورلاردىڭ ٷشتٸگٸنە كٸردٸ. قىتايلىق ينۆەستورلار تاڭدامالى تەسٸلدٸ ۇستانىپ, كاپيتالدىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن ٶزارا تيٸمدٸلٸك نەگٸزٸندە ولاردىڭ تيٸمدٸ ينۆەستيتسييالانۋىنا كەپٸلدٸك بەرەتٸن ەلدەرگە بارادى. قىتايدىڭ ەكونوميكالىق سەرٸكتەستەرٸ ٷشٸن اۋقىمدى بٸرلەسكەن جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋدا جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە.
سوڭعى 40 جىلدا جان باسىنا شاققانداعى جٸٶ-نٸ 50 ەسەدەن استام كٶبەيتكەن قىتاي ورتاشا تابىسى بار ەلدەر ساناتىنا ەندٸ. بۇۇ-نىڭ قولدانىستاعى ستاندارتتارىنا سەيكەس, ەلدەگٸ 700 ميلليوننان استام ادام كەدەيلٸكتەن شىقتى, بۇل بٷكٸل ەلەمدەگٸ وسى ساننىڭ 70%-دان استامىن قۇرايدى. قازٸرگٸ ەلەمدٸك ساۋدادا قىتاي 400 ميلليوندىق ورتا تاپقا يە, ەڭ ٸرٸ جەنە تانىمال ەلەمدٸك نارىق.
ەسكٸ يندۋستريالدى ورتالىقتاردىڭ نارىقتارىنداعى سۇرانىستىڭ توقىراۋىنا بايلانىستى قىتايدىڭ ەكسپورتتىق باعىتى بولاشاعىن جوعالتا باستادى, بۇل ەكونوميكالىق ستراتەگييانىڭ اۋىرلىق ورتالىعىنىڭ ٸشكٸ سۇرانىسقا اۋىسۋىن الدىن الا انىقتادى. وسىلايشا, تاۋار ەكسپورتىنىڭ جٸٶ-گە قاتىناسى 2008 جىلى 32%-دى قۇرادى, ال 2019 جىلى بۇل كٶرسەتكٸش 17%-عا دەيٸن تٶمەندەدٸ. قحر-داعى بٸر جارىم ميللياردتىق ٸشكٸ نارىق كەڭەيۋٸن جالعاستىرۋدا جەنە كٶپتەگەن شەتەلدٸك كورپوراتسييا «قىتايدا قىتاي ٷشٸن جاسا» ۇرانىن قابىلداپ, ٸس جٷزٸندە قىتايلىق بيزنەستٸڭ بٸر بٶلٸگٸ بولا باستادى.
قازٸرگٸ قىتاي قايدا بارا جاتىر? تاريحي قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە ەكونوميكالىق جەنە باسقا رەفورمالاردىڭ كەشەنٸن جٷزەگە اسىرا وتىرىپ, ەل قول جەتكٸزگەن جەتٸستٸكتەرگە سٷيەنۋدٸ ماقسات ەتەدٸ. وسىلايشا, قحر تٶراعاسى سي تسزينپين ححٸ عاسىردىڭ جٸبەك جولى يدەياسىن العا تارتتى جەنە 2035 جىلعا دەيٸن سوتسياليستٸك مودەرنيزاتسييانىڭ بٸرٸنشٸ كەزەڭٸن اياقتاپ, قىتاي ۇلتىنىڭ قايتا ٶرلەۋٸن جەنە قحر-دىڭ 100 جىلدىعى تويلاناتىن 2049 جىلعا قاراي ونى زاماناۋي قۋاتتى سوتسياليستٸك دەرجاۆاعا اينالدىرۋعا اۋقىمدى ماقسات قويدى.
وسىلايشا, 30 جىلدىڭ ٸشٸندە قازاقستاننىڭ شىعىس شەكارالارىنا جاقىن ماڭدا ەڭ ٸرٸ قارقىندى ەكونوميكا ٶركەندەدٸ, بۇل كەيبٸر ساراپشىلاردىڭ بولجامدارى بويىنشا 2028 جىلعا قاراي عالامشارىمىزداعى نٶمٸرٸ بٸرٸنشٸ ەكونوميكاعا اينالادى. قحر-دىڭ تەحنولوگييالىق, قارجىلىق جەنە ٶندٸرٸستٸك قۋات تۇرعىسىنان تولىققاندى قۋات ورتالىعىنا اينالۋى ەكونوميكالىق مانەۆر جاساۋ مەن قىتايدىڭ كٶرشٸلەس ەلدەرٸنٸڭ ٸسكەر توپتارىنىڭ تٷرلٸ جوباسىن جٷزەگە اسىرۋ ٶرٸسٸن ەدەۋٸر كەڭەيتەدٸ. بۇدان باسقا, قحر-دىڭ يندۋستريالدىق كاپيتالى شەتەلدە قولدانۋدىڭ جاڭا باعىتتارىن ٸزدەيدٸ. بۇل رەتتە قاراجاتتىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ تٸكەلەي ينۆەستيتسييالار, نەسيەلەر, جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيەلەر, ەكٸجاقتى نەگٸزدەگٸ گرانتتار ارقىلى بٶلٸنەتٸن بولادى. بەيجٸڭ سونىمەن بٸرگە ازييا دامۋ بانكٸ جەنە ازييا ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسييالار بانكٸ ارقىلى قاراجات ۇسىنۋدى ۇلعايتۋعا نيەتتٸ.
قىتاي ٸسكەرلٸك جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋدا جەنە ينۆەستيتسييالاردى بەرۋدە ولاردى ەشقانداي ساياسي جاعدايلارمەن ەسكەرتپەيتٸنٸمەن ەرەكشەلەنەدٸ. بەيجٸڭ ٸشكٸ ٸستەرگە ارالاسپاۋ جەنە ٶزٸنٸڭ مەملەكەتتٸك قۇرىلىم مودەلٸن مەجبٷرلەمەۋ ساياساتىن ٷنەمٸ ۇستانىپ كەلەدٸ. ەرينە, قارىزدىڭ تۇزاعىنا تٷسۋ ىقتيمالدىعىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى, بٸراق ول باسقا ٸرٸ ويىنشىلارعا – ينۆەستيتسييا مەن نەسيە كٶزدەرٸنە دە قاتىستى.
قحر-دىڭ ەكونوميكالىق مودەلٸ ورتالىق ازييا ەلدەرٸ باي كٶپ مٶلشەردە ەنەرگييا رەسۋرستارىن پايدالانۋعا نەگٸزدەلگەن. قىتايدىڭ ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار يمپورتىنىڭ بارلىق كٶلەمٸندە تٷرٸكمەنستان, قازاقستان جەنە ٶزبەكستاننىڭ ٷلەسٸ 3,4%-دى قۇرايدى. ورتالىق ازييادان جەتكٸزٸلٸمدەر قىتايدىڭ مىرىش يمپورتىنىڭ 21%-ىن, 20,9% قورعاسىن, 10% بەيورگانيكالىق حيمييالىق ٶنٸمدەردٸ قۇرايدى. قىتايدىڭ ٸشكٸ تۇتىنۋدى كەڭەيتۋگە باعىتى بٷكٸل ورتالىق ازييادا ەكونوميكالىق ٷدەتۋ ٷشٸن مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, ٶيتكەنٸ گەوگرافييالىق جاعىنان جاقىن ەلدەرگە قحر-عا ەكسپورتتى ۇلعايتۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارى اشىلادى. وسىعان بايلانىستى شيكٸزاتتىق سيپاتىن جەڭۋ ٷشٸن قحر-عا تاۋارلار جەتكٸزٸلٸمٸن ەرتاراپتاندىرۋ پروبلەماسى ٶزەكتٸ. قازاقستان ٷشٸن بۇل ەلگە اۋىل شارۋاشىلىعى ەكسپورتىن ايتارلىقتاي كەڭەيتۋ پەرسپەكتيۆاسى ەرەكشە تارتىمدى.
تۇتاستاي العاندا, ٶزٸنٸڭ اۋقىمدى يندۋسترييالىق جەنە ينۆەستيتسييالىق مٷمكٸندٸكتەرٸمەن قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان قىتايعا جاقىندىعى تۇتىنۋشىلىق نارىقتىڭ تۇراقتى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىنا جەنە قازاقستان مەن باسقا دا ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸن تيٸمدٸ پايدالانۋعا قولايلى مٷمكٸندٸكتەر تۋعىزادى.
بولات نۇرعاليەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى
سٸم جانىنداعى
«سىرتقى ساياسي
زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى»
اق باسقارما تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى
