Búginde QHR jahandyq ekonomikanyń negizgi draiverleriniń birine ainaldy. Ekinshi jahandyq integratsiia tsikliniń tańǵalarlyq nátijeleriniń biri – buryn batys sarapshylary «artta qalǵan» jáne «jabyq» úshinshi álem eli retinde qabyldanǵan Qytaidyń qarqyndy damýy. Qytaidyń qysqa merzimde keńestik stildegi josparly ekonomikadan tiimdi aralas tiptegi naryqtyq modelge salystyrmaly túrde aýyrtpalyqsyz kóshýge qalai qol jetkizgeni kúrdeli taldaý jasaýǵa laiyqty.
Álemdik tájiribede iri ekonomikanyń 40 jyl ishinde orta eseppen jylyna 9,5% qarqynmen damyp, retsessiiany bylai qoiǵanda, eshqashan teris mánge ie bolmaǵan QHR-dan basqa pretsedenti joq. 1978 jyly «reforma men ashyqtyq saiasatynyń» bastapqy kezeńinde QHR ekonomikasynyń kólemi shamamen 368 milliard iýandy qurady. Al 2021 jyly Qytaidyń JIÓ-si 276 ese ósip, 101,6 trln iýandy nemese 15,7 trillion dollardy qurady.
Qytai álemdegi ekinshi iri ekonomika mártebesin aldy, onyń álemdik JIÓ-degi úlesi 1978 jylǵy 1,8% -dan 2020 jyly 17% -ǵa deiin ósti. Bul kórsetkish boiynsha QHR AQSh-tan keiingi ekinshi orynda tur. Qytaidyń tańǵalarlyq ósýi týraly aitatyn bolsaq, sheteldik sarapshylar alýan túrli túsindirme beredi. Biraq kóbine ony Qytai biligi syrttan eshkimnen almai, ózderi damytqan reformalardyń sátti úlgisi dep ataidy.
Sheteldik sarapshylardyń QHR ekonomikasynyń «qatty qoný» yqtimaldyǵy jáne onyń ósý qarqynynyń tómendeýi týraly, tipti Qytailyq «ekonomikalyq ǵajaiyptyń» aiaqtalýy týraly boljamdary qate bolyp shyqty. Bul eldegi joǵary ósý qarqyny halyqaralyq qarjy-ekonomikalyq daǵdarys kezeńinde de saqtaldy. Pandemiiaǵa qaramastan 2020 jyly, kúrt ekonomikalyq quldyraýdan keiin, Qytai tez qalpyna kele bastady jáne ósimdi (+2,3%) kórsetken jalǵyz el boldy, bul onyń ekonomikasynyń turaqtylyǵyna taǵy bir ret dálel bola alady. 2021 jyly Qytai JIÓ ósimi 6% -dan astam qalpyna keledi dep kútedi.
Geosaiasi básekelestik pen saýda soǵystarynyń órshýi dúniejúzilik ekonomikalyq keńistiktiń bytyraýyna ákep soqtyrady. Óziniń damýyndaǵy syrtqy faktorlar róliniń tómendeýine qaramastan Qytaidyń ózi «Bir beldeý, bir jol» bastamasynda aiqyn kórinetin jahandaný úderisine qatysýdan bas tartpaidy. Ashyqtyq pen óz kúshine súiený araqatynasy Qytaida dialektikalyq túrde túsindiriledi: ashyqtyq arqyly óz kúshine súiený qabiletin nyǵaitý jáne óz kúshine súiene otyryp, ekonomikany odan da keńirek ashý.
Qazir QHR ekonomikalyq qurylymyn qaita tepe-teńdikke keltirý jáne eksport pen investitsiiaǵa táýeldilikti azaitý, sondai-aq ishki tutyný men qyzmet kórsetý salasyn ulǵaitý arqyly Qytaidyń ekonomikalyq damýynyń negizgi baǵytyn ózgertý jalǵasýda.
Qytai ónerkásiptik óndiristiń belgili bir segmentterinde óziniń Batysqa tehnologiialyq táýeldiligin joiýdy kózdeidi. Qazir bul el búkil damýshy álemdegi ýrbanizatsiia, indýstriialandyrý jáne ǵylymi-tehnikalyq progress protsesterine jetekshilik etedi. Bul el eń iri ónerkásiptik óndirýshiniń ornyn ielendi: 2010 jyldardyń ortasynda álemdik tsement óndirisiniń 60%, bolattyń 50%, aliýminiidiń 55%, myrysh pen qorǵasynnyń 40% -dan astamy jáne avtomobilderdiń 27%-y Qytaiǵa tiesili.
Qytaidyń innovatsiialyq salalardaǵy, ǵylymi-tehnikalyq progrestiń negizgi baǵyttaryndaǵy pozitsiiasynyń nyǵaiýy óndiriletin JIÓ-de kóp bilimdi qajetsinetin sektor úlesiniń ózgerýin anyq kórsetedi. Búginde QHR hai-tek sektorynyń úlesi 35%-dan asady (AQSh-ta – 38%). Sońǵy onjyldyqtarda qýatty sekiris jasai otyryp, Qytai álemdik tehnologiialyq óndiristegi úlesi boiynsha 2008 jyly Japoniiany, 2012 jyly EO-ny basyp ozdy jáne Amerika Qurama Shtattaryna jaqyndady. Sondai-aq ol kóp bilimdi qajetsinetin sektor ónimderiniń álemdik eksportynda jetekshi oryn alady (24%).
2001 jyly DSU-ǵa kirgennen keiin QHR-dyń eksporttyq sektory qarqyndy dami bastady: 2009 jyly QHR taýar eksporty kólemi boiynsha 1-orynǵa shyǵyp, sol orynda myqtap otyr. Búginde Qytai kóptegen taýar naryǵynyń jaǵdaiyn, shikizatqa degen suranysty jáne jalpy álemdik ekonomikanyń damýynyń turaqtylyǵyn aitarlyqtai deńgeide aiqyndaidy.
Qazirgi Qytai iri halyqaralyq investorǵa ainalýda. Sońǵy jyldary QHR AQSh pen Japoniiamen birge álemdegi eń iri investorlardyń úshtigine kirdi. Qytailyq investorlar tańdamaly tásildi ustanyp, kapitaldyń qaýipsizdigi men ózara tiimdilik negizinde olardyń tiimdi investitsiialanýyna kepildik beretin elderge barady. Qytaidyń ekonomikalyq seriktesteri úshin aýqymdy birlesken jobalardy júzege asyrýda jańa jumys oryndaryn qurý erekshe mańyzǵa ie.
Sońǵy 40 jylda jan basyna shaqqandaǵy JIÓ-ni 50 eseden astam kóbeitken Qytai ortasha tabysy bar elder sanatyna endi. BUU-nyń qoldanystaǵy standarttaryna sáikes, eldegi 700 millionnan astam adam kedeilikten shyqty, bul búkil álemdegi osy sannyń 70%-dan astamyn quraidy. Qazirgi álemdik saýdada Qytai 400 milliondyq orta tapqa ie, eń iri jáne tanymal álemdik naryq.
Eski indýstrialdy ortalyqtardyń naryqtaryndaǵy suranystyń toqyraýyna bailanysty Qytaidyń eksporttyq baǵyty bolashaǵyn joǵalta bastady, bul ekonomikalyq strategiianyń aýyrlyq ortalyǵynyń ishki suranysqa aýysýyn aldyn ala anyqtady. Osylaisha, taýar eksportynyń JIÓ-ge qatynasy 2008 jyly 32%-dy qurady, al 2019 jyly bul kórsetkish 17%-ǵa deiin tómendedi. QHR-daǵy bir jarym milliardtyq ishki naryq keńeiýin jalǵastyrýda jáne kóptegen sheteldik korporatsiia «Qytaida Qytai úshin jasa» uranyn qabyldap, is júzinde qytailyq biznestiń bir bóligi bola bastady.
Qazirgi Qytai qaida bara jatyr? Tarihi qysqa merzim ishinde ekonomikalyq jáne basqa reformalardyń keshenin júzege asyra otyryp, el qol jetkizgen jetistikterge súienýdi maqsat etedi. Osylaisha, QHR tóraǵasy Si Tszinpin HHI ǵasyrdyń Jibek joly ideiasyn alǵa tartty jáne 2035 jylǵa deiin sotsialistik modernizatsiianyń birinshi kezeńin aiaqtap, Qytai ultynyń qaita órleýin jáne QHR-dyń 100 jyldyǵy toilanatyn 2049 jylǵa qarai ony zamanaýi qýatty sotsialistik derjavaǵa ainaldyrýǵa aýqymdy maqsat qoidy.
Osylaisha, 30 jyldyń ishinde Qazaqstannyń shyǵys shekaralaryna jaqyn mańda eń iri qarqyndy ekonomika órkendedi, bul keibir sarapshylardyń boljamdary boiynsha 2028 jylǵa qarai ǵalamsharymyzdaǵy nómiri birinshi ekonomikaǵa ainalady. QHR-dyń tehnologiialyq, qarjylyq jáne óndiristik qýat turǵysynan tolyqqandy qýat ortalyǵyna ainalýy ekonomikalyq manevr jasaý men Qytaidyń kórshiles elderiniń isker toptarynyń túrli jobasyn júzege asyrý órisin edáýir keńeitedi. Budan basqa, QHR-dyń indýstrialdyq kapitaly shetelde qoldanýdyń jańa baǵyttaryn izdeidi. Bul rette qarajattyń negizgi bóligi tikelei investitsiialar, nesieler, jeńildetilgen nesieler, ekijaqty negizdegi granttar arqyly bólinetin bolady. Beijiń sonymen birge Aziia damý banki jáne Aziia infraqurylymdyq investitsiialar banki arqyly qarajat usynýdy ulǵaitýǵa nietti.
Qytai iskerlik jobalardy júzege asyrýda jáne investitsiialardy berýde olardy eshqandai saiasi jaǵdailarmen eskertpeitinimen erekshelenedi. Beijiń ishki isterge aralaspaý jáne óziniń memlekettik qurylym modelin májbúrlemeý saiasatyn únemi ustanyp keledi. Árine, qaryzdyń tuzaǵyna túsý yqtimaldyǵyn eskermeýge bolmaidy, biraq ol basqa iri oiynshylarǵa – investitsiia men nesie kózderine de qatysty.
QHR-dyń ekonomikalyq modeli Ortalyq Aziia elderi bai kóp mólsherde energiia resýrstaryn paidalanýǵa negizdelgen. Qytaidyń energetikalyq resýrstar importynyń barlyq kóleminde Túrikmenstan, Qazaqstan jáne Ózbekstannyń úlesi 3,4%-dy quraidy. Ortalyq Aziiadan jetkizilimder Qytaidyń myrysh importynyń 21%-yn, 20,9% qorǵasyn, 10% beiorganikalyq himiialyq ónimderdi quraidy. Qytaidyń ishki tutynýdy keńeitýge baǵyty búkil Ortalyq Aziiada ekonomikalyq údetý úshin múmkindik beredi, óitkeni geografiialyq jaǵynan jaqyn elderge QHR-ǵa eksportty ulǵaitýdyń perspektivalary ashylady. Osyǵan bailanysty shikizattyq sipatyn jeńý úshin QHR-ǵa taýarlar jetkizilimin ártaraptandyrý problemasy ózekti. Qazaqstan úshin bul elge aýyl sharýashylyǵy eksportyn aitarlyqtai keńeitý perspektivasy erekshe tartymdy.
Tutastai alǵanda, óziniń aýqymdy indýstriialyq jáne investitsiialyq múmkindikterimen qarqyndy damyp kele jatqan Qytaiǵa jaqyndyǵy tutynýshylyq naryqtyń turaqty áleýmettik-ekonomikalyq damýyna jáne Qazaqstan men basqa da Ortalyq Aziia elderiniń tranzittik áleýetin tiimdi paidalanýǵa qolaily múmkindikter týǵyzady.
Bolat NURǴALIEV,
Qazaqstan Respýblikasy
SIM janyndaǵy
«Syrtqy saiasi
zertteýler institýty»
AQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary
