تاريح عىلىمىندا تٷركٸ حالىقتارىنىڭ شىعۋ تەگٸ, ولاردىڭ ەتنيكالىق, ساياسي بٸرلٸكتەرٸ مەن مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ ەۆوليۋتسيياسى – ٷنەمٸ قىزۋ پٸكٸرتالاس تۋدىراتىن تاقىرىپتاردىڭ بٸرٸ. سونىڭ ٸشٸندە قىرىم حاندىعىنىڭ تاريحى مەن ونىڭ حالىقتىق نەگٸزٸن قۇراعان ەتنوستار جايلى جاعداي دە ەلٸ كٷنگە دەيٸن زەرتتەۋشٸلەر اراسىندا ورتاق تۇجىرىمعا كەلگەن جوق. ەسٸرەسە, «قىرىم حاندىعى قىپشاق قازاقتار ما?» دەگەن ساۋال قوعامدىق سانامىزدا جيٸ قوزعالادى. بۇل سۇراق كەزدەيسوق ەمەس: قىپشاقتاردىڭ دەشتٸ قىپشاق دالاسىنداعى ٷستەمدٸگٸ, قازاق ەتنوگەنەزٸندەگٸ ورنى, سونداي-اق قىرىم حاندىعىنىڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸ, مەدەنيەتٸ مەن ەسكەري دەستٷرٸندە قىپشاقتىق نەگٸزدٸڭ باسىمدىعى وسىنداي ويعا جەتەلەيدٸ.
قىرىم حاندىعىنىڭ تاريحي قالىپتاسۋى
قىرىم حاندىعى XV عاسىردىڭ ورتاسىندا التىن وردانىڭ ىدىراۋى نەتيجەسٸندە پايدا بولدى. 1441 جىلى قىرىمدىقتار ٶزدەرٸنٸڭ دەربەس بيلەۋشٸسٸن سايلاپ, قاجى كەرەيدٸ حان كٶتەردٸ. بۇل – قىرىم حاندىعىنىڭ رەسمي تٷردە قۇرىلعان جىلى سانالادى. العاشقىدا حاندىق التىن وردانىڭ مۇراگەرلٸك قۇرىلىمدارىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە كٶرٸنگەنٸمەن, ۋاقىت ٶتە كەلە جەكە ساياسي سۋبەكت رەتٸندە قالىپتاستى.
حاندىقتىڭ تەرريتوريياسى قىرىم تٷبەگٸن عانا ەمەس, قارا تەڭٸزدٸڭ سولتٷستٸگٸندەگٸ دالالىق ايماقتاردى دا قامتىدى. بۇل ايماقتار ەجەلدەن قىپشاقتاردىڭ دەستٷرلٸ قونىستارى بولعان. سوندىقتان قىرىم حاندىعىنىڭ ەتنيكالىق نەگٸزٸندە قىپشاقتار باستى رٶل اتقاردى.
قىپشاقتار XI–XIII عاسىرلاردا ەۋرازييا دالاسىندا ٷستەمدٸك قۇرعان ٸرٸ تٷركٸ تايپالارىنىڭ بٸرٸ ەدٸ. ولاردىڭ مەكەنٸ – دەشتٸ قىپشاق دالاسى قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ اۋماعىن, ەدٸل بويى مەن قارا تەڭٸزگە دەيٸنگٸ كەڭٸستٸكتٸ قامتىدى. كٶشپەلٸ مال شارۋاشىلىعىنا نەگٸزدەلگەن ٶمٸر سالتى, ەسكەري ۇيىمشىلدىعى قىپشاقتاردى ورتاعاسىرلىق تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ باستى كٷشٸنە اينالدىردى.
قازاق حالقىنىڭ ەتنوگەنەزٸندە قىپشاقتار ەرەكشە ورىن الادى. XIV–XV عاسىرلاردا اق وردا مەن ەبٸلقايىر حاندىعى دەۋٸرٸندە قىپشاقتار قازاق رۋلارىنىڭ نەگٸزگٸ ەتنيكالىق قۇرامداس بٶلٸگٸنە اينالدى. «قىپشاق – قازاقتىڭ بٸر قاناتى» دەگەن تاريحي تۇجىرىم دا بار. دەمەك, قىرىم حاندىعى قىپشاق دەستٷرٸندە قۇرىلعاندىقتان, ونى قازاقپەن بايلانىستىرۋ قيسىندى.
قىرىم حاندىعىنىڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸ – قىپشاق تٸلٸ بولدى. بۇل تٸل التىن وردا دەۋٸرٸنەن بەرٸ مەملەكەتتٸك ٸس قاعازدارىندا, ديپلوماتييالىق بايلانىستاردا قولدانىلىپ كەلگەن. تٸپتٸ XV–XVI عاسىرلاردا وسمان يمپەريياسىنىڭ سارايىندا دا قىپشاق تٸلٸ اۋدارماشىلار ارقىلى پايدالانىلعانى بەلگٸلٸ.
قىپشاق تٸلٸنٸڭ قازاق تٸلٸمەن تاريحي تۋىستىعى ايقىن. لەكسيكاسى, گرامماتيكالىق قۇرىلىمى, دىبىستىق زاڭدىلىقتارى بويىنشا قازاق تٸلٸ قىپشاق تٸلدەرٸنٸڭ توبىنا جاتادى. قىرىم تاتارلارىنىڭ قازٸرگٸ تٸلٸ دە قىپشاق نەگٸزٸندە دامىعان. بۇل – قازاق پەن قىرىمدىقتاردىڭ ورتاق تٸلدٸك نەگٸزدەن شىققانىن كٶرسەتەدٸ.
مەدەني تۇرعىدا دا ۇقساستىقتار كٶپ. مىسالى, قىمىز بەن شۇبات سيياقتى دەستٷرلٸ سۋسىندار, كيٸز ٷي مەدەنيەتٸ, جىلقىعا قاتىستى ەسكەري دەستٷرلەر قىپشاقتان قالعان ورتاق مۇرا. قىرىم حاندىعىندا دا اتقا مٸنۋ, جورىققا شىعۋ, ەسكەري تەرتٸپ قازاق قوعامىنداعىداي ماڭىزعا يە بولدى.
قازاق حاندىعى مەن قىرىم حاندىعى ەكەۋٸ دە التىن وردادان تاراعان مۇراگەرلٸك مەملەكەتتەر بولدى. ەكەۋٸنٸڭ مەملەكەتتٸك قۇرىلىمى دا ۇقساس: حان – جوعارعى بيلٸك يەسٸ, سۇلتاندار مەن بەكتەر كەڭەسٸ – كەڭەسشٸ ورگان, ال رۋ-تايپالىق جٷيە – ساياسي تٸرەك قىزمەتٸن اتقاردى.
سونىمەن قاتار ەكٸ حاندىقتىڭ سىرتقى ساياساتىندا دا ورتاقتىق بايقالادى. ەكەۋٸ دە مەسكەۋ كنيازدٸگٸمەن, وسمان يمپەريياسىمەن, شايباني ەۋلەتٸمەن قارىم-قاتىناس ورناتتى. قىرىم حاندىعى كٶبٸنە وسمان يمپەريياسىنا تەۋەلدٸ بولسا, قازاق حاندىعى دەربەس ساياساتىن جٷرگٸزدٸ. دەگەنمەن ولاردىڭ حالىقارالىق قاتىناستارداعى ديپلوماتييالىق دەستٷرلەرٸ ۇقساس ەدٸ.
قازاق پەن قىرىم حالىقتارىنىڭ بايلانىسى
تاريحي دەرەكتەردە قازاقتار مەن قىرىمدىقتاردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ايقىن كٶرٸنەدٸ. مىسالى, XVI–XVII عاسىرلاردا ەدٸل بويىنداعى جەنە دون ٶڭٸرٸندەگٸ قازاقتار مەن قىرىم تاتارلارى بٸرلەسٸپ مەسكەۋگە قارسى جورىقتارعا شىققانى جازىلادى. سونىمەن قاتار, قازاق دالاسىنان قىرىمعا, قىرىمنان قازاق جەرٸنە كٶشٸپ-قونىپ جٷرگەن رۋلار دا بولعان.
قازاق جىراۋلارىنىڭ تولعاۋلارىندا دا قىرىمنىڭ اتى جيٸ اتالادى. «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» ەپوستىق جىرلار تسيكلٸ قازاق فولكلورىندا ەرەكشە ورىن العان. بۇل دا ەكٸ حالىقتىڭ تاريحي تاعدىرلاس ەكەنٸن دەلەلدەيدٸ.
ەرينە, قىرىم حاندىعىن «قازاق مەملەكەتٸ» دەپ اتاۋ تاريحي دەلدٸككە جاتپايدى. سەبەبٸ قىرىم حاندىعىنىڭ ساياسي-گەوگرافييالىق جاعدايى, ەتنيكالىق قۇرامى قازاق دالاسىنان بٶلەك ەدٸ. قىرىمدا قىپشاقتارمەن قاتار نوعايلار, تٷركٸمەندەر, چەركەس جەنە گرەك حالىقتارى دا مەكەندەدٸ. وسمان يمپەريياسىنىڭ ىقپالى دا قىرىمدىقتاردى ەرەكشە باعىتقا اينالدىردى.
قازاق حاندىعى بولسا, جەتٸسۋ مەن سىر بويىنان باستاۋ الىپ, دەشتٸ قىپشاقتىڭ ورتالىق اۋماعىندا قالىپتاستى. قازاقتىڭ ەتنيكالىق نەگٸزٸ تەك قىپشاقتاردان تۇرماعان, وعان ٷيسٸن, قاڭلى, ارعىن, نايمان, دۋلات, جالايىر سەكٸلدٸ باسقا دا كٶپتەگەن تايپالار كٸردٸ. سوندىقتان قىرىم حاندىعى مەن قازاق حاندىعى – تۋىس مەملەكەتتەر بولعانىمەن, ەكەۋٸن تولىقتاي تەڭەستٸرۋ دۇرىس ەمەس.
كٶپتەگەن وتاندىق جەنە شەتەلدٸك تاريحشىلار قىرىم حاندىعىن قىپشاق مەملەكەتٸ رەتٸندە قاراستىرادى. ياعني ايتقاندا, لەۆ گۋميلەۆ قىپشاقتاردىڭ ەۋرازييا تاريحىنداعى رٶلٸن ەرەكشە اتاپ ٶتٸپ, قىرىم حاندىعىن «قىپشاق دەستٷرٸن ساقتاعان مەملەكەت» دەپ اتاعان. قازاق عالىمدارى دا قىرىم تاتارلارى مەن قازاقتار اراسىنداعى تاريحي-مەدەني ۇقساستىقتاردى دەلەلدەپ جٷر.
دەگەنمەن كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەر قىرىم حاندىعىن قازاق ەتنوگەنەزٸنە تٸكەلەي تەلۋدٸڭ قاجەتٸ جوق دەيدٸ. سەبەبٸ قازاق ەتنوسى XV عاسىردىڭ ورتاسىندا ورتالىق ازييادا قالىپتاسىپ, ٶز الدىنا دەربەس حالىق بولىپ شىقتى. ال قىرىم حاندىعى بولسا, باتىس دەشتٸ قىپشاق پەن قارا تەڭٸز ٶڭٸرٸندە ورنالاسقان ٶزٸندٸك مەملەكەت ەدٸ.
سونىمەن, «قىرىم حاندىعى قىپشاق قازاقتار ما?» دەگەن سۇراعىمىزعا بٸرجاقتى جاۋاپ بەرۋ قيىن. تاريحي تۇرعىدا قىرىم حاندىعى – قىپشاق نەگٸزٸندە قۇرىلعان مەملەكەت. قازاق حالقىنىڭ ەتنوگەنەزٸندە دە قىپشاقتار شەشۋشٸ رٶل اتقاردى. وسى تۇرعىدان العاندا, قىرىم حاندىعى مەن قازاق حاندىعى تۋىس مەملەكەتتەر, ولاردىڭ تامىرى بٸر, دەستٷرٸ ورتاق.
الايدا قىرىم حاندىعىن تولىقتاي «قازاق مەملەكەتٸ» دەپ اتاۋ تاريحي دەلدٸككە جاتپايدى. ول – ٶز الدىنا دەربەس ەتنوساياسي قۇرىلىم. دەگەنمەن قازاق پەن قىرىم حالىقتارىنىڭ تٸلدٸك, مەدەني جەنە تاريحي جاقىندىعى ولاردىڭ ورتاق قىپشاقتىق مۇرادان تارايتىنىن ايقىن دەلەلدەيدٸ.
قىپشاق دەۋٸرٸنەن باستاۋ العان وسى ساباقتاستىق قازاقتىڭ دا, قىرىم تاتارلارىنىڭ دا تاريحي تامىرىن تەرەڭدەتٸپ, بولاشاقتاعى تۋتاستىقتىڭ نەگٸزٸ دەيمٸز.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
