سۋرەت اشىق دەرەككٶزدەن الىندى
شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسٸ, تٶلەنٸڭ ۇلى قۇباعۇل (حۋلاگۋ) 1253 جىلى كٷزگە قاراي, سول ۋاقىتتاعى كٸشٸ ازيياداعى ەڭ ايبىندى جەنە اسا زور كٷش–قۋاتقا يە مۇسىلمان ەلدەرٸنٸڭ بٸرٸ جەنە بٸرەگەيٸ پارسى جۇرتىنا جورىققا اتتانادى. ونى يسپان جىلناماشىسى جەنە ەلشٸسٸ كلاۆيحو بىلاي دەپ جازادى: «وت ستراحا پري ەتوم سووبششەنيي ۆ گوراح ناچيناليس زەملەترياسەنييا, ا سەردتسا كورولەي ترەپەتالي». دەگەنمەن وسىناۋ جاۋلاپ الۋ ساپارىنا شىقپاس بۇرىن, قۇباعۇل ەسكەرٸ ٷلكەن دايىندىقتان ٶتەدٸ. ۇلى حان مٶڭكەنٸڭ جارلىعىنا وراي, قۇباعۇل ارميياسىنا باتىل (باتۋ) مەن شاعاتاي يەلٸگٸنەن قوسىمشا سانى كٶپ قوسىندار جينالادى. بەرٸ ايتارلىقتاي تيياناقتى دايىندىقتان ٶتكەن سوڭ, ۇلان- عايىر دەشتٸ-قىپشاق دالاسىنان كٸشٸ ازيياعا قاراي بەت الادى.
وسى ارادا شەگٸنٸس جاساپ, قىسقا عانا بولاشاق كٸشٸ ازييا يمپەراتورى قۇباعۇل تۋرالى ايتا كەتەيٸك.
قۇباعۇل بالا كەزٸنەن ٶتە ٶجەت جەنە تەنتەكتەۋ بولىپ ٶسەدٸ. قاسىنداعى تەتەلەستەرٸنە قاراعاندا شاپشاڭ, دالادا جاتتىعىپ جٷرگەندە: ساداق اتۋدان مەرگەن جەنە ات ٷستٸندە نايزالاسقاندا, قاتارىنداعىلاردى تٷسٸرٸپ كەتەتٸن بولعان. ەشتەڭەدەن وڭايلىقپەن قايمىقپايتىن. ونىڭ بولمىسىن كەيبٸر عىلىمي ەڭبەكتەردە بىلاي دەپ كٶرسەتەدٸ:
«كوگدا چينگيس-حان ۆوزۆراتيلسيا پوسلە زاۆوەۆانييا سوسەدنەي سرەدنەي ازيي ي دوشيول دو پرەدەلوۆ سۆويح ورد, ك نەمۋ ۆىشلي ناۆسترەچۋ كۋبيلاي (قۇبىلاي), كوتورومۋ بىلو وديننادتسات لەت, ي حۋلاگۋ (قۇباعۇل), كوتورومۋ بىلو دەۆيات لەت. سلۋچاينو ۆ ەتو ۆرەميا كۋبيلاي پودبيل زايتسا, ا حۋلاگۋ ديكۋيۋ كوزۋ ۆ مەستنوستي الا - گوي, نا گرانيتسە سترانى نايمانوۆ, بليز يميل-كۋچينا (قازٸرگٸ شقو, ٷرجار اۋدانىنداعى كٸشٸ ەمٸل ٶزەنٸ. سونىمەن قاتار, وسى ٶزەن مەن جالاڭاش كٶلدٸڭ ارالىعىندا, تۋرا قىتاي شەكاراسىنا جاقىن ورنالاسقان شىڭعىس حان سايى بار. مۇنى جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار شىڭعىس حاننىڭ قىتايدى شابۋعا بارا جاتقانداعى, دامىلداعان ورىنى دەيدٸ جەنە وسى وبلىستا شىڭعىس تاۋى بار) پو تۋ ستورونۋ رەكي حيلە (الماتى وبلىسى, ٸلە ٶزەنٸ), پوبليزوستي وت وبلاستي ۋيگۋروۆ. وبىچاي جە كيپچاكوۆ تاكوۆ, چتو ۆ پەرۆىي راز, كوگدا مالچيكي وحوتياتسيا, يح بولشومۋ پالتسۋ [نا رۋكە] دەلايۋت سمازكۋ, تو ەست ەگو ناتيرايۋت مياسوم ي جيروم. چينگيز-حان ساموليچنو سمازال يح پالتسى. كۋبيلاي ۆزيال بولشوي پالەتس چينگيز-حانا لەگونكو, ا حۋلاگۋ سحۆاتيل كرەپكو. چينگيز-حان سكازال: „ەتوت پوگانەتس پريكونچيل موي پالەتس!“». مٸنە, بالا قۇباعۇلدىڭ تابيعاتى وسىنداي بولعان.
الايدا, وسى ۇلى جورىق باستالماي تۇرىپ, الدىن - الا بٸراز ۋاقىت بۇرىن جٸبەرٸلگەن ەلشٸلەر, قالىڭ ەسكەر جٷرەتٸن جولدارداعى بٷكٸل جايىلىمداردى بۇلار ٷشٸن ساقتاۋعا جەنە تيٸسپەۋگە شارتاراپ ەلدەرٸنە حابار تاراتادى. ەگەر مۇنى ورىس تٸلٸندەگٸ نۇسقاسىندا ايتاتىن بولساق: «ۆو ۆسەح ستراناح وت تۋركەستانا دو حوراسانا ي ۆپلوت دو رۋما (مالايا ازييا) ي گرۋزيي تراۆا بىلا ۆنەسەنا ۆ زاپرەتنۋيۋ كاتەگورييۋ: «نيكتو نە دولجەن پودحوديت ك ەتوي تراۆە». ەميرى ي مەستنىە پراۆيتەلي بىلي وتۆەتستۆەننى زا وبەسپەچەنيە پرودوۆولستۆيەم ۆوينوۆ. تىسياچي كيتايسكيح ينجەنەروۆ سوپروۆوجدالي ەكسپەديتسييۋ, چتوبى سوورۋجات كاتاپۋلتى, وگنەمەتى ي ماشينى دليا سترەلبى وگنەننىمي سترەلامي; وني بىلي سپەتسياليستامي ۆ وسادنىح وپەراتسيياح. كەزٸندەگٸ دالا قىپشاعى شىڭعىس حان ديناستيياسىنىڭ كٷشٸ جەنە ٷستەمدٸگٸ دەگەن وسى ەمەس پە! ۇلى دالادان جورىققا شىققان قۇباعۇل ارميياسى (وني دۆينۋليس ۆ پاحود س جەلتوي راۆنينى, - دەيدٸ عىلىمي ەڭبەكتەرٸندە حيلدا حۋكحەم), (تەگٸ, بۇل سارىارقا بولدى عوي) الدىمەن ٶزدەرٸنەن كٶپ الىس ەمەس المالىق قالاسىنا كەلەدٸ. وسى ارادا ات سۋىتقان ولار, كٶپ بٶگەلمەي, ارى اسادى. بٸراق, ولار جورىق جولىندا بولعانىمەن, سوندايلىق اسىعا قويماعان سەكٸلدٸ. 1255 جىلدىڭ جازىندا سامارقاندتىڭ قاسىنداعى قانى – گٷل جايلاۋىنا كەلٸپ, اۋاداعى ىستىق باسىلعانشا ەدەۋٸر ۋاقىت دامىلدايدى. وسى ارادا ماۆەرانناحردىڭ ەمٸرٸ بۇلاردى قۇشاق جايا قارسى الىپ, شاتىر قۇرادى. ورىسشاسىندا بىلاي دەيدٸ: «پالاتكۋ يز زولوتىح ي شەلكوۆىح تكانەي, كوتورايا بىلا پوكرىتا بەلىم ۆويلوكوم ي پوچتي سوروك دنەي وني بىلي ۆ تاكوم سوسەدستۆە ي پوستوياننوم پيروۆانيي ي دوبرىح وتنوشەنيياح». ودان ەرٸ, بٸراز جىلجىپ, كەيٸنگٸ عاسىردا تۋعان ەمٸر تەمٸردٸڭ ەلٸ سانالاتىن شاحريسييابز قىستاۋىندا بٸر اي شاماسىندا بٶگەلەدٸ. 1256 جىلى جولىنداعى امۋدارييا ٶزەنٸنەن ٶتٸپ, پەرسييانىڭ شەكاراسىنا ەنەدٸ. الدىمەن ٶزدەرٸنە العاشقى بولىپ شابۋىل جاساعان يسمايل ەسكەرٸن تاس-تالقانىن شىعارادى. بۇلار, XI عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا ەل – حاسان پاتشانىڭ ارنايى قۇرعان مۇسىلمان سەكتاسىنىڭ قالىڭ ساربازدارى بولاتىن. 1258 جىلى سول كەزدەگٸ اسا ٸرٸ باعداد قالاسىن جاۋلاپ الادى. سٶيتٸپ, بيلٸكتەگٸ ابباسيدتەر حاليفاتىن تۇتاسىمەن ٶزدەرٸنٸڭ يەلٸگٸنە الادى. حاليفاتتىڭ ٶزٸن كٸلەمگە وراپ, تەپكٸلەپ ٶلتٸرەدٸ. كەزٸندەگٸ دالا قىپشاقتارىنىڭ دەستٷرٸندە, حان نەمەسە پاتشا تۇقىمىن باقيلىققا جٸبەرەردە, ولاردىڭ قانىن شاشپاي, نە بۋىندىرىپ, نەمەسە وسىنداي تەسٸلمەن قانىن تٶكپەي وراپ, كٷشتەپ ٶلتٸرگەن. سونىمەن, كٸشٸ ازيياداعى كٶشپەلٸ قىپشاقتاردىڭ جاڭا مەملەكەتٸ پايدا بولادى. دەلٸرەك ايتقاندا, بۇل يمپەريياعا: قازٸرگٸ باتىسىنداعى يراك اۋماعى تۇتاسىمەن, سونداي-اق, وڭتٷستٸگٸندە فارس, شىعىسىندا حوراسان, سولتٷستٸگٸندە مەدەە اتىرابى (ياعني ايتقاندا, وسى كٷنگٸ ەزٸربايجان, ارمەنييا جەنە گرۋزييانىڭ جارتىسى) قامتىلادى.
قالاي دەسەك تە, كەزٸندەگٸ پارسى ەلٸ بيلٸك جٷرگٸزگەن ايماقتاردىڭ, دەلٸرەك ايتقاندا, سول تۇستاعى اۋىل شارۋاشىلىعى ايتارلىقتاي جوعارى دەرەجەدە دامىعان بولاتىن. سونىمەن قاتار, بۇل ٶلكەلەردە قالا سالۋ, بولات قورىتۋ, ٶزگە دە قول ٶنەر كەسٸبٸ شاما - شارقىنشا ٸلگەرٸ دامىپ, ٶسٸپ - جەتٸلٸپ, ٶركەندەۋٸ جاعىنان كەرٸ قۇرلىقتان ەلدە قايدا الدا تۇرعان كەزٸ ەدٸ. تاعى دا ايىرىقشا ەسكەرتە كەتەرٸمٸز, جاۋلاپ الىنعان وسى ەلدەردە, ٶزەندەرگە بٶگەت سالىپ, ونىڭ سۋىن ەگٸس القاپتارىنا شىعارىپ, ماقتالىق جەنە كٶكٶنٸس القاپتارىن سۋعارۋ, وڭدى جولعا قويىلعان بولاتىن. قىپشاق دالاسىنان كەلگەن, قۇباعۇلدىڭ شاپقىنشىلىعىنان كەيٸن, بۇل دامىعان ايماقتار بٸراز ۋاقىتقا داعدارىسقا ۇشىرادى. دەگەنمەن, قۇباعۇلدىڭ شٶبەرەسٸ قازان (گازان) حاننىڭ تۇسىندا, اتاسى قۇرعان يمپەرييا كٶپتەگەن جەتٸستٸكتەرگە جەتٸپ, شىنىمەن دە جوعارى دەرەجەدە ٶركەندەيدٸ. ەسٸرەسە, قۇرلىق ارالىق ساۋدا – ساتتىق مٷمكٸندٸگٸنشە شاپشاڭ دامىپ, ۇلى قاعاناتتىڭ كٷشەيٸپ, جەتٸلۋٸنە اسا زور ىقپال ەتەدٸ. مۇنىمەن قوسا, ٶز ۋاقىتىندا قىپشاق دالاسىنان كەلگەن قالىڭ ەسكەر دە, جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندارمەن جاقىن ارالاسىپ, كەلە – كەلە بيلەۋشٸسٸ قازان حان سەكٸلدٸ, مۇسىلمان دٸنٸن قابىلدايدى. وسى قۇباعۇلدىڭ شٶبەرەسٸنٸڭ تۇسىندا, بۇل ەلدە قارجىلىق رەفورما جٷرگٸزٸلٸپ, شىعارعان اقشالارى بٸرنەشە تٸلدە جازىلعان بولاتىن جەنە ول وسى ەلدٸڭ ايتارلىقتاي تابىسقا جەتۋٸنە ٷلكەن مٷمكٸندٸك تۋعىزدى. بٸراق, كٸشٸ ازييا اۋماعىن تۇتاس الىپ جاتقان يمپەرييانىڭ ەلسٸرەۋٸنە ەسٸرەسە ونىڭ قۇرامىنداعى شاعىن ەزٸربايجان ەلٸ قاتتى ەسەر ەتەدٸ. نەگە دەسەڭٸز, كەزٸندە قۇباعۇل جورىققا شىعاردىڭ الدىندا بٸراز قوسىنىن قوسقان التىن وردا يمپەريياسىنىڭ كەيٸنگٸ حاندارى, قازاننان, كەزٸندە بەرگەن كٶمەكتەرٸنٸڭ ٶتەۋٸنە دامىعان, باي ەزٸربايجان ەلٸن بەرۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. سونداي – اق, بۇل شاعىن عانا ەل, ەكٸ زور قاعاناتتىڭ تۋرا شەكاراسىنا ورنالاسقان ەدٸ. بيلٸگٸندەگٸ مەملەكەتتٸڭ ەلسٸرەپ قالۋىنا جول بەرگٸسٸ كەلمەگەن ۇلى حاننىڭ شٶبەرەسٸ وڭايلىقپەن كٶنبەيدٸ. ٶستٸپ, دالالىق قىپشاقتاردىڭ قۇرعان ەكٸ ٸرٸ يمپەريياسىنىڭ اراسىندا جاۋلىق پايدا بولىپ, كەيٸننەن بٸتٸسپەس سوعىسقا اينالدى. تاعى بٸر ەسكەرتە كەتەيٸك, كٸشٸ ازييا اۋماعىنا ورنالاسقان بۇل قۋاتتى قاعاناتتىڭ ەلسٸرەۋٸنە, كٶرشٸسٸ سيرييا جەنە مىسىر مەملەكەتٸن بيلەگەن مەملٷك سۇلتاندارىنىڭ, بۇلاردىڭ جاساعان بٸرنەشە جورىعىنا تٷبەگەيلٸ تويتارىس بەرٸپ, ايتارلىقتاي شىعىن كەلتٸرەدٸ. قايتىپ بۇلاردىڭ مىسىر باعىتىنا اياق باسۋىنا شەكتەۋ قويادى. وسىلايشا, ٶز ۋاقىتىندا نەگٸزٸن دەشتٸ – قىپشاق دالاسىنىڭ كٶشپەلٸ تۇرعىندارى قۇرعان ۇلى يمپەرييانىڭ اقىرعى بيلٸك يەسٸ ەبۋ – سەيٸت (ابۋ – ساييد) دٷنيەدەن ٶتكەن سوڭ, بٸر كەزدەرٸ قىلىشىنان قان تامعان ايبىندى يمپەرييا جەكە – جەكە شاعىن ەلدەرگە بٶلٸنٸپ, تاراپ كەتتٸ.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
