بٷگٸندە جاھاننىڭ كٶلەڭكەلٸ نارىعىندا ەسٸرتكٸ مەن قارۋدان كەيٸنگٸ ەڭ ٶتٸمدٸ تاۋار – ادام. العاشقى قاۋىمدىق قوعام ىدىراي باستاعان كەزەڭدە پايدا بولعان قۇلدىقتىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ مٷمكٸن بولماي تۇر. كەرٸسٸنشە, زامان الماسىپ, عاسىر جاڭارعان سايىن «قۇل يەلەنۋشٸلەردٸڭ» قاتارى ارتىپ, ادام ساۋداسىنىڭ گەوگرافيياسى ۇلعايىپ بارا جاتقانداي. جىل سايىن زەرتتەۋ جٷرگٸزەتٸن حالىقارالىق Walk Free Foundation قورىنىڭ سوڭعى دەرەگٸنشە, ەلەمدە 45,8 ميلليون ادام قۇلدىقتا جٷر ەكەن. بۇل كٶرسەتكٸش 2014 جىلعى يندەكسكە قاراعاندا ون ەسە ارتقان. ٶز ەلٸمٸزدەگٸ ەسەپ تە كٸسٸ شوشىتارلىق. سوڭعى ون جىلدا قازاقستاندا 1,5 مىڭ ادام قۇلعا اينالعان.
قۇلدىقتىڭ «تالايلى» تاريحى
تاريحتىڭ تەرەڭٸن قازبالاعان زەرتتەۋشٸلەردٸڭ دەلەلدەۋٸنشە, قۇلدىق العاشقى قاۋىمدىق قوعام ىدىراي باستاعان كەزەڭنٸڭ ٶزٸندە بەلەڭ العان. باستاپقىدا سوعىس تۇتقىندارى, قارىزدارىن ٶتەي الماعان كەدەيلەر قۇلدىق قامىتىن كيسە, كەيٸننەن قۇل ساۋداسى «قىزىپ», قوماقتى تابىس كٶزٸنە اينالعان. تاريحي دەرەكتەر ۆاۆيليون, ەگيپەت, گرەكييا, ريمدە قۇل ەڭبەگٸنە سۇرانىس جوعارى بولعانىن كٶرسەتەدٸ. V عاسىردان باستاپ ماڭىزىن جويا باستاعان قۇل ساۋداسى XVI عاسىردا باتىس ەۋروپادا كاپيتاليستٸك قاتىناستار دامىپ, جاڭادان اشىلعان جەرلەردٸ جاپپاي وتارلاۋ نەتيجەسٸندە قايتادان جانداندى. مىلتىق پەن زەڭبٸرەكتٸڭ كٷشٸمەن ەۋروپالىقتار امەريكا, ازييا, افريكا قۇرلىقتارىنىڭ كٶپتەگەن حالىقتارىن ەرٸكسٸز قۇل ەتتٸ. قۇلدىق, ەسٸرەسە, امەريكادا ٶرشٸدٸ. ٷندٸستەردەن تارتىپ الىنعان جەرلەردٸ يگەرۋگە ادام كٷشٸ جەتپەگەندٸكتەن, وتارشىلار افريكادان ەكەلٸنگەن زەڭگٸلەردٸڭ ەڭبەگٸن جاپپاي قولداندى. سونىڭ نەتيجەسٸندە قۇل ساۋداسى امەريكا مەن افريكا قۇرلىقتارىنىڭ اراسىن جالعاعان نەگٸزگٸ قاتىناس تٷرٸنە اينالدى.
تاريحتىڭ كٶنەرگەن بەتتەرٸنە ٷڭٸلسەك, دەستٷرلٸ قازاق قوعامىندا دا قۇلدىقتىڭ كەيبٸر بەلگٸلەرٸ كٶرٸنٸس تاپقانىن كٶرەمٸز. قۇل رەتٸندە قىزمەت ەتكەن سوعىس تۇتقىندارى (قالماق, جوڭعار, ويراتتار) سٶزٸمٸزگە دەلەل بولماق. الايدا كٶشپەلٸ تۇرمىستا قۇل ەڭبەگٸ تيٸمسٸز بولعاندىقتان, قازاق دالاسىندا ەجەلگٸ گرەكييا, ەگيپەت ەلدەرٸندەگٸدەي ادام ساۋداسى بەلەڭ الىپ, قۇلدىق قاتىناستار سالتانات قۇرعان جوق. تۇتقىنعا تٷسكەندەر ەرٸكتٸ قاۋىم مٷشەلەرٸ رەتٸندە تٸرلٸك كەشٸپ, قازاق قوعامىنا سٸڭٸسٸپ كەتتٸ. XIX عاسىردا سىرتقى سوعىستار توقتاتىلىپ, قۇلدىق بٸزدٸڭ قوعامنان تٷبەگەيلٸ جويىلدى. الايدا جاڭا عاسىر جاڭالىعىمەن قوسا, ەسكٸنٸڭ ٸندەتٸن قوسا الا كەلدٸ. حالىقارالىق كٶشٸ-قون ۇيىمىنىڭ دەرەگٸ بويىنشا, ەلٸمٸزدە جىل سايىن 200-250 ادام قۇلدىققا تٷسەدٸ ەكەن.
ٷندٸستاندا 18,35 ملن ادام قۇلدىقتا جٷر
ادام ساۋداسى – قىلمىستىڭ ەڭ اۋىر تٷرلەرٸنٸڭ بٸرٸ. قىلمىس بار جەردە ونىمەن كٷرەس بار. XIX عاسىردا ەۋروپا مەن امەريكادا باستالعان قۇلدىققا قارسى كٷرەس XX عاسىردا ودان ەرٸ جالعاسىپ, حالىقارالىق مەسەلە رەتٸندە كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسكەن جوق. 1926 جىلى 40 مەملەكەت قۇلدىققا تىيىم سالۋ جٶنٸندەگٸ جەنەۆا كونۆەنتسيياسىنا قول قويسا, 1948 جىلى بۇۇ قابىلداعان ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيياسى قۇلدىك پەن قۇل ساۋداسىنىڭ بارلىق تٷرٸنە تىيىم سالدى. 1956 جىلى 59 مەملەكەت ٶكٸلدەرٸ قاتىسقان جەنەۆا كونفەرەنتسيياسى قۇلدىقتى, قۇل ساۋداسىن, قۇلدىققا جاقىن ەدەت-عۇرىپتار مەن ينستيتۋتتاردى جويۋ جٶنٸندە قوسىمشا كونۆەنتسييا قابىلدادى. 2000 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسى ادام ساۋداسىن جويۋ مەن ەسكەرتۋ تۋرالى قاۋلى شىعارىپ, كەيٸن 30 شٸلدە – دٷنيەجٷزٸلٸك ادام ساۋداسىنا قارسى كٷرەس كٷنٸ دەپ جارييالاندى. سوعان قاراماستان, ادام ساۋداسىنىڭ اۋقىمى جىل ٶتكەن سايىن ۇلعايىپ بارادى. بۇل قىلمىس, ەسٸرەسە, ورتالىق ازييادا ٶتە جوعارى دەڭگەيٸنە جەتتٸ. مۇندا جىل سايىن 1 ميلليون ادام تاعدىرى ساۋداعا تٷسەدٸ. ال, ەلەمدە ادام ساۋداسىنىڭ قۇرباندارى جىل سايىن 2,5 ميلليون ادامعا دەيٸن ٶسٸپ وتىر. ەندٸ بٸر دەرەكتەردە جىل سايىن دٷنيەجٷزٸندە 4 ميلليونعا جۋىق ادام قۇلدىققا ساتىلاتىنى كٶرسەتٸلگەن.
جىل سايىن جاھاندىق قۇلدىق يندەكسٸن جارييالايتىن حالىقارالىق Walk Free Foundation قورىنىڭ مەلٸمەتٸنشە, قازٸر ەلەم بويىنشا 45,8 ميلليون ادام قۇلدىقتا جٷر. 167 ەلدٸڭ دەرەكتەرٸن تارازىلايتىن يندەكس رەسەيدە بٸر ميلليونعا جۋىق ادام زورلىق-زومبىلىقپەن ەڭبەك ەتەتٸنٸن جارييالادى. قۇلدىقتا جٷرگەن ادامدار سانى كٶپ ەلدەردٸڭ اراسىندا سولتٷستٸك كورەيا (4,37 پايىز), ٶزبەكستان (3,97 پايىز), كامبودجا (1,65 پايىز), سونىمەن قاتار, ٷندٸستان مەن كاتار بار. 18,35 ملن ادامعا قۇلدىق قامىتىن كيگٸزگەن ٷندٸستان بۇل تٸزٸمدە كٶش باستاپ تۇر. ودان كەيٸنگٸ ورىنداردا – قىتاي (3,39 ميلليون) مەن پەكٸستان (2,13 ميلليون). ال ليۋكسەمبۋرگ, يرلاندييا, نورۆەگييا, دانييا, شۆەيتسارييا, اۆسترييا, شۆەتسييا جەنە بەلگييا, اقش جەنە كانادا بۇل تٸزٸمدە سوڭعى ورىنداردان كٶرٸندٸ. ماماندار مۇنى اتالعان ەلدەردەگٸ ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ تۇراقتىلىعىمەن, سونىمەن قاتار قاقتىعىستار دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندٸگٸمەن تٷسٸندٸرەدٸ.
جەنٸبەكتٸڭ جانايقايى
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ادام ساۋداسى 9 توپقا بٶلٸنەدٸ: 1) جىنىستىق قاناۋ ماقساتىندا جاسالاتىن ەيەلدەر مەن بالالار ساۋداسى; 2) ەڭبەكتٸ قاناۋ, قۇقىققا نەمەسە قوعامعا قارسى ٸس-ەرەكەتتەرگە تارتۋ ماقساتىندا پايدالانۋ; 3) سۋروگاتتىق انا بولۋعا مەجبٷرلەۋ ٷشٸن جاس ەيەلدەردٸ, قىزداردى ساتۋ; 4) مەجبٷرلٸ قايىرشىلىققا تارتۋ; 5) قارۋلى قاقتىعىستارعا پايدالانۋ; 6) دەنە مٷشەلەرٸ مەن تٸندەردٸ ترانسپلانتاتسييالاۋ; 7) زاڭسىز بالا اسىراۋ ارقىلى كەمەلەتكە تولماعانداردى ساتۋ; 8) بالا تۋۋ مٷمكٸندٸگٸن قاناۋ; 9) جۇمىس پەن قىزمەت جاساۋعا مەجبٷرلەۋ ماقساتىمەن نەكەگە تۇرۋ, ونىڭ ٸشٸندە «پوشتا ارقىلى قالىڭدىق ٸزدەۋ» جٷيەسٸن ۇيىمداستىرۋ جەنە نەكە اگەنتتٸكتەرٸن پايدالانۋ ارقىلى ادام ساۋداسىن جٷزەگە اسىرۋ.
بٷگٸنگٸ زاماننىڭ «قۇل يەلەنۋشٸلەرٸنٸڭ» قاقپانىنا كٶبٸنەسە جۇمىسسىز جٷرگەن جاستار تٷسەدٸ. ولار اڭقاۋ دا البىرت جاستاردى «مول جالاقى تٶلەيتٸن جۇمىس تاۋىپ بەرەمٸن» دەپ نەمەسە «شەتەلگە بارىپ وقىساڭ, تٸل ٷيرەنەسٸڭ, وندا جۇمىس كٶپ, جالاقىسى دا جوعارى» دەگەن سٶزدەرمەن ارباپ, ٶزدەرٸنٸڭ سوڭىنان ەرۋگە ٷگٸتتەيدٸ. قۇرباندارىنىڭ سانىن كٶبەيتۋ ٷشٸن قارا نيەتتٸلەر جەر-جەرگە حابارلاندىرۋ جازىپ, جاستاردى تەگٸن اعىلشىن كۋرستارى مەن كومپيۋتەر ٷيرەتەتٸن ورتالىققا شاقىرادى. سونداي-اق, جاستاردى كينوعا تٷسۋگە, تٷرلٸ بايقاۋلارعا (كاستينگ) قاتىسۋعا شاقىرعان حابارلاندىرۋلارعا ەلٸتۋ ارقىلى دا جىمىسقى ويلارىن جٷزەگە اسىراتىندار بار. جۇمىس ورىندارىنا الداپ شاقىرىپ العان سوڭ تٶلقۇجاتىن, اقشاسى مەن ۇيالى تەلەفونىن تارتىپ الىپ, ەر تٷرلٸ جۇمىسقا جەگەدٸ.
جايلى جۇمىس, جاقسى جالاقى تۋرالى ۋەدەلەرگە قۇلاي سەنٸپ, قۇلدىق قامىتىن كيگەن جاستاردىڭ بٸرٸ – جەنٸبەك. مەسكەۋدە قازاقتاردىڭ قولىندا قۇلدىقتا بولعان شىمكەنتتٸك جٸگٸت ازاپتى كٷندەرٸ تۋرالى جۋىردا NUR.KZ تٸلشٸسٸنە بايانداپ بەردٸ.
وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى, ورداباسى اۋدانىندا تۋىپ-ٶسكەن جەنٸبەك قانىبەك 18 جاسىندا ٶزدٸگٸنەن كٷن كٶرٸپ, اتا-اناسىنا سالماق تٷسٸرمەۋدٸ ويلايدى. سودان بٸر تانىسىنىڭ ايتۋىمەن مەسكەۋدەگٸ گوليانوۆو اۋدانىنداعى دٷكەندەردٸڭ بٸرٸنە جالاقىسى 95 مىڭ تەڭگەلٸك جۇمىسقا شاقىرتۋ الادى. كەڭەس بەرگەن تانىسى وندا ٶزٸنٸڭ ەپكەسٸ جۇمىس ٸستەپ جاتقانىن جەنە جاقسى تابىس تابۋعا بولاتىنىن ايتادى. مەسكەۋگە اتتانباس بۇرىن جەنٸبەك ەپكەسٸ ەكەۋٸ جۇمىس بەرۋشٸمەن شىمكەنتتە جولىعىپ, مەن-جايدى انىقتاپ الادى. سودان جاس جٸگٸت 2013 جىلدىڭ سەۋٸر ايىندا جولعا شىعادى. مەسكەۋگە كەلگەن بويدا ونى ازىق-تٷلٸك دٷكەن يەلەرٸنٸڭ بٸرٸ راشيد دەگەن ەر كٸسٸ كٷتٸپ العان. بارعان بويدا ونىڭ قۇجاتى مەن ۇيالى تەلەفونىن الىپ قويعان. العاشىندا جۇمىسقا بەلسەنە كٸرٸسكەن جٸگٸتتٸڭ جاعدايى جاقسى بولعان. تاماعى دا ۋاقىتىلى بەرٸلگەن. جٷك تاسۋشى بولىپ جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن جەنٸبەك الدا نە كٷتٸپ تۇرعانىن سەزبەيدٸ. ۋاقىت ٶتە كەلە ونىڭ تٸرشٸلٸگٸ قيىنداپ, كٶگەرگەن نان جەي باستايدى.
«دٷكەن يەسٸ راشيد كٷن سايىن تٷنگٸ ۋاقىتتا شىعىپ كەتٸپ, قاپ-قاپ ەتٸپ كٶگەرگەن نان الىپ كەلەدٸ. سوسىن ونى تۋراپ, بٸزگە بوتقا ەتٸپ بەرەدٸ. مەنٸمەن بٸرگە ون شاقتى جۇمىسشى بولدى. ونىڭ ەكەۋٸ ٶزبەكستاندىق قىزدار, قالعانىنىڭ بەرٸ قازاقستاندىقتار. نەگە ەكەنٸن بٸلمەيمٸن, مەنٸمەن بٸرگە جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن جٸگٸتتەردٸ دٷكەن يەلەرٸ قاسىنداعى قولشوقپارلارىمەن سوققىعا جىعىپ جاتاتىن», – دەيدٸ جٸگٸت.
بٸر جارىم اي ۋاقىت ٶتكەن سوڭ جەنٸبەك قازاقستانعا قايتۋدىڭ جولىن ٸزدەي باستايدى. بٸراق ەلگە قايتۋ تٷگٸلٸ قوجايىنى دٷكەننەن سىرتقا شىعارمايدى. تٸپتٸ ٷيٸندەگٸلەرمەن تٸلدەسۋگە مٷمكٸندٸك جوق. بٸر كٷنٸ ول دٷكەن يەسٸنٸڭ قىزىن اۋلاعا ويناتۋعا الىپ شىققان وڭتايلى سەتتٸ پايدالانىپ, كٶشەدە جولىققان قىرعىز جٸگٸتتٸڭ تەلەفونىمەن شىمكەنتتە كٶڭٸل جاراستىرىپ جٷرگەن قىزىنا مەن-جايدى تٷسٸندٸرۋ ٷشٸن حابارلاما جازىپ جٸبەرەدٸ. ونىڭ بۇل ەرەكەتٸن بٸلٸپ قويعان قوجايىن جەنٸبەكتٸ كٷن سايىن ۇرىپ-سوعۋدى شىعارعان. تىنىعاتىن ۋاقىتىن دا قىسقارتىپ تاستاپتى. ەڭ سوراقىسى, دٷكەن يەلەرٸ ونسىز دا ٶلمەشٸ كٷن كەشٸپ, جٶندٸ تاماققا زار بولىپ, ودان قالا بەرسە, سوققىنىڭ استىنا جىعىلىپ جٷرگەن جٸگٸتتەردٸ سونداعى قىزدارمەن جىنىستىق قاتىناسقا تٷسۋگە مەجبٷرلەگەن.
جەنٸبەك زورلىق-زومبىلىق كٶرسەتەتٸن قوجايىندارىنان بٸر ەمەس, ەكٸ رەت قاشىپ كەتكەن. الايدا دٷكەن يەلەرٸ ەكٸ جولى دا ونى تاۋىپ الىپ, اياۋسىز ۇرىپ-سوققان, ەكٸ اپتاداي جەرتٶلەدە قاماپ ۇستاعان. قانشا تاياق جەسە دە, كەيٸننەن جٸگٸت دٷكەندەگٸ قىمبات تاۋارلاردى ەدەيٸ بٷلدٸرٸپ, اراق-شاراپ تۇراتىن سٶرەلەردٸ قۇلاتا باستايدى. دٷكەننٸڭ شىعىنىن كٶبەيتٸپ جٸبەرگەن جٸگٸتتەن قۇتىلعىسى كەلگەن قوجايىندار 2015 جىلدىڭ قىركٷيەك ايىندا جەنٸبەكتٸڭ قولىنا قۇجاتى مەن 5000 رۋبل ۇستاتىپ, ۆوكزالعا اپارىپ تاستايدى.
مەسكەۋگە 90 كەلٸ بوپ اتتانعان جٸگٸت ەلگە 58 كەلٸ بوپ ورالادى. ازاپتان ارىلعان جەنٸبەك ٷش اي بويى ٶزٸنە كەلە الماي, ٷرەيمەن ٶمٸر سٷرگەن. پسيحولوگتىڭ كٶمەگٸنە جٷگٸنٸپ, ەس جيعان سوڭ مەن-جايدىڭ بەرٸن ەپكەسٸنە ايتىپ بەرەدٸ. بٸراق ەلگٸ ازعىنداردىڭ ٷستٸنەن ەشقايدا شاعىمدانباۋدى ٶتٸنگەن. جابۋلى قازاننىڭ جابۋلى كٷيٸندە قالعانىن قالاپتى.
الايدا ۋاقىت ٶتكەن سوڭ ٶز-ٶزٸنە كەلگەن جٸگٸت بيلٸكتەن اراشا سۇرادى. ەتكەن ەڭبەگٸنٸڭ اقىسىن الۋ ٷشٸن ەمەس, ٶزٸ سيياقتى قۇلدىقتا جٷرگەن وتانداستارىن ازاپتان قۇتقارۋ ٷشٸن. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇرىن شىمكەنت قالاسىندا تۇرىپ, كەيٸننەن قىلمىستىق ٸسكە بايلانىستى مەسكەۋگە قاشىپ كەتكەن راشيد پەن جانار ەسٸمدٸ دٷكەن يەلەرٸ قازاقتىڭ بٸرنەشە ۇل-قىزىن قۇلدىقتا ۇستاپ وتىر.
«دٷكەن يەسٸ جانار جانسۇلۋ, شولپان ەسٸمدٸ ەكٸ سٸڭلٸسٸمەن بٸرگە مەسكەۋدە بٸرنەشە دٷكەن اشقان. بارلىعىندا جۇمىسشىلاردى قۇلدىقتا ۇستايدى. ۇرىپ-سوعادى. ويلاعاندارى – جالاقىسىن بەرمەۋ. ال پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸ تەكسەرۋ جٷرگٸزگەندە بٸزدٸ جاسىرىن بٶلمەگە قاماپ قوياتىن. جاناردىڭ سٸڭلٸسٸ جانسۇلۋ مەن جۇمىس ٸستەگەن دٷكەنگە ٶز قىزمەتكەرلەرٸمەن كەلٸپ, تٷنٸ بويى اراق ٸشٸپ, ساۋىق قۇراتىن», – دەيدٸ ازاپ كٶرگەن جٸگٸت.
جەنٸبەكتٸڭ سۇحباتىنان كەيٸن بٸرەر اپتادان سوڭ مەسكەۋدەگٸ ازىق-تٷلٸك دٷكەنٸندە قۇلدىقتا بولعان تاعى بٸر شىمكەنت تۇرعىنى ەرتاي ەرەجەپوۆ ەلگە ورالدى. ەلٸمٸزدٸڭ مەسكەۋدەگٸ ەلشٸلٸگٸنەن كٶمەك سۇراعان ەرتايدىڭ اناسى ۇلىمەن امان-ەسەن قاۋىشتى. ول جەنٸبەكتٸ قۇلدىقتا ۇستاعان جاناردىڭ سٸڭلٸسٸ جانسۇلۋدىڭ دٷكەنٸندە جۇمىس ٸستەگەن. ەرتايعا دا قوجايىندارى يت قورلىق كٶرسەتكەن. ون كٷننەن سوڭ قاشىپ شىعىپ, بٸر اپتا بويى مەسكەۋ سوبورلىق مەشٸتٸندە جان ساۋعالاعان جٸگٸت قازاقستاندىق ديپلوماتتاردىڭ كٶمەگٸمەن قازاقستانعا قايتتى.
ەندٸگٸ مٸندەت – مەسكەۋلٸك قوجايىنداردىڭ جانىندا ازاپتى كٷن كەشٸپ جٷرگەن ٶزگە قاراكٶزدەرٸمٸزدٸ قۇتقارۋ. اعايىندى ەيەلدەردٸڭ دٷكەنٸندە قۇلدىقتا بولىپ, قۇلدىققا قارسى «التەرناتيۆا» قوزعالىسىنىڭ مٷشەلەرٸنٸڭ كٶمەگٸمەن قاشىپ شىعىپ, قازاقستانعا ورالعان نەسٸبەلٸ ەسٸمدٸ قىزدىڭ شاعىمىنان كەيٸن قازاقستاننىڭ تەرگەۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرٸ رف باس پروكۋراتۋراسىنىڭ رۇقساتىمەن قىلمىستىق ٸس اياسىندا مەسكەۋگە بارعان بولاتىن. الايدا تولىققاندى تەرگەۋ جٷرگٸزۋگە مٷمكٸندٸك بولماعان. سەبەبٸ تەكسەرۋ بارىسىندا «جۇمىس بەرۋشٸلەر رەسەي زاڭناماسى نەگٸزٸندە تٷسٸنٸكتەمە بەرۋدەن باس تارتتى». قازاقستان جەنە رەسەي قۇقىق قورعاۋشىلارى بۇل مەسەلەنٸڭ مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە شەشٸلەتٸنٸنە كٷمەن كەلتٸرٸپ, ادام قۇقىعى جٶنٸندەگٸ ەۋروپا سوتىنا ارىز بەردٸ. ەكٸ مەملەكەتتٸڭ دە زاڭىن بەلشەسٸنەن باسىپ وتىرعان قۇل يەلەنۋشٸلەرگە ەۋروپانىڭ شاماسى كەلەر مە ەكەن?
قۇجاتى جوقتىڭ قورعانى جوق
ٶكٸنٸشكە قاراي, ادامداردى قۇلدىقتا ۇستايتىن توپتار بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە دە الشاڭ باسىپ جٷر. مەسەلەن, جۋىردا وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا جاسى كەلگەن ەرلٸ-زايىپتىنى اي بويى قاماپ ۇستاپ, مال باققىزعانداردىڭ زۇلىمدىعى ەشكەرە بولدى. الپىستى القىمداعان قۋاتبەك نۇرىمبەتوۆ پەن اياگٶز شاتاباەۆا 2012 جىلى ٶزبەكستاننان قونىس اۋدارعان. ورداباسى اۋدانىنا جۇمىس ٸزدەپ بارعان ەرلٸ-زايىپتىنى بٸر كٸسٸ ەكٸ كٷن مال باعىپ بەر دەپ جالداپتى. الايدا ەكٸ كٷن بەس ايعا سوزىلادى. تٶلقۇجاتتارىن تارتىپ الىپ, جىلۋى جوق, سۋى جوق لاشىقتا ٶمٸر سٷرۋگە مەجبٷرلەگەن مال يەسٸ ٸزدەۋشٸسٸ جوق جانداردى ەلدەكٸمدەرگە 200 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ جٸبەرمەكشٸ بولعان. شاراسىز جانداردى «اۋدانداعى تەرتٸپ ساقشىلارىنىڭ بەرٸ تانىسىمىز, قولدارىڭنان ەشتەڭە كەلمەيدٸ, كٶشٸ-قون پوليتسيياسىنا ۇستاتىپ جٸبەرەم» دەپ قورقىتىپتى. ابىروي بولعاندا ەبدەن قورلىق كٶرگەن ەرلٸ-زايىپتىعا جاقسى ادامدار كەزدەسٸپ, قولۇشىن سوزعان. كەيٸننەن ەكەۋٸنە شىمكەنتتەگٸ «سانا-سەزٸم» ەيەلدەر باستامالىق-قۇقىقتىق ورتالىعى كٶمەك كٶرسەتتٸ.
ورتالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك قىزمەتكەرٸ شاحلو يۋسۋپجانوۆانىڭ سٶزٸنشە, كٶرشٸ ەلدەن كەلگەن ەكەۋدٸڭ ازاماتتىعى جوق. كەڭەس دەۋٸرٸندەگٸ تٶلقۇجاتپەن جٷرگەندەر ەش جەردە تٸركەلمەپتٸ. ورتالىق ماماندارى قازٸر ٶزبەكستان ەلشٸلٸگٸنە سۇرانىس حات جولداپ, قۇجات جاساتۋدىڭ قامىنا كٸرٸستٸ. ورتالىق قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ ايتۋىنشا, كٶپ جاعدايدا ادامدار قۇلدىققا ۇشىراپ, قۇجاتتارىنان ايىرىلادى. ٶتكەن جىلدىڭ التى ايىندا 1500-دەي ادام وسىنداي مەسەلەمەن كٶمەك سۇراپ كەلٸپتٸ. باسىم كٶپشٸلٸگٸ رەسەي, كورەيا, اراب ەمٸرلٸكتەرٸ مەن تٷركييا, پورتۋگالييا ەلدەرٸنە جۇمىس ٸزدەپ بارىپ, قۇلدىقتا كٷن كەشكەن ازاماتتار ەكەن. ال جىل باسىنان بەرٸ زورلىق-زومبىلىقتا ەڭبەك ەتكەن 8 ادامعا ورتالىق تاراپىنان كٶمەك كٶرسەتٸلگەن.
«كٶكەسٸ» كٶپ جەڭگەتاي
وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىستىق ٸٸد باستىعىنىڭ ورىنباسارى ەسٸلحان قالاۋباەۆتىڭ ايتۋىنشا, 2015 جىلى ٶڭٸردە ادام ساۋداسىنىڭ 42 دەرەگٸ, ال 2016 جىلدىڭ 10 ايىنىڭ ٶزٸندە 49 وقيعا انىقتالعان. «49 وقيعانىڭ 34-ٸ جەزٶكشەلiكپەن اينالىسۋعا ارنالعان پريتوندار ۇيىمداستىرۋ نەمەسە ولاردى ۇستاۋ جەنە جەڭگەتايلىقپەن اينالىسقاندار», – دەيدٸ دەپارتامەنت ٶكٸلٸ. الايدا قىلمىس قۇرباندارى ەدەتتە قاجەتتٸ ورگاندارعا ارىزدانا بەرمەيتٸنٸن ەسكەرسەك, ەسەپكە الىنباعانداردىڭ كٶرسەتكٸشٸ تٸركەۋگە الىنعانداردان ەلدەقايدا كٶپ بولۋى مٷمكٸن.
جىنىستىق زورلىققا ۇشىراپ, جات ەلگە الداپ اپارعان قۇربىسى مەن ٶزگە جەڭگەتايلاردىڭ ٷستٸنەن قۇزىرلى ورگاندارعا ارىزدانباعان ارۋلاردىڭ بٸرٸ – قاراعاندىلىق سامال ەسٸمدٸ بويجەتكەن. باحرەيندە سەكس-قۇلدىقتا بولعان قىزدى سول جاقتىڭ پوليتسەيلەرٸ قۇتقارىپ العان. قازٸر استاناداعى كافەلەردٸڭ بٸرٸنە جۇمىسقا ورنالاسىپ, جاڭا ٶمٸر باستاعان قىز قاراعاندىداعى ٷيٸنە, اناسى مەن بالاسىنا بارۋعا ۇيالادى. قوعامنىڭ قول شوشايتۋىنان قورقادى ٶيتكەنٸ. قورقىنىشتى كٷندەرٸ ارتتا قالعان بويجەتكەن ماناماداعى ازاپتى ٶمٸرٸنٸڭ ۇمىتىلاتىنىنا سەنەدٸ.
ەلورداداعى سۇلۋلىق سالوندارىنىڭ بٸرٸندە جۇمىس ٸستەگەن ەسەم دە جەڭگەتايلاردىڭ ارباۋىنا قالاي تٷسكەنٸن بٸلمەي قالعان. قازاقستان تەلەارناسىنداعى «ەيەل باقىتى» باعدارلاماسىنا كەلگەن بويجەتكەن جەڭگەتايلاردىڭ قۇرىعىنا قالاي تٷسكەنٸن ايتىپ بەردٸ. سالوندا ٶزٸمەن بٸرگە جۇمىس ٸستەيتٸن التىناي اتتى ەرٸپتەسٸ اڭعال قىزدى كورەياعا بارىپ, بٸلٸكتٸلٸك كۋرستارىنان ٶتٸپ كەلۋگە ٷگٸتتەگەن. تەگٸن بارىپ, وقىپ كەلٸپ, قازاقستاندا سۇرانىسقا يە مامان بولاسىڭ دەپ الداعان التىنايدىڭ سٶزٸنە ەسەم ەش كٷمەندانباعان. كورەيا ەلٸنە بارعان بويجەتكەندەردٸ ەۋەجايدان سول جاقتىڭ ازاماتتارى كٷتٸپ الىپ, كوفە ٸشۋگە ەرتٸپ بارادى. كوفە ٸشكەننەن كەيٸن ەسٸنەن تانىپ قالعان ەسەم كٶزٸن اشقاندا سەكس-قۇلدىقتىڭ ناعىز وشاعىندا جاتقانىن تٷسٸنەدٸ. سول سەتتەن باستاپ ونىڭ ازاپتى ٶمٸرٸ باستالعان. كٷنٸنە 18, كەيدە تٸپتٸ 20 ەركەككە قىزمەت ەتۋگە مەجبٷرلەگەن جەڭگەتايلار ونىڭ ۇيالى تەلەفونى مەن قۇجاتتارىن تارتىپ العان.
قورلىقپەن ٶتٸپ جاتقان كٷندەرٸنٸڭ بٸرٸندە قازاق قىزىن سول جاقتاعى «جەزٶكشەلەر ٷيٸندەگٸ» ەكٸمشٸ جٸگٸتتٸڭ دوسى ۇناتىپ قالىپ, ونى كەزدەسۋگە سۇراپ الادى. قىزدى مەيرامحانالاردىڭ بٸرٸنە اپارعان جٸگٸت ماسايىڭقىراپ قالعاندا, قىز اناما حابارلاسىپ, جاعدايىمنىڭ جاقسى ەكەنٸن ايتام دەگەن سىلتاۋمەن تەلەفونىن الىپ, ٶزٸنٸڭ قازاقستانداعى دوسىنا حابارلاما جازىپ ٷلگەرەدٸ. دوسى قازاقستاننىڭ كورەياداعى ەلشٸلٸگٸنە دەرەۋ حابارلاسىپ, قىلمىسكەرلەردٸ تاپ سول مەيرامحانادا وتىرعان جەرٸنەن قۇرىقتايدى. سٶيتٸپ ەسەم قازاقستانعا دٸن امان ورالادى.
ول ٶزٸن الداپ سوعىپ, قۇلدىقتان بٸر-اق شىعارعان «قۇربىسىنىڭ» ٷستٸنەن ارىز جازۋدان باس تارتقان. ايتۋىنشا, 1992 جىلى تۋعان التىناي ەسٸمدٸ بويجەتكەن بٷگٸندە قازاقستاندا جٷر. قۇزىرلى ورگانداردا ونىڭ تامىر-تانىسى كٶپ ەكەنٸن بٸلەتٸندٸكتەن ەسەم ارىزدانۋدان قورقىپتى. ارىز جازىلماعاندىقتان بۇل ٸس جىلى جابىلعان. زاڭنان دا, اردان دا اتتاپ, بوستاندىقتا الشاڭ باسىپ جٷرگەن جەڭگەتاي ەلٸ قانشا بويجەتكەننٸڭ ٶمٸرٸن ٶكسٸتەرٸ بەلگٸسٸز…
انار لەپەسوۆا,
"تٷركٸستان" گازەتٸ
