Búginde jahannyń kóleńkeli naryǵynda esirtki men qarýdan keiingi eń ótimdi taýar – adam. Alǵashqy qaýymdyq qoǵam ydyrai bastaǵan kezeńde paida bolǵan quldyqtyń tamyryna balta shabý múmkin bolmai tur. Kerisinshe, zaman almasyp, ǵasyr jańarǵan saiyn «qul ielenýshilerdiń» qatary artyp, adam saýdasynyń geografiiasy ulǵaiyp bara jatqandai. Jyl saiyn zertteý júrgizetin Halyqaralyq Walk Free Foundation qorynyń sońǵy dereginshe, álemde 45,8 million adam quldyqta júr eken. Bul kórsetkish 2014 jylǵy indekske qaraǵanda on ese artqan. Óz elimizdegi esep te kisi shoshytarlyq. Sońǵy on jylda Qazaqstanda 1,5 myń adam qulǵa ainalǵan.
Quldyqtyń «talaily» tarihy
Tarihtyń tereńin qazbalaǵan zertteýshilerdiń dáleldeýinshe, quldyq alǵashqy qaýymdyq qoǵam ydyrai bastaǵan kezeńniń ózinde beleń alǵan. Bastapqyda soǵys tutqyndary, qaryzdaryn ótei almaǵan kedeiler quldyq qamytyn kise, keiinnen qul saýdasy «qyzyp», qomaqty tabys kózine ainalǵan. Tarihi derekter Vavilion, Egipet, Grekiia, Rimde qul eńbegine suranys joǵary bolǵanyn kórsetedi. V ǵasyrdan bastap mańyzyn joia bastaǵan qul saýdasy XVI ǵasyrda Batys Eýropada kapitalistik qatynastar damyp, jańadan ashylǵan jerlerdi jappai otarlaý nátijesinde qaitadan jandandy. Myltyq pen zeńbirektiń kúshimen eýropalyqtar Amerika, Aziia, Afrika qurlyqtarynyń kóptegen halyqtaryn eriksiz qul etti. Quldyq, ásirese, Amerikada órshidi. Úndisterden tartyp alynǵan jerlerdi igerýge adam kúshi jetpegendikten, otarshylar Afrikadan ákelingen záńgilerdiń eńbegin jappai qoldandy. Sonyń nátijesinde qul saýdasy Amerika men Afrika qurlyqtarynyń arasyn jalǵaǵan negizgi qatynas túrine ainaldy.
Tarihtyń kónergen betterine úńilsek, dástúrli qazaq qoǵamynda da quldyqtyń keibir belgileri kórinis tapqanyn kóremiz. Qul retinde qyzmet etken soǵys tutqyndary (qalmaq, jońǵar, oirattar) sózimizge dálel bolmaq. Alaida kóshpeli turmysta qul eńbegi tiimsiz bolǵandyqtan, qazaq dalasynda ejelgi Grekiia, Egipet elderindegidei adam saýdasy beleń alyp, quldyq qatynastar saltanat qurǵan joq. Tutqynǵa túskender erikti qaýym músheleri retinde tirlik keship, qazaq qoǵamyna sińisip ketti. XIX ǵasyrda syrtqy soǵystar toqtatylyp, quldyq bizdiń qoǵamnan túbegeili joiyldy. Alaida jańa ǵasyr jańalyǵymen qosa, eskiniń indetin qosa ala keldi. Halyqaralyq kóshi-qon uiymynyń deregi boiynsha, elimizde jyl saiyn 200-250 adam quldyqqa túsedi eken.
Úndistanda 18,35 mln adam quldyqta júr
Adam saýdasy – qylmystyń eń aýyr túrleriniń biri. Qylmys bar jerde onymen kúres bar. XIX ǵasyrda Eýropa men Amerikada bastalǵan quldyqqa qarsy kúres XX ǵasyrda odan ári jalǵasyp, Halyqaralyq másele retinde kún tártibinen túsken joq. 1926 jyly 40 memleket quldyqqa tyiym salý jónindegi Jeneva konventsiiasyna qol qoisa, 1948 jyly BUU qabyldaǵan Adam quqyqtarynyń jalpyǵa ortaq deklaratsiiasy quldyk pen qul saýdasynyń barlyq túrine tyiym saldy. 1956 jyly 59 memleket ókilderi qatysqan Jeneva konferentsiiasy quldyqty, qul saýdasyn, quldyqqa jaqyn ádet-ǵuryptar men institýttardy joiý jóninde qosymsha konventsiia qabyldady. 2000 jyly BUU Bas assambleiasy adam saýdasyn joiý men eskertý týraly qaýly shyǵaryp, keiin 30 shilde – Dúniejúzilik adam saýdasyna qarsy kúres kúni dep jariialandy. Soǵan qaramastan, adam saýdasynyń aýqymy jyl ótken saiyn ulǵaiyp barady. Bul qylmys, ásirese, Ortalyq Aziiada óte joǵary deńgeiine jetti. Munda jyl saiyn 1 million adam taǵdyry saýdaǵa túsedi. Al, álemde adam saýdasynyń qurbandary jyl saiyn 2,5 million adamǵa deiin ósip otyr. Endi bir derekterde jyl saiyn dúniejúzinde 4 millionǵa jýyq adam quldyqqa satylatyny kórsetilgen.
Jyl saiyn jahandyq quldyq indeksin jariialaityn Halyqaralyq Walk Free Foundation qorynyń málimetinshe, qazir álem boiynsha 45,8 million adam quldyqta júr. 167 eldiń derekterin tarazylaityn indeks Reseide bir millionǵa jýyq adam zorlyq-zombylyqpen eńbek etetinin jariialady. Quldyqta júrgen adamdar sany kóp elderdiń arasynda Soltústik Koreia (4,37 paiyz), Ózbekstan (3,97 paiyz), Kambodja (1,65 paiyz), sonymen qatar, Úndistan men Katar bar. 18,35 mln adamǵa quldyq qamytyn kigizgen Úndistan bul tizimde kósh bastap tur. Odan keiingi oryndarda – Qytai (3,39 million) men Pákistan (2,13 million). Al Liýksembýrg, Irlandiia, Norvegiia, Daniia, Shveitsariia, Avstriia, Shvetsiia jáne Belgiia, AQSh jáne Kanada bul tizimde sońǵy oryndardan kórindi. Mamandar muny atalǵan elderdegi ekonomikalyq jaǵdaidyń turaqtylyǵymen, sonymen qatar qaqtyǵystar deńgeiiniń tómendigimen túsindiredi.
Jánibektiń janaiqaiy
Mamandardyń aitýynsha, adam saýdasy 9 topqa bólinedi: 1) jynystyq qanaý maqsatynda jasalatyn áielder men balalar saýdasy; 2) eńbekti qanaý, quqyqqa nemese qoǵamǵa qarsy is-áreketterge tartý maqsatynda paidalaný; 3) sýrogattyq ana bolýǵa májbúrleý úshin jas áielderdi, qyzdardy satý; 4) májbúrli qaiyrshylyqqa tartý; 5) qarýly qaqtyǵystarǵa paidalaný; 6) dene músheleri men tinderdi transplantatsiialaý; 7) zańsyz bala asyraý arqyly kámeletke tolmaǵandardy satý; 8) bala týý múmkindigin qanaý; 9) jumys pen qyzmet jasaýǵa májbúrleý maqsatymen nekege turý, onyń ishinde «poshta arqyly qalyńdyq izdeý» júiesin uiymdastyrý jáne neke agenttikterin paidalaný arqyly adam saýdasyn júzege asyrý.
Búgingi zamannyń «qul ielenýshileriniń» qaqpanyna kóbinese jumyssyz júrgen jastar túsedi. Olar ańqaý da albyrt jastardy «Mol jalaqy tóleitin jumys taýyp beremin» dep nemese «Shetelge baryp oqysań, til úirenesiń, onda jumys kóp, jalaqysy da joǵary» degen sózdermen arbap, ózderiniń sońynan erýge úgitteidi. Qurbandarynyń sanyn kóbeitý úshin qara niettiler jer-jerge habarlandyrý jazyp, jastardy tegin aǵylshyn kýrstary men kompiýter úiretetin ortalyqqa shaqyrady. Sondai-aq, jastardy kinoǵa túsýge, túrli baiqaýlarǵa (kasting) qatysýǵa shaqyrǵan habarlandyrýlarǵa elitý arqyly da jymysqy oilaryn júzege asyratyndar bar. Jumys oryndaryna aldap shaqyryp alǵan soń tólqujatyn, aqshasy men uialy telefonyn tartyp alyp, ár túrli jumysqa jegedi.
Jaily jumys, jaqsy jalaqy týraly ýádelerge qulai senip, quldyq qamytyn kigen jastardyń biri – Jánibek. Máskeýde qazaqtardyń qolynda quldyqta bolǵan shymkenttik jigit azapty kúnderi týraly jýyrda NUR.KZ tilshisine baiandap berdi.
Ońtústik Qazaqstan oblysy, Ordabasy aýdanynda týyp-ósken Jánibek Qanybek 18 jasynda ózdiginen kún kórip, ata-anasyna salmaq túsirmeýdi oilaidy. Sodan bir tanysynyń aitýymen Máskeýdegi Golianovo aýdanyndaǵy dúkenderdiń birine jalaqysy 95 myń teńgelik jumysqa shaqyrtý alady. Keńes bergen tanysy onda óziniń ápkesi jumys istep jatqanyn jáne jaqsy tabys tabýǵa bolatynyn aitady. Máskeýge attanbas buryn Jánibek ápkesi ekeýi jumys berýshimen Shymkentte jolyǵyp, mán-jaidy anyqtap alady. Sodan jas jigit 2013 jyldyń sáýir aiynda jolǵa shyǵady. Máskeýge kelgen boida ony azyq-túlik dúken ieleriniń biri Rashid degen er kisi kútip alǵan. Barǵan boida onyń qujaty men uialy telefonyn alyp qoiǵan. Alǵashynda jumysqa belsene kirisken jigittiń jaǵdaiy jaqsy bolǵan. Tamaǵy da ýaqytyly berilgen. Júk tasýshy bolyp jumys istep júrgen Jánibek alda ne kútip turǵanyn sezbeidi. Ýaqyt óte kele onyń tirshiligi qiyndap, kógergen nan jei bastaidy.
«Dúken iesi Rashid kún saiyn túngi ýaqytta shyǵyp ketip, qap-qap etip kógergen nan alyp keledi. Sosyn ony týrap, bizge botqa etip beredi. Menimen birge on shaqty jumysshy boldy. Onyń ekeýi ózbekstandyq qyzdar, qalǵanynyń bári qazaqstandyqtar. Nege ekenin bilmeimin, menimen birge jumys istep júrgen jigitterdi dúken ieleri qasyndaǵy qolshoqparlarymen soqqyǵa jyǵyp jatatyn», – deidi jigit.
Bir jarym ai ýaqyt ótken soń Jánibek Qazaqstanǵa qaitýdyń jolyn izdei bastaidy. Biraq elge qaitý túgili qojaiyny dúkennen syrtqa shyǵarmaidy. Tipti úiindegilermen tildesýge múmkindik joq. Bir kúni ol dúken iesiniń qyzyn aýlaǵa oinatýǵa alyp shyqqan ońtaily sátti paidalanyp, kóshede jolyqqan qyrǵyz jigittiń telefonymen Shymkentte kóńil jarastyryp júrgen qyzyna mán-jaidy túsindirý úshin habarlama jazyp jiberedi. Onyń bul áreketin bilip qoiǵan qojaiyn Jánibekti kún saiyn uryp-soǵýdy shyǵarǵan. Tynyǵatyn ýaqytyn da qysqartyp tastapty. Eń soraqysy, dúken ieleri onsyz da ólmeshi kún keship, jóndi tamaqqa zar bolyp, odan qala berse, soqqynyń astyna jyǵylyp júrgen jigitterdi sondaǵy qyzdarmen jynystyq qatynasqa túsýge májbúrlegen.
Jánibek zorlyq-zombylyq kórsetetin qojaiyndarynan bir emes, eki ret qashyp ketken. Alaida dúken ieleri eki joly da ony taýyp alyp, aiaýsyz uryp-soqqan, eki aptadai jertólede qamap ustaǵan. Qansha taiaq jese de, keiinnen jigit dúkendegi qymbat taýarlardy ádeii búldirip, araq-sharap turatyn sórelerdi qulata bastaidy. Dúkenniń shyǵynyn kóbeitip jibergen jigitten qutylǵysy kelgen qojaiyndar 2015 jyldyń qyrkúiek aiynda Jánibektiń qolyna qujaty men 5000 rýbl ustatyp, vokzalǵa aparyp tastaidy.
Máskeýge 90 keli bop attanǵan jigit elge 58 keli bop oralady. Azaptan arylǵan Jánibek úsh ai boiy ózine kele almai, úreimen ómir súrgen. Psihologtyń kómegine júginip, es jiǵan soń mán-jaidyń bárin ápkesine aityp beredi. Biraq álgi azǵyndardyń ústinen eshqaida shaǵymdanbaýdy ótingen. Jabýly qazannyń jabýly kúiinde qalǵanyn qalapty.
Alaida ýaqyt ótken soń óz-ózine kelgen jigit bilikten arasha surady. Etken eńbeginiń aqysyn alý úshin emes, ózi siiaqty quldyqta júrgen otandastaryn azaptan qutqarý úshin. Onyń aitýynsha, buryn Shymkent qalasynda turyp, keiinnen qylmystyq iske bailanysty Máskeýge qashyp ketken Rashid pen Janar esimdi dúken ieleri qazaqtyń birneshe ul-qyzyn quldyqta ustap otyr.
«Dúken iesi Janar Jansulý, Sholpan esimdi eki sińlisimen birge Máskeýde birneshe dúken ashqan. Barlyǵynda jumysshylardy quldyqta ustaidy. Uryp-soǵady. Oilaǵandary – jalaqysyn bermeý. Al politsiia qyzmetkerleri tekserý júrgizgende bizdi jasyryn bólmege qamap qoiatyn. Janardyń sińlisi Jansulý men jumys istegen dúkenge óz qyzmetkerlerimen kelip, túni boiy araq iship, saýyq quratyn», – deidi azap kórgen jigit.
Jánibektiń suhbatynan keiin birer aptadan soń Máskeýdegi azyq-túlik dúkeninde quldyqta bolǵan taǵy bir Shymkent turǵyny Ertai Erejepov elge oraldy. Elimizdiń Máskeýdegi elshiliginen kómek suraǵan Ertaidyń anasy ulymen aman-esen qaýyshty. Ol Jánibekti quldyqta ustaǵan Janardyń sińlisi Jansulýdyń dúkeninde jumys istegen. Ertaiǵa da qojaiyndary it qorlyq kórsetken. On kúnnen soń qashyp shyǵyp, bir apta boiy Máskeý soborlyq meshitinde jan saýǵalaǵan jigit qazaqstandyq diplomattardyń kómegimen Qazaqstanǵa qaitty.
Endigi mindet – máskeýlik qojaiyndardyń janynda azapty kún keship júrgen ózge qarakózderimizdi qutqarý. Aǵaiyndy áielderdiń dúkeninde quldyqta bolyp, quldyqqa qarsy «Alternativa» qozǵalysynyń músheleriniń kómegimen qashyp shyǵyp, Qazaqstanǵa oralǵan Nesibeli esimdi qyzdyń shaǵymynan keiin Qazaqstannyń tergeý organdary qyzmetkerleri RF Bas prokýratýrasynyń ruqsatymen qylmystyq is aiasynda Máskeýge barǵan bolatyn. Alaida tolyqqandy tergeý júrgizýge múmkindik bolmaǵan. Sebebi tekserý barysynda «jumys berýshiler Resei zańnamasy negizinde túsinikteme berýden bas tartty». Qazaqstan jáne Resei quqyq qorǵaýshylary bul máseleniń memlekettik deńgeide sheshiletinine kúmán keltirip, adam quqyǵy jónindegi Eýropa sotyna aryz berdi. Eki memlekettiń de zańyn belshesinen basyp otyrǵan qul ielenýshilerge Eýropanyń shamasy keler me eken?
Qujaty joqtyń qorǵany joq
Ókinishke qarai, adamdardy quldyqta ustaityn toptar bizdiń elimizde de alshań basyp júr. Máselen, jýyrda Ońtústik Qazaqstan oblysynda jasy kelgen erli-zaiyptyny ai boiy qamap ustap, mal baqqyzǵandardyń zulymdyǵy áshkere boldy. Alpysty alqymdaǵan Qýatbek Nurymbetov pen Aiagóz Shatabaeva 2012 jyly Ózbekstannan qonys aýdarǵan. Ordabasy aýdanyna jumys izdep barǵan erli-zaiyptyny bir kisi eki kún mal baǵyp ber dep jaldapty. Alaida eki kún bes aiǵa sozylady. Tólqujattaryn tartyp alyp, jylýy joq, sýy joq lashyqta ómir súrýge májbúrlegen mal iesi izdeýshisi joq jandardy áldekimderge 200 myń teńgege satyp jibermekshi bolǵan. Sharasyz jandardy «Aýdandaǵy tártip saqshylarynyń bári tanysymyz, qoldaryńnan eshteńe kelmeidi, kóshi-qon politsiiasyna ustatyp jiberem» dep qorqytypty. Abyroi bolǵanda ábden qorlyq kórgen erli-zaiyptyǵa jaqsy adamdar kezdesip, qolushyn sozǵan. Keiinnen ekeýine Shymkenttegi «Sana-Sezim» áielder bastamalyq-quqyqtyq ortalyǵy kómek kórsetti.
Ortalyqtyń áleýmettik qyzmetkeri Shahlo Iýsýpjanovanyń sózinshe, kórshi elden kelgen ekeýdiń azamattyǵy joq. Keńes dáýirindegi tólqujatpen júrgender esh jerde tirkelmepti. Ortalyq mamandary qazir Ózbekstan elshiligine suranys hat joldap, qujat jasatýdyń qamyna kiristi. Ortalyq qyzmetkerleriniń aitýynsha, kóp jaǵdaida adamdar quldyqqa ushyrap, qujattarynan aiyrylady. Ótken jyldyń alty aiynda 1500-dei adam osyndai máselemen kómek surap kelipti. Basym kópshiligi Resei, Koreia, Arab Ámirlikteri men Túrkiia, Portýgaliia elderine jumys izdep baryp, quldyqta kún keshken azamattar eken. Al jyl basynan beri zorlyq-zombylyqta eńbek etken 8 adamǵa ortalyq tarapynan kómek kórsetilgen.
«Kókesi» kóp jeńgetai
Ońtústik Qazaqstan oblystyq IID bastyǵynyń orynbasary Ásilhan Qalaýbaevtyń aitýynsha, 2015 jyly óńirde adam saýdasynyń 42 deregi, al 2016 jyldyń 10 aiynyń ózinde 49 oqiǵa anyqtalǵan. «49 oqiǵanyń 34-i jezókshelikpen ainalysýǵa arnalǵan pritondar uiymdastyrý nemese olardy ustaý jáne jeńgetailyqpen ainalysqandar», – deidi departament ókili. Alaida qylmys qurbandary ádette qajetti organdarǵa aryzdana bermeitinin eskersek, esepke alynbaǵandardyń kórsetkishi tirkeýge alynǵandardan áldeqaida kóp bolýy múmkin.
Jynystyq zorlyqqa ushyrap, jat elge aldap aparǵan qurbysy men ózge jeńgetailardyń ústinen quzyrly organdarǵa aryzdanbaǵan arýlardyń biri – qaraǵandylyq Samal esimdi boijetken. Bahreinde seks-quldyqta bolǵan qyzdy sol jaqtyń politseileri qutqaryp alǵan. Qazir Astanadaǵy kafelerdiń birine jumysqa ornalasyp, jańa ómir bastaǵan qyz Qaraǵandydaǵy úiine, anasy men balasyna barýǵa uialady. Qoǵamnyń qol shoshaitýynan qorqady óitkeni. Qorqynyshty kúnderi artta qalǵan boijetken Manamadaǵy azapty ómiriniń umytylatynyna senedi.
Elordadaǵy sulýlyq salondarynyń birinde jumys istegen Ásem de jeńgetailardyń arbaýyna qalai túskenin bilmei qalǵan. Qazaqstan telearnasyndaǵy «Áiel baqyty» baǵdarlamasyna kelgen boijetken jeńgetailardyń quryǵyna qalai túskenin aityp berdi. Salonda ózimen birge jumys isteitin Altynai atty áriptesi ańǵal qyzdy Koreiaǵa baryp, biliktilik kýrstarynan ótip kelýge úgittegen. Tegin baryp, oqyp kelip, Qazaqstanda suranysqa ie maman bolasyń dep aldaǵan Altynaidyń sózine Ásem esh kúmándanbaǵan. Koreia eline barǵan boijetkenderdi áýejaidan sol jaqtyń azamattary kútip alyp, kofe ishýge ertip barady. Kofe ishkennen keiin esinen tanyp qalǵan Ásem kózin ashqanda seks-quldyqtyń naǵyz oshaǵynda jatqanyn túsinedi. Sol sátten bastap onyń azapty ómiri bastalǵan. Kúnine 18, keide tipti 20 erkekke qyzmet etýge májbúrlegen jeńgetailar onyń uialy telefony men qujattaryn tartyp alǵan.
Qorlyqpen ótip jatqan kúnderiniń birinde qazaq qyzyn sol jaqtaǵy «jezóksheler úiindegi» ákimshi jigittiń dosy unatyp qalyp, ony kezdesýge surap alady. Qyzdy meiramhanalardyń birine aparǵan jigit masaiyńqyrap qalǵanda, qyz anama habarlasyp, jaǵdaiymnyń jaqsy ekenin aitam degen syltaýmen telefonyn alyp, óziniń Qazaqstandaǵy dosyna habarlama jazyp úlgeredi. Dosy Qazaqstannyń Koreiadaǵy elshiligine dereý habarlasyp, qylmyskerlerdi tap sol meiramhanada otyrǵan jerinen quryqtaidy. Sóitip Ásem Qazaqstanǵa din aman oralady.
Ol ózin aldap soǵyp, quldyqtan bir-aq shyǵarǵan «qurbysynyń» ústinen aryz jazýdan bas tartqan. Aitýynsha, 1992 jyly týǵan Altynai esimdi boijetken búginde Qazaqstanda júr. Quzyrly organdarda onyń tamyr-tanysy kóp ekenin biletindikten Ásem aryzdanýdan qorqypty. Aryz jazylmaǵandyqtan bul is jyly jabylǵan. Zańnan da, ardan da attap, bostandyqta alshań basyp júrgen jeńgetai áli qansha boijetkenniń ómirin óksiteri belgisiz…
Anar Lepesova,
"Túrkistan" gazeti
