قۋعىن-سٷرگٸن قۇربانى بولعان الاش مەتسەناتى - مۇحامەدحان سەيٸتقۇلوۆ

بەلگٸلٸ ابايتانۋشى, قازاقتىڭ اسا ٸرٸ عالىمى قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ ۇلى ابايدىڭ شەكٸرتتەرٸن زەرتتەگەنٸ ٷشٸن قۋعىن-سٷرگٸن كٶرٸپ, اباقتىعا قامالىپ, ازاپ شەككەنٸ جايىندا بۇعان دەيٸن از ايتىلىپ, از جازىلعان جوق. سول سەبەپتٸ بٸز دارا تۇلعانىڭ ەكەسٸ, 1937 جىلى جازىقسىز اتىلعان مۇحامەدحان سەيٸتقۇلوۆ تۋرالى از-كەم سٶز قوزعاساق دەيمٸز.

قازاق باسىلىمدارىنىڭ دەمەۋشٸسٸ

مۇحامەدحان سەيٸتقۇلوۆ تۋراسىنداعى ەڭگٸمەنٸ باستاماس بۇرىن ەۋەلٸ قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ ەكەسٸ جايىنداعى ەستەلٸگٸنە قۇلاق تٷرسەك. «ەكەم مۇحامەدحان زامانىنا ساي كٶزٸ اشىق, ساۋاتتى ادام ەدٸ. بويىنا بٸتكەن كٸسٸلٸگٸنٸڭ ارقاسى شىعار, ەرتەدەن ۇلى اباي تٶڭٸرەگٸمەن ارالاس-قۇرالاس بولعان. بەرگٸ تٶڭكەرٸس كەزٸندە سەمەيدە شىعا باستاعان الاش ٷنٸ «سارىارقا» گازەتٸ مەن جٷسٸپبەك پەن مۇحتار شىعارعان «اباي» جۋرنالىنا قازٸرگٸ تٸلمەن ايتقاندا, مەتسەنات رەتٸندە دەمەۋشٸلٸك كٶرسەتۋٸ سول ۇلى اقىننىڭ ٶنەگە-تەربيەسٸ ەمەس دەپ كٸم ايتادى?! ەكەم قويىن دەپتەرٸنە بٷگٸن انا گازەتكە پەلەن سوم, مىنا جۋرنالعا تٷگەن سوم كٶمەك جاسادىم دەپ تٸركەپ قويادى ەكەن. 1937 جىلى ەلگٸ دەپتەر ٶزٸمەن بٸرگە تەركٸلەنٸپ, قاماۋعا الىندى.

تەگٸندە ەكەم 1870 جىلعى, ياعني ەلەكەڭمەن, الاش كٶسەمٸ ەليحان بٶكەيحانوۆپەن تٷيدەي قۇرداس. ەلەكەڭ 1938 جىلدىڭ مامىر ايىندا, ال ونىڭ قۇرداسى, جولداسى مۇحامەدحان 1937 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا اتىلعان. بۇل جازا ول قاماۋعا الىنعان سوڭ نەبەرٸ بٸر اپتا ٸشٸندە ورىندالعان. ال بٸزگە ول كەزدە ول ون جىلعا سوتتالدى دەگەن حابار تيگەن-دٸ. نەگٸزگٸ شىندىقتى ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العان سوڭ, ارادا 55 جىل ٶتكەننەن كەيٸن عانا بٸلدٸك قوي. مۇنىڭ ٶزٸ بەرگٸ ەڭگٸمە. ال ەكەم ايتقان ارعى ەڭگٸمەلەر تٶمەندەگٸدەي. «تٶڭكەرٸس بولعان جىلى سەن اياعىڭدى ەندٸ عانا باسقان سەبي بولاتىنسىڭ. سوندا سەمەيگە ەلەكەڭنٸڭ كەلگەنٸ ەرەكشە سالتاناتتى جاعدايعا ۇلاسىپ ەدٸ. بٷكٸل قازاق قاۋىمى ٷلكەن قۋانىشپەن ونى حاننان كەم قارسى العان جوق. شىندىعىندا, ەلەكەڭ ۇلت كٶسەمٸ ەدٸ عوي. مۇنى ەندٸ, سول شاقتا سۇلتانماحمۇت تا كەلٸستٸرٸپ جىرلادى ەمەس پە?! احاڭ مەن جاقاڭ – احمەت پەن مٸرجاقىپتى ايتامىن, سونداي-اق ماعجان مەن وسى سۇلتانماحمۇتتار ەلەكەڭنٸڭ قاسىنان تابىلاتىن. بٸزدٸڭ ٷيدە قونا جاتىپ ەڭگٸمە-دٷكەن قۇراتىن, سٶيتٸپ ەل بولاشاعىن الىستان بولجايتىن سول ۇلىلاردىڭ سەن تٸزەسٸندە وتىرىپ ٶستٸڭ عوي, شىراعىم! سونى ۇمىتپا!» دەيتٸن ەكەم جارىقتىق.

يە, ٶزدەرٸڭٸز دە بايقاپ وتىرعانداي, مۇحامەدحان سەيٸتقۇلوۆ الاش قايراتكەرلەرٸمەن يدەيالاس, پٸكٸرلەس سول زامانداعى وزىق ويلى ازاماتتاردىڭ بٸرەگەيٸ بولعان. ۇلى ابايدان باستاپ, ەليحان بٶكەيحانۇلى, مۇحتار ەۋەزوۆ, احمەت بايتۇرسىنۇلى, ماعجان جۇماباەۆ, مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ, جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ, مۇحامەدجان تىنىشپاەۆ, حالەل عابباسوۆ, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ, ىدىرىس مۇستامباەۆ, سەبيت دٶنەنتاەۆ سەكٸلدٸ تۇلعالار وسى شاڭىراقتا جيٸ باس قوسىپ, قازاقتىڭ كەلەشەگٸنە قاتىستى ويلارىن ورتاعا سالعان. قازاقتىڭ ٷلكەن جازۋشىسى مۇحتار ەۋەزوۆ تە مۇحامەدحان سەيٸتقۇلوۆپەن اعا-ٸنٸ رەتٸندە سىيلاسقان. وسى شاڭىراققا مۇحاڭمەن بٸرگە جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ, يسا بايزاقوۆ, ەمٸرە قاشاۋباەۆ, ەلماعامبەت سەكٸلدٸ زامانداستارى دا كەلٸپ, «ەڭلٸك-كەبەك», «قاراكٶز», «بەيبٸشە توقال», «ەل اعاسى» پەسالارىن ساحناعا ەزٸرلەگەن. دەمەك, العاشقى قازاق تەاترىنىڭ ٸرگەتاسى وسى ٷيدە قالانعان دەسەك ارتىق ايتپاعانىمىز. م.سەيٸتقۇلوۆ سول كەزدە شىققان «دالا ۋالاياتى» گازەتٸ, «ايقاپ», «شورا», «اباي» جۋرنالدارى, «قازاق», «سارىارقا», «ۋاقىت», «تەرجٸمان» باسىلىمدارىن الدىرىپ, وقىپ وتىرعان. ونىڭ ٷيٸندەگٸ كٸتاپحاناسىنىڭ تٶرٸنەن ابايدىڭ 1909 جىلى شىققان تۇڭعىش جيناعى, شەكەرٸمنٸڭ 1912 جىلى سەمەيدە باسىلعان «قالقامان-مامىر», «ەڭلٸك-كەبەك», «قازاق ايناسى», «تٷرٸك, قىرعىز, قازاق ھەم حانلار شەجٸرەسٸ», «مۇسىلماندىق كٸتابى» كٸتاپتارى, اۆتورلار قۇرامىندا ەليحان بٶكەيحانۇلى دا بولعان, 1903 جىلى جارىق كٶرگەن «قىرعىز ٶلكەسٸ» دەگەن ەڭبەگٸ دە ورىن العان. وسى دٷنيەلەر بالا قايىمنىڭ ساناسىن سٸلكٸندٸرٸپ, بٸلٸم كٶكجيەگٸن كەڭەيتكەن. «بۇل تٸزٸمدٸ جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. ەليحان بٶكەيحانۇلىنىڭ ەڭبەگٸن وقۋ ارقىلى مەن تۇڭعىش رەت ٶز حالقىمنىڭ شىنايى تاريحىمەن جەنە مەدەنيەتٸمەن تانىستىم» دەيدٸ قايىم مۇحامەدحانوۆ.

مۇحامەدحان سەيٸتقۇلوۆتىڭ ەرەكشە بٸر قاسيەتٸ, جومارتتىعى, كەڭپەيٸلدٸلٸگٸ. 1911 جىلى مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ سەمەيدە اباقتىعا قامالعاندا 2 مىڭ سوم كٶلەمٸندە كەپٸلدٸك سالىپ, تۇتقىننان بوساتادى. تاعى بٸردە شەكەرٸم قاجى قاجىلىقتان كەلگەننەن كەيٸن سەمەيگە ايالداعان ساپارىندا وسى شاڭىراققا تٷسٸپ, قالانى ارالاۋعا شىعىپ كەتەدٸ. ٶزٸ ٸسمەر ادام, ونىڭ ەرەكشە ٷلگٸدەگٸ كيٸمٸن كٶرٸپ: «سەمەيگە كەلگەن بۇ قاي شەتەلدٸك?» دەپ پوليتسەيلەر ۇستاپ الىپ, بٸراز ەۋرە-سارساڭعا سالىپتى. سول كەزدە دە بۇل كٸسٸ شەكەرٸمنٸڭ جانىنان تابىلىپ, بوساتىپ العان ەكەن. وسى تۇستا ەرەكشە اتاپ ٶتەر دٷنيە, شەكەرٸمنٸڭ كٶپكە بەلگٸلٸ جالعىز سۋرەتٸ دە (كەيٸننەن باسقا سۋرەتتەرٸ تابىلعان) وسى ٷيدە تٷسٸرٸلگەن كٶرٸنەدٸ.

ٶز زامانىندا وسىلايشا زامانداستارىنىڭ زور قۇرمەتٸنە بٶلەنٸپ, سەمەيدەگٸ تٸنٸباي مەشٸتٸندە يسلام دٸنٸنەن ساباق بەرگەن, ۇلى اباي وقىعان احمەت ريزا مەشٸتٸندە يمام قىزمەتٸن اتقارعان مۇحامەدحان سەيٸتقۇلوۆتى نكۆد جەندەتتەرٸ 1937 جىلى 24 قاراشادا تۇتقىندايدى (ۇرپاقتارىنىڭ ايتۋىنشا, م.سەيٸتقۇلوۆ 1921, 1928, 1932 جىلدارى دا تۇتقىندالىپ, مٷلكٸ تەركٸلەنگەن). 27 قاراشادا «مۇسىلمانداردىڭ كەڭەس ٷكٸمەتٸنە قارسى توبىنىڭ بەلسەندٸ مٷشەسٸ بولعانى ٷشٸن اتۋ جازاسىنا كەسٸلەدٸ» دەگەن ٷكٸم شىعادى دا, 2 جەلتوقساندا تٷن ٸشٸندە اتىلادى.

جەرلەنگەن جەرٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن بەلگٸسٸز. ەكەسٸ تۇتقىندالعاننان كەيٸن قايىم مۇحامەدحانوۆ تا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتان قۋىلادى. وسى كەزدە وعان مۇحتار ەۋەزوۆ قولداۋ كٶرسەتكەن دەسەدٸ.

مۇحامەدحان سەيٸتقۇلوۆ 1989 جىلى 25 سەۋٸردە كسرو جوعارى كەڭەسٸ پرەزيدۋمىنىڭ قاۋلىسىمەن اقتالادى. الاش مەتسەناتىنىڭ نەمەرەسٸ, قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ قىزى دينا مۇحامەدحان اتاسىنىڭ جەرلەنگەن ورنىن ەلٸ دە ٸزدەستٸرۋٸن جالعاستىرۋدا. «بٸز مەسكەۋگە, ارنايى ورىندارعا حات جازدىق. مۇحامەدحان سەيٸتقۇلوۆتىڭ ٸسٸ ەۋەلدە مەسكەۋدە ساقتالعان. 1956 جىلى قازاق كسر-ٸنە, سەمەيگە قايتارىلعان. مەنٸڭشە, اتامىزدى باسقا دا ادامدارمەن بٸرگە سەمەي تٷرمەسٸندە اتقان, سودان كەيٸن مٷردەسٸن باسقا جاققا الىپ كەتكەن. قاندى قول جەندەتتەر قۇجاتتاردىڭ بارلىعىن جويىپ جٸبەرگەن. ٸستە ەۋەلدە اتامىزدىڭ اتىلعان جەنە جەرلەنگەن جەرٸ بولعان سيياقتى. بٸراق ونى قۇرتقان. فوتوسى دا ساقتالماعان. ەدەتتە اتار الدىندا فوتوعا تٷسٸرەتٸن ەدٸ» دەيدٸ تەكتٸنٸڭ تۇياعى.

دينا مۇحامەدحاننىڭ ايتۋىنشا, مۇحامەدحان سەيٸتقۇل قامالعان تٷرمە (ورنالاسقان جەرٸ – سەمەيدٸڭ ورتالىق تۇسى) 300 جىل بۇرىن ەليزاۆەتا پاتشا زامانىندا سالىنعان. بۇل تٷرمەگە بٸر كەزدەرٸ فەدور دوستاەۆسكيي دە, ەليحان بٶكەيحانۇلى دا, احمەت بايتۇرسىنۇلى دا, مٸرجاقىپ دۋلاتۇلى مەن تۋراعۇل ابايۇلى دا قامالعان ەكەن. «كٶنە تٷرمە 2019 جىلى بۇزىلدى دەپ ەستٸدٸم. نە بولسا دا, تاريحي عيماراتتى ساقتاۋ كەرەك ەدٸ» دەيدٸ د.مۇحامەدحان.

تٷيٸن

بيىل الاش مەتسەناتى, ستاليندٸك قۋعىن-سٷرگٸن قۇربانى مۇحامەدحان سەيتقۇلوۆتىڭ دٷنيەگە كەلگەنٸنە 150 جىل تولادى. ٶكٸنٸشكە قاراي, دارا تۇلعا قىزمەت ەتكەن سەمەي شاھارىندا, جالپى, وبلىستا قايراتكەردٸ ەستە قالدىراتىن بٸردە-بٸر بەلگٸ جوق. كٶشە ەسٸمٸ دە بەرٸلمەگەن. بٸر سٷيٸنگەنٸمٸز, نەمەرەسٸ دينا مۇحامەدحاننان الاش مەتسەناتىنىڭ قۇرمەتٸنە قاراعاندىدا كٶشە اتى بەرٸلگەنٸن ەستٸدٸك. بارى – وسى.

بىلتىر جۋرناليست, ەرٸپتەسٸمٸز ازامات بيتان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆقا ارنايى حات جازعان بولاتىن. حاتتا تۇلعانىڭ 150 جىلدىعىنا وراي وبلىستا (سەمەي مەن ٶسكەمەن قالالارىندا) كٶشە اتتارى بەرٸلسە, سەمەيدەگٸ تٸنٸباي مەشٸتٸنٸڭ جانىنداعى م.سەيٸتقۇلوۆتىڭ بۇرىنعى ٷيلەرٸنٸڭ ورنىنا جەنە مەتسەناتتىڭ تۋعان جەرٸ كٶكەنتاۋعا ەسكەرتكٸش تاقتالار قويىلسا دەگەن ۇسىنىستار ايتىلعان-دى.

ورىندى ۇسىنىس وبلىس, سەمەي قالاسى ەكٸمدٸگٸ تاراپىنان قولداۋ تابادى دەپ سەنەمٸز.

سەمەي.

"ەگەمەن قازاقستان"