Qýǵyn-súrgin qurbany bolǵan alash metsenaty - Muhamedhan Seiitqulov

Belgili abaitanýshy, qazaqtyń asa iri ǵalymy Qaiym Muhamedhanovtyń uly Abaidyń shákirtterin zerttegeni úshin qýǵyn-súrgin kórip, abaqtyǵa qamalyp, azap shekkeni jaiynda buǵan deiin az aitylyp, az jazylǵan joq. Sol sebepti biz dara tulǵanyń ákesi, 1937 jyly jazyqsyz atylǵan Muhamedhan Seiitqulov týraly az-kem sóz qozǵasaq deimiz.

Qazaq basylymdarynyń demeýshisi

Muhamedhan Seiitqulov týrasyndaǵy áńgimeni bastamas buryn áýeli Qaiym Muhamedhanovtyń ákesi jaiyndaǵy esteligine qulaq túrsek. «Ákem Muhamedhan zamanyna sai kózi ashyq, saýatty adam edi. Boiyna bitken kisiliginiń arqasy shyǵar, erteden uly Abai tóńiregimen aralas-quralas bolǵan. Bergi tóńkeris kezinde Semeide shyǵa bastaǵan Alash úni «Saryarqa» gazeti men Júsipbek pen Muhtar shyǵarǵan «Abai» jýrnalyna qazirgi tilmen aitqanda, metsenat retinde demeýshilik kórsetýi sol uly aqynnyń ónege-tárbiesi emes dep kim aitady?! Ákem qoiyn dápterine búgin ana gazetke pálen som, myna jýrnalǵa túgen som kómek jasadym dep tirkep qoiady eken. 1937 jyly álgi dápter ózimen birge tárkilenip, qamaýǵa alyndy.

Teginde ákem 1870 jylǵy, iaǵni Álekeńmen, Alash kósemi Álihan Bókeihanovpen túidei qurdas. Álekeń 1938 jyldyń mamyr aiynda, al onyń qurdasy, joldasy Muhamedhan 1937 jyldyń jeltoqsan aiynyń basynda atylǵan. Bul jaza ol qamaýǵa alynǵan soń nebári bir apta ishinde oryndalǵan. Al bizge ol kezde ol on jylǵa sottaldy degen habar tigen-di. Negizgi shyndyqty elimiz táýelsizdik alǵan soń, arada 55 jyl ótkennen keiin ǵana bildik qoi. Munyń ózi bergi áńgime. Al ákem aitqan arǵy áńgimeler tómendegidei. «Tóńkeris bolǵan jyly sen aiaǵyńdy endi ǵana basqan sábi bolatynsyń. Sonda Semeige Álekeńniń kelgeni erekshe saltanatty jaǵdaiǵa ulasyp edi. Búkil qazaq qaýymy úlken qýanyshpen ony hannan kem qarsy alǵan joq. Shyndyǵynda, Álekeń ult kósemi edi ǵoi. Muny endi, sol shaqta Sultanmahmut ta kelistirip jyrlady emes pe?! Ahań men Jaqań – Ahmet pen Mirjaqypty aitamyn, sondai-aq Maǵjan men osy Sultanmahmuttar Álekeńniń qasynan tabylatyn. Bizdiń úide qona jatyp áńgime-dúken quratyn, sóitip el bolashaǵyn alystan boljaityn sol ulylardyń sen tizesinde otyryp óstiń ǵoi, shyraǵym! Sony umytpa!» deitin ákem jaryqtyq.

Iá, ózderińiz de baiqap otyrǵandai, Muhamedhan Seiitqulov alash qairatkerlerimen ideialas, pikirles sol zamandaǵy ozyq oily azamattardyń biregeii bolǵan. Uly Abaidan bastap, Álihan Bókeihanuly, Muhtar Áýezov, Ahmet Baitursynuly, Maǵjan Jumabaev, Mirjaqyp Dýlatov, Júsipbek Aimaýytov, Muhamedjan Tynyshpaev, Halel Ǵabbasov, Sultanmahmut Toraiǵyrov, Ydyrys Mustambaev, Sábit Dónentaev sekildi tulǵalar osy shańyraqta jii bas qosyp, qazaqtyń keleshegine qatysty oilaryn ortaǵa salǵan. Qazaqtyń úlken jazýshysy Muhtar Áýezov te Muhamedhan Seiitqulovpen aǵa-ini retinde syilasqan. Osy shańyraqqa Muhańmen birge Júsipbek Aimaýytov, Isa Baizaqov, Ámire Qashaýbaev, Álmaǵambet sekildi zamandastary da kelip, «Eńlik-Kebek», «Qarakóz», «Báibishe toqal», «El aǵasy» pesalaryn sahnaǵa ázirlegen. Demek, alǵashqy qazaq teatrynyń irgetasy osy úide qalanǵan desek artyq aitpaǵanymyz. M.Seiitqulov sol kezde shyqqan «Dala ýalaiaty» gazeti, «Aiqap», «Shora», «Abai» jýrnaldary, «Qazaq», «Saryarqa», «Ýaqyt», «Tárjiman» basylymdaryn aldyryp, oqyp otyrǵan. Onyń úiindegi kitaphanasynyń tórinen Abaidyń 1909 jyly shyqqan tuńǵysh jinaǵy, Shákárimniń 1912 jyly Semeide basylǵan «Qalqaman-Mamyr», «Eńlik-Kebek», «Qazaq ainasy», «Túrik, qyrǵyz, qazaq hám hanlar shejiresi», «Musylmandyq kitaby» kitaptary, avtorlar quramynda Álihan Bókeihanuly da bolǵan, 1903 jyly jaryq kórgen «Qyrǵyz ólkesi» degen eńbegi de oryn alǵan. Osy dúnieler bala Qaiymnyń sanasyn silkindirip, bilim kókjiegin keńeitken. «Bul tizimdi jalǵastyra berýge bolady. Álihan Bókeihanulynyń eńbegin oqý arqyly men tuńǵysh ret óz halqymnyń shynaiy tarihymen jáne mádenietimen tanystym» deidi Qaiym Muhamedhanov.

Muhamedhan Seiitqulovtyń erekshe bir qasieti, jomarttyǵy, keńpeiildiligi. 1911 jyly Mirjaqyp Dýlatov Semeide abaqtyǵa qamalǵanda 2 myń som kóleminde kepildik salyp, tutqynnan bosatady. Taǵy birde Shákárim qajy qajylyqtan kelgennen keiin Semeige aialdaǵan saparynda osy shańyraqqa túsip, qalany aralaýǵa shyǵyp ketedi. Ózi ismer adam, onyń erekshe úlgidegi kiimin kórip: «Semeige kelgen bu qai sheteldik?» dep politseiler ustap alyp, biraz áýre-sarsańǵa salypty. Sol kezde de bul kisi Shákárimniń janynan tabylyp, bosatyp alǵan eken. Osy tusta erekshe atap óter dúnie, Shákárimniń kópke belgili jalǵyz sýreti de (keiinnen basqa sýretteri tabylǵan) osy úide túsirilgen kórinedi.

Óz zamanynda osylaisha zamandastarynyń zor qurmetine bólenip, Semeidegi Tinibai meshitinde islam dininen sabaq bergen, uly Abai oqyǵan Ahmet Riza meshitinde imam qyzmetin atqarǵan Muhamedhan Seiitqulovty NKVD jendetteri 1937 jyly 24 qarashada tutqyndaidy (urpaqtarynyń aitýynsha, M.Seiitqulov 1921, 1928, 1932 jyldary da tutqyndalyp, múlki tárkilengen). 27 qarashada «Musylmandardyń keńes úkimetine qarsy tobynyń belsendi múshesi bolǵany úshin atý jazasyna kesiledi» degen úkim shyǵady da, 2 jeltoqsanda tún ishinde atylady.

Jerlengen jeri áli kúnge deiin belgisiz. Ákesi tutqyndalǵannan keiin Qaiym Muhamedhanov ta Pedagogikalyq institýttan qýylady. Osy kezde oǵan Muhtar Áýezov qoldaý kórsetken desedi.

Muhamedhan Seiitqulov 1989 jyly 25 sáýirde KSRO Joǵary Keńesi prezidýmynyń qaýlysymen aqtalady. Alash metsenatynyń nemeresi, Qaiym Muhamedhanovtyń qyzy Dina Muhamedhan atasynyń jerlengen ornyn áli de izdestirýin jalǵastyrýda. «Biz Máskeýge, arnaiy oryndarǵa hat jazdyq. Muhamedhan Seiitqulovtyń isi áýelde Máskeýde saqtalǵan. 1956 jyly Qazaq KSR-ine, Semeige qaitarylǵan. Menińshe, atamyzdy basqa da adamdarmen birge Semei túrmesinde atqan, sodan keiin múrdesin basqa jaqqa alyp ketken. Qandy qol jendetter qujattardyń barlyǵyn joiyp jibergen. Iste áýelde atamyzdyń atylǵan jáne jerlengen jeri bolǵan siiaqty. Biraq ony qurtqan. Fotosy da saqtalmaǵan. Ádette atar aldynda fotoǵa túsiretin edi» deidi tektiniń tuiaǵy.

Dina Muhamedhannyń aitýynsha, Muhamedhan Seiitqul qamalǵan túrme (ornalasqan jeri – Semeidiń ortalyq tusy) 300 jyl buryn Elizaveta patsha zamanynda salynǵan. Bul túrmege bir kezderi Fedor Dostaevskii de, Álihan Bókeihanuly da, Ahmet Baitursynuly da, Mirjaqyp Dýlatuly men Týraǵul Abaiuly da qamalǵan eken. «Kóne túrme 2019 jyly buzyldy dep estidim. Ne bolsa da, tarihi ǵimaratty saqtaý kerek edi» deidi D.Muhamedhan.

Túiin

Biyl alash metsenaty, stalindik qýǵyn-súrgin qurbany Muhamedhan Seitqulovtyń dúniege kelgenine 150 jyl tolady. Ókinishke qarai, dara tulǵa qyzmet etken Semei shaharynda, jalpy, oblysta qairatkerdi este qaldyratyn birde-bir belgi joq. Kóshe esimi de berilmegen. Bir súiingenimiz, nemeresi Dina Muhamedhannan alash metsenatynyń qurmetine Qaraǵandyda kóshe aty berilgenin estidik. Bary – osy.

Byltyr jýrnalist, áriptesimiz Azamat Bitan Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevqa arnaiy hat jazǵan bolatyn. Hatta tulǵanyń 150 jyldyǵyna orai oblysta (Semei men Óskemen qalalarynda) kóshe attary berilse, Semeidegi Tinibai meshitiniń janyndaǵy M.Seiitqulovtyń burynǵy úileriniń ornyna jáne metsenattyń týǵan jeri Kókentaýǵa eskertkish taqtalar qoiylsa degen usynystar aitylǵan-dy.

Oryndy usynys oblys, Semei qalasy ákimdigi tarapynan qoldaý tabady dep senemiz.

Semei.

"Egemen Qazaqstan"