بٷگٸن سەناتتتا ٸٸم, جوعارعى سوت, باس پروكۋراتۋرا, باسقا دا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ, سونداي-اق ادۆوكاتتىق جەنە عىلىمي قاۋىم باسشىلىعىنىڭ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اكادەميياسىنىڭ تىڭداۋشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن «قۇقىق قورعاۋ قىزمەتٸنٸڭ پروتسەستٸك نەگٸزدەرٸن ودان ەرٸ جاڭعىرتۋ» تاقىرىبىنا ارنالعان پارلامەنتتٸك تىڭداۋ بولدى.
قۇقىق قورعاۋ قىزمەتٸنٸڭ اسا ماڭىزدى مەسەلەرٸ بويىنشا ٶتكەن پارلامەنتتٸك تىڭداۋدا سەنات تٶراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سٶز سٶيلەدٸ.
مەملەكەت باسشىسى اتاپ كٶرسەتكەندەي, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ساپالى قىزمەتٸ ازاماتتاردىڭ قۇقىق قورعاۋ جٷيەسٸنە دەگەن سەنٸمٸن ارتتىراتىن جەنە ولاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە تٸكەلەي ىقپال ەتەتٸن سالماقتى فاكتور بولىپ تابىلاتىنىن ايتقان سەنات تٶراعاسى ققلمىستىق پروتسەستٸڭ نەگٸزدەرٸن جاڭعىرتۋ جٶنٸندەگٸ پارلامەنت قابىلداعان تٷزەتۋلەر سوت-قۇقىقتىق رەفورماسىنىڭ جاڭا كەزەڭگە اياق باسۋىنا تىڭ سەرپٸن بەرگەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
«قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جٷيەسٸنە ەنگٸزٸلٸپ جاتقان تەحنيكالىق يننوۆاتسييالاردىڭ نەتيجەسٸندە سوت تٶرەلٸگٸندەگٸ جارييالىلىقتى جٷزەگە اسىرۋعا ايتارلىقتاي مٷمكٸندٸكتەر اشىلۋدا. جىل باسىنان بەرٸ قىلمىستىق ٸستەردٸ ەلەكتروندىق تٷردە جٷرگٸزۋگە كەزەڭ-كەزەڭٸمەن كٶشۋ سوت تٶرەلٸگٸن قاشىقتىقتان جٷرگٸزۋ مٷمكٸندٸگٸن بەرٸپ وتىر. نەتيجەسٸندە ٸستەردٸ قاراۋ مەرزٸمٸ جارتىلاي قىسقاردى», - دەدٸ ق.توقاەۆ.
سوت قىزمەتٸنٸڭ پروتسەستٸك نورمالارىن جەتٸلدٸرۋ جەنە داۋلاردى شەشۋدٸڭ بالاما تەسٸلدەرٸن ەنگٸزۋ بويىنشا زاڭ شىعارۋ جۇمىستارى بەلسەندٸ تٷردە جٷرگٸزٸلٸپ جاتقانىنا توقتالعان سەنات تٶراعاسى «قىلمىستىق زاڭنامانى ٸزگٸلەندٸرۋ شارالارى ەلٸمٸزدٸڭ تٷزەتۋ مەكەمەلەرٸندەگٸ جازاسىن ٶتەپ جاتقانداردىڭ سانىن ٷش ەسەگە ازايتۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. 1990 جىلدارى سوتتالعان 100 مىڭ ادام 2018 جىلى 35 مىڭعا دەيٸن ازايدى. اتالعان وڭ ٶزگەرٸستەر زاڭ ٷستەمدٸگٸ يندەكسٸ بويىنشا قازاقستاننىڭ كٶرسەتكٸشٸن جاقسارتۋعا ىقپال ەتتٸ. مەسەلەن, 2017 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلٸمٸز 9 ورىنعا كٶتەرٸلٸپ, 113 ەلدٸڭ ٸشٸندە 64-شٸ ورىندى يەلەندٸ», - دەي كەلە, قول جەتكٸزگەن نەتيجەلەرگە قاراماستان, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىمەن ٶزارا ٸس-قيمىل جاساۋ ساپاسى ەلٸ دە زامان تالاپتارىنا تولىق جاۋاپ بەرە الماي وتىرعانىن, تۇتاستاي العاندا, بۇل حالىقتىڭ قۇقىق قورعاۋ جٷيەسٸنە دەگەن سەنٸمٸنٸڭ ازايۋىنا الىپ كەلەتٸنٸنە نازار اۋداردى.
«وسىنىڭ نەگٸزٸندە قوعام مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ اراسىنداعى ٶزارا بايلانىس پەن سەنٸمدٸ قامتاماسىز ەتۋ جٶنٸندەگٸ شۇعىل مٸندەت تۋىندايدى. نەگٸزسٸز قىلمىستىق قۋدالاۋدان قورعاۋ جەنە قىلمىستىق سوت ٸسٸن جٷرگٸزۋدٸڭ جازالاۋشىلىق سيپاتىنىڭ دەڭگەيٸن تٶمەندەتۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەلەرٸ كٷن تەرتٸبٸندەگٸ ٶتكٸر سۇراقتاردىڭ قاتارىنا جاتادى» ,-دەدٸ ق. توقاەۆ.
سوت شەشٸمدەرٸنٸڭ ورىندالماۋى نەمەسە ۋاقتىلى ورىندالماۋى ەدٸلدٸكتٸڭ ٷستەمدٸك ەتۋٸنە كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸنٸن, سونداي-اق, سوت بيلٸگٸمەن قاتار مەملەكەتتٸڭ دە بەدەلٸن تٶمەندەتٸپ, ولارعا دەگەن سەنٸمدٸ ەلسٸرەتەتٸنٸن ەسكە سالعان قاسىم-جومارت توقاەۆ قۇقىق قورعاۋ قىزمەتٸن جەتٸلدٸرۋگە قاتىستى سەگٸز مەسەلەنٸ اتاپ كٶرسەتتٸ.
بٸرٸنشٸ, ٷكٸمەت الدىندا قىزمەت كٶرسەتۋدٸڭ سەرۆيستٸك مودەلٸن نەگٸزگە الا وتىرىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ازاماتتارمەن زاماناۋي فورماتتا جۇمىس ٸستەۋ جٷيەسٸن جەدەل قالىپتاستىرۋ مٸندەتٸ تۇر. قىزمەت كٶرسەتۋدٸڭ سەرۆيستٸك مودەلٸ نەگٸز رەتٸندە الىنۋى تيٸس.
ەكٸنشٸ, ارىز تٸركەلگەننەن باستاپ سوت شەشٸمٸ شىعارىلعانعا دەيٸن ٸستەردٸ قاراۋدىڭ بارلىق ساتىلارىن جاپپاي تسيفرلاندىرۋ قاجەت. تسيفرلاندىرۋ سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ورىن الۋىن ازايتىپ, ونلاين رەجيمدەگٸ قولجەتٸمدٸ كەرٸ بايلانىس ورناتۋدا شەشۋشٸ رٶل اتقارادى.
ٷشٸنشٸ, تسيفرلىق تەحنولوگييالاردىڭ كٶمەگٸمەن ازاماتتاردى پوليتسييانىڭ جەنە سوتتىڭ قىزمەتٸن باعالاۋ جۇمىسىنا كەڭٸنەن تارتۋ قاجەت. ازاماتتاردىڭ جوعارى سەنٸمٸ مەملەكەت جٷرگٸزٸپ وتىرعان ساياساتتىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ايقىندايتىن تٸكەلەي كٶرسەتكٸش بولىپ تابىلادى. جالپى جۇمىستىڭ ساپاسى ٸستەردٸڭ ۋاقتىلى جەنە ساپالى قارالۋى بويىنشا جەنە ازاماتتاردىڭ تالاپ-تٸلەكتەرٸنٸڭ تيٸستٸ دەڭگەيدە ورىندالۋى ارقىلى باعالانۋى تيٸس.
تٶرتٸنشٸ, قىلمىستىق ٸستەر بويىنشا پروتسەسسۋالدىق شەشٸمدەردٸ قابىلداۋدا ەدٸلدٸكتٸ قامتاماسىز ەتٸپ, تەۋەلسٸز جەنە ەدٸل سوت جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋدٸ, سونداي-اق سوت ٸسٸن جٷرگٸزۋدٸڭ جەدەلدٸگٸ مەن انىقتىعىن ارتتىرۋ قاجەت.
بەسٸنشٸ, ادۆوكاتتاردىڭ پروتسەسسۋالدىق مٷمكٸندٸكتەرٸن كەڭەيتۋ ارقىلى ايىپتاۋشى مەن قورعاۋشى تاراپ اراسىنداعى سٶز جارىستىرۋ قاعيداتىنىڭ ورىندالۋىن ودان ەرٸ نىعايتا تٷسۋ كەرەك.
التىنشى, تەگٸن قۇقىقتىق كٶمەك كٶرسەتۋدٸڭ ەڭ تٶمەنگٸ ستاندارتتارىن, كٶرسەتٸلگەن قىزمەتتەردٸ باعالاۋدىڭ ەدٸل جٷيەسٸن بەلگٸلەۋ كەرەك. بۇل نارىقتاعى بەسەكەلەستٸكتٸ دامىتۋعا جەنە ونىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا كٷشتٸ سەرپٸن بەرەرٸ انىق.
جەتٸنشٸ, تاراپتاردىڭ ٶزارا بٸتٸمگە كەلۋٸ جەنە كەلتٸرٸلگەن زيياننىڭ ورنىن تولتىرۋى نەگٸزٸندە سوت تٶرەلٸگٸنٸڭ قالپىنا كەلتٸرۋشٸ سيپاتتاعى جاڭا فورماتتارىن دامىتۋ قاجەت, سونداي-اق, ٸستٸ جەدەل جٷرگٸزۋگە جەنە ٸستٸ قاراۋ ۋاقىتىن ٷنەمدەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن قىلمىستىق ٸستەر اۋقىمىن كەڭەيتۋ كەرەك.
سەگٸزٸنشٸ, ٶكٸلەتتٸكتەردٸڭ قايتالانۋىن جەنە قىزمەت شەڭبەرٸنەن تىس فۋنكتسييالاردى بارىنشا شەكتەۋ قاجەت, سوتقا دەيٸنگٸ تەرگەۋ, قاداعالاۋ جەنە سوت ورگاندارى اراسىنداعى مٸندەتتەردٸڭ ناقتى بەلگٸلەنۋٸن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جان-جاقتى جۇمىس جٷرگٸزۋ كەرەك.
سونىمەن بٸرگە, زاڭنامانى قاتاڭ ساقتاۋعا نەگٸزدەلگەن جەدەل جەنە اشىق سوت تٶرەلٸگٸ قوعامنىڭ باستى مٷددەسٸ جەنە بۇل ەلٸمٸزدٸڭ ستراتەگييالىق دامۋ باعدارىنا تولىق ساي كەلەتٸنٸن ايتقان سەنات تٶراعاسى «قىلمىستىق پروتسەسس – بۇل ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىنا بيلٸك كٶبٸرەك ىقپال ەتەتٸن تەۋەكەلٸ جوعارى سالا. سوندىقتان دامىعان ەلدەردە جازىقسىزدىق پرەزۋمپتسيياسىنا نەگٸزدەلگەن ٸزگٸلٸك, ادامنىڭ جەكە باسىنا جەنە مەنشٸككە قول سۇقپاۋشىلىق, ادامنىڭ ار-نامىسى مەن قادٸر-قاسيەتٸن قۇرمەتتەۋ قاعيداتتار رەتٸندە تاريحي تۇرعىدا ورنىققان. ازاماتتاردىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنا جەنە سوتتىڭ ەدٸلدٸگٸنە سەنٸمسٸزدٸكپەن قاراۋىنا جول بەرۋگە بولمايدى. مۇنداي جاعداي قازاقستاندىقتاردىڭ ەل-اۋقاتى مەن ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىنا تەرٸس ەسەرٸن تيگٸزەرٸ داۋسىز. قىلمىستىق-پروتسەستٸك زاڭناما ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسييالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا نەگٸزدەلۋٸ تيٸس», - دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ.
تيٸمدٸ قىلمىستىق پروتسەسس جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋ كٷردەلٸ جۇمىس ەكەنٸ سٶزسٸز. ٶيتكەنٸ, بۇل مەسەلەنٸ شەشۋدە ەر مەملەكەتتٸڭ ٶزٸندٸك كٶزقاراسى بار. اتاپ ايتقاندا, ۇلتتىق دەستٷر ەرەكشەلٸكتەرٸ, حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك احۋالى مەن قولدانىستاعى قۇقىق جٷيەسٸ ەسكەرٸلەدٸ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيٸنگٸ قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسى مەملەكەتتٸڭ قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى تٷبەگەيلٸ رەفورمالارىنىڭ باستاۋىندا تۇردى. بٷگٸنگٸ تاڭدا تۇجىرىمدامادا قامتىلعان بٸرقاتار مٸندەتتەر ورىندالدى, بۇل وسى رەفورمالاردىڭ دۇرىستىعىن راستاپ وتىر. قوعامدىق-ساياسي تۇراقتىلىق پەن جوعارى دەڭگەيدەگٸ قاۋٸپسٸزدٸك قامتاماسىز ەتٸلۋدە, ەلٸمٸزدەگٸ قىلمىستىڭ دەڭگەيٸ تٶمەندەۋدە, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق مەدەنيەتٸ ارتا تٷسۋدە.
ٸٸم, جوعارعى سوت, باس پروكۋراتۋرا, باسقا دا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ, سونداي-اق ادۆوكاتتىق جەنە عىلىمي قاۋىم باسشىلىعىمەن بولعان پارلامەنتتٸك تىڭداۋداعى سٶزٸن قورىتىندىلاي كەلٸپ, سەنات تٶراعاسى تىڭداۋعا قاتىسۋشىلار كٶپتەگەن ٶزەكتٸ مەسەلەلەر بويىنشا پروتسەستٸك نەگٸزدەردٸ ودان ەرٸ جاڭعىرتۋدىڭ جاڭا باعىتتارىن ايقىنداپ, ورىن العان مەسەلەلەردٸ شەشۋدٸڭ ناقتى ەدٸستەرٸ مەن جولدارىن ۇسىناتىنىنا سەنٸم بٸلدٸردٸ.
ەدٸلبەك قابا
