Búgin Senattta IIM, Joǵarǵy sot, Bas prokýratýra, basqa da quqyq qorǵaý organdarynyń, sondai-aq advokattyq jáne ǵylymi qaýym basshylyǵynyń, Quqyq qorǵaý organdary akademiiasynyń tyńdaýshylarynyń qatysýymen «Quqyq qorǵaý qyzmetiniń protsestik negizderin odan ári jańǵyrtý» taqyrybyna arnalǵan parlamenttik tyńdaý boldy.
Quqyq qorǵaý qyzmetiniń asa mańyzdy máseleri boiynsha ótken parlamenttik tyńdaýda Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev sóz sóiledi.
Memleket basshysy atap kórsetkendei, quqyq qorǵaý organdarynyń sapaly qyzmeti azamattardyń quqyq qorǵaý júiesine degen senimin arttyratyn jáne olardyń qaýipsizdigine tikelei yqpal etetin salmaqty faktor bolyp tabylatynyn aitqan Senat Tóraǵasy Qqlmystyq protsestiń negizderin jańǵyrtý jónindegi Parlament qabyldaǵan túzetýler sot-quqyqtyq reformasynyń jańa kezeńge aiaq basýyna tyń serpin bergenin atap ótti.
«Quqyq qorǵaý organdary júiesine engizilip jatqan tehnikalyq innovatsiialardyń nátijesinde sot tóreligindegi jariialylyqty júzege asyrýǵa aitarlyqtai múmkindikter ashylýda. Jyl basynan beri qylmystyq isterdi elektrondyq túrde júrgizýge kezeń-kezeńimen kóshý sot tóreligin qashyqtyqtan júrgizý múmkindigin berip otyr. Nátijesinde isterdi qaraý merzimi jartylai qysqardy», - dedi Q.Toqaev.
Sot qyzmetiniń protsestik normalaryn jetildirý jáne daýlardy sheshýdiń balama tásilderin engizý boiynsha zań shyǵarý jumystary belsendi túrde júrgizilip jatqanyna toqtalǵan Senat Tóraǵasy «Qylmystyq zańnamany izgilendirý sharalary elimizdiń túzetý mekemelerindegi jazasyn ótep jatqandardyń sanyn úsh esege azaitýǵa múmkindik berdi. 1990 jyldary sottalǵan 100 myń adam 2018 jyly 35 myńǵa deiin azaidy. Atalǵan oń ózgerister zań ústemdigi indeksi boiynsha Qazaqstannyń kórsetkishin jaqsartýǵa yqpal etti. Máselen, 2017 jyldyń qorytyndysy boiynsha elimiz 9 orynǵa kóterilip, 113 eldiń ishinde 64-shi oryndy ielendi», - dei kele, qol jetkizgen nátijelerge qaramastan, quqyq qorǵaý organdarynyń azamattyq qoǵam institýttarymen ózara is-qimyl jasaý sapasy áli de zaman talaptaryna tolyq jaýap bere almai otyrǵanyn, tutastai alǵanda, bul halyqtyń quqyq qorǵaý júiesine degen seniminiń azaiýyna alyp keletinine nazar aýdardy.
«Osynyń negizinde qoǵam men quqyq qorǵaý organdarynyń arasyndaǵy ózara bailanys pen senimdi qamtamasyz etý jónindegi shuǵyl mindet týyndaidy. Negizsiz qylmystyq qýdalaýdan qorǵaý jáne qylmystyq sot isin júrgizýdiń jazalaýshylyq sipatynyń deńgeiin tómendetý, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qamtamasyz etý máseleleri kún tártibindegi ótkir suraqtardyń qataryna jatady» ,-dedi Q. Toqaev.
Sot sheshimderiniń oryndalmaýy nemese ýaqtyly oryndalmaýy ádildiktiń ústemdik etýine kedergi keltiretinin, sondai-aq, sot biligimen qatar memlekettiń de bedelin tómendetip, olarǵa degen senimdi álsiretetinin eske salǵan Qasym-Jomart Toqaev quqyq qorǵaý qyzmetin jetildirýge qatysty segiz máseleni atap kórsetti.
Birinshi, Úkimet aldynda qyzmet kórsetýdiń servistik modelin negizge ala otyryp, quqyq qorǵaý organdarynyń azamattarmen zamanaýi formatta jumys isteý júiesin jedel qalyptastyrý mindeti tur. Qyzmet kórsetýdiń servistik modeli negiz retinde alynýy tiis.
Ekinshi, aryz tirkelgennen bastap sot sheshimi shyǵarylǵanǵa deiin isterdi qaraýdyń barlyq satylaryn jappai tsifrlandyrý qajet. Tsifrlandyrý sybailas jemqorlyqtyń oryn alýyn azaityp, onlain rejimdegi qoljetimdi keri bailanys ornatýda sheshýshi ról atqarady.
Úshinshi, tsifrlyq tehnologiialardyń kómegimen azamattardy politsiianyń jáne sottyń qyzmetin baǵalaý jumysyna keńinen tartý qajet. Azamattardyń joǵary senimi memleket júrgizip otyrǵan saiasattyń tiimdiligin aiqyndaityn tikelei kórsetkish bolyp tabylady. Jalpy jumystyń sapasy isterdiń ýaqtyly jáne sapaly qaralýy boiynsha jáne azamattardyń talap-tilekteriniń tiisti deńgeide oryndalýy arqyly baǵalanýy tiis.
Tórtinshi, qylmystyq ister boiynsha protsessýaldyq sheshimderdi qabyldaýda ádildikti qamtamasyz etip, táýelsiz jáne ádil sot júiesin jetildirýdi, sondai-aq sot isin júrgizýdiń jedeldigi men anyqtyǵyn arttyrý qajet.
Besinshi, advokattardyń protsessýaldyq múmkindikterin keńeitý arqyly aiyptaýshy men qorǵaýshy tarap arasyndaǵy sóz jarystyrý qaǵidatynyń oryndalýyn odan ári nyǵaita túsý kerek.
Altynshy, tegin quqyqtyq kómek kórsetýdiń eń tómengi standarttaryn, kórsetilgen qyzmetterdi baǵalaýdyń ádil júiesin belgileý kerek. Bul naryqtaǵy básekelestikti damytýǵa jáne onyń sapasyn arttyrýǵa kúshti serpin bereri anyq.
Jetinshi, taraptardyń ózara bitimge kelýi jáne keltirilgen ziiannyń ornyn toltyrýy negizinde sot tóreliginiń qalpyna keltirýshi sipattaǵy jańa formattaryn damytý qajet, sondai-aq, isti jedel júrgizýge jáne isti qaraý ýaqytyn únemdeýge múmkindik beretin qylmystyq ister aýqymyn keńeitý kerek.
Segizinshi, ókilettikterdiń qaitalanýyn jáne qyzmet sheńberinen tys fýnktsiialardy barynsha shekteý qajet, sotqa deiingi tergeý, qadaǵalaý jáne sot organdary arasyndaǵy mindetterdiń naqty belgilenýin qamtamasyz etý boiynsha jan-jaqty jumys júrgizý kerek.
Sonymen birge, zańnamany qatań saqtaýǵa negizdelgen jedel jáne ashyq sot tóreligi qoǵamnyń basty múddesi jáne bul elimizdiń strategiialyq damý baǵdaryna tolyq sai keletinin aitqan Senat Tóraǵasy «Qylmystyq protsess – bul adamnyń quqyqtary men bostandyǵyna bilik kóbirek yqpal etetin táýekeli joǵary sala. Sondyqtan damyǵan elderde jazyqsyzdyq prezýmptsiiasyna negizdelgen izgilik, adamnyń jeke basyna jáne menshikke qol suqpaýshylyq, adamnyń ar-namysy men qadir-qasietin qurmetteý qaǵidattar retinde tarihi turǵyda ornyqqan. Azamattardyń quqyq qorǵaý organdarynyń jumysyna jáne sottyń ádildigine senimsizdikpen qaraýyna jol berýge bolmaidy. Mundai jaǵdai qazaqstandyqtardyń ál-aýqaty men ómir súrý sapasyna teris áserin tigizeri daýsyz. Qylmystyq-protsestik zańnama azamattardyń konstitýtsiialyq quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýǵa negizdelýi tiis», - dep atap kórsetti.
Tiimdi qylmystyq protsess júiesin qalyptastyrý kúrdeli jumys ekeni sózsiz. Óitkeni, bul máseleni sheshýde ár memlekettiń ózindik kózqarasy bar. Atap aitqanda, ulttyq dástúr erekshelikteri, halyqtyń áleýmettik ahýaly men qoldanystaǵy quqyq júiesi eskeriledi.
Qazaqstan Respýblikasynyń 2010 jyldan 2020 jylǵa deiingi quqyqtyq saiasat tujyrymdamasy memlekettiń quqyq qorǵaý salasyndaǵy túbegeili reformalarynyń bastaýynda turdy. Búgingi tańda tujyrymdamada qamtylǵan birqatar mindetter oryndaldy, bul osy reformalardyń durystyǵyn rastap otyr. Qoǵamdyq-saiasi turaqtylyq pen joǵary deńgeidegi qaýipsizdik qamtamasyz etilýde, elimizdegi qylmystyń deńgeii tómendeýde, azamattardyń quqyqtyq mádenieti arta túsýde.
IIM, Joǵarǵy sot, Bas prokýratýra, basqa da quqyq qorǵaý organdarynyń, sondai-aq advokattyq jáne ǵylymi qaýym basshylyǵymen bolǵan parlamenttik tyńdaýdaǵy sózin qorytyndylai kelip, Senat Tóraǵasy tyńdaýǵa qatysýshylar kóptegen ózekti máseleler boiynsha protsestik negizderdi odan ári jańǵyrtýdyń jańa baǵyttaryn aiqyndap, oryn alǵan máselelerdi sheshýdiń naqty ádisteri men joldaryn usynatynyna senim bildirdi.
Ádilbek Qaba
