فوتو: anna-news.info الىندى
كەڭەس وداعى كەزٸندە قازاقستاندا بٸرپارتييالىق جٷيە ٷستەمدٸك ەتتٸ. وندا بيلٸك باسىندا تەك كوممۋنيستٸك پارتييا بولدى. بٸراق 1980-جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي قايتا قۇرۋ جەنە جارييالىلىق ساياساتى اياسىندا ساياسي ٶزگەرٸستەر مەن رەفورمالار باستالدى. 90-جىلداردىڭ باس كەزٸندە ەلٸمٸزدە تٷرلٸ باعىتتاعى قوزعالىستار مەن پارتييالار قۇرىلا باستادى. العاش رەت وپپوزيتسييالىق قوزعالىستار پايدا بولدى. سونىڭ بٸرٸ – 1989 جىلى قۇرىلعان «نەۆادا-سەمەي» انتييادرولىق قوزعالىسى, بالقاش پەن ارال پروبلەمالارى جٶنٸندەگٸ كوميتەت, ازات قوزعالىسى, ۇلتتىق توپتاردىڭ مٷددەسٸن قورعايتىن «ەدينستۆو», «الاش», «جەلتوقسان» سىندى پارتييالار ەدٸ.قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك العان جىلدارى كٶپپارتييالىق جٷيەنٸڭ نەگٸزٸ قالانا باستادى. وسى سەتتەن باستاپ ەلدە ساياسي پارتييالار مەن قوزعالىستاردى تٸركەۋگە جەنە ەرەكەت ەتۋگە رۇقسات بەرٸلدٸ. 1993 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ العاشقى كونستيتۋتسيياسى قابىلداندى, وندا كٶپپارتييالىق جٷيە مەن ساياسي پليۋراليزمگە جول اشىلدى. 1995 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسيياسى قابىلدانىپ, وندا كٶپپارتييالىق جٷيەنٸڭ قۇقىقتىق نەگٸزٸ بەكٸتٸلدٸ. سونىمەن قاتار, بۇل كەزەڭدە پارتييالاردىڭ رٶلٸ مەن ماڭىزى كٷشەيدٸ. 1999 جىلى قازاقستاندا العاشقى كٶپپارتييالىق پارلامەنتتٸك سايلاۋ ٶتتٸ, بۇل كٶپپارتييالىق جٷيەنٸڭ ناقتى قادامدارىنىڭ بٸرٸ بولدى.
الايدا بيلٸكتە 30 جىل بويى وتىرعان بٸر پارتييا بەسەكەلەستٸكتٸ ارتتىرۋعا جول بەرمەي, بٸر توپ ازاماتتىڭ ەلدٸ بيلەۋٸنە جول بەردٸ. بٸراق 2022 جىلعى قاڭتار وقيعاسى ساياسي رەالييدٸ ٶزگەرتتٸ. نەتيجەسٸندە «جاڭا قازاقستان» قۇرۋ يدەياسى قولعا الىندى. جاڭا قازاقستان يدەياسىن قۇرۋ جولىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ كٶپپارتييالىق جٷيەنٸ دامىتۋدى قولعا الدى.
2022 جىلعى سايلاۋدا العاشقى رەت كٶپپارتييالى ماجوريتارلىق جٷيە ەنگٸزٸلدٸ. ياعني, بۇل جٷيە ارقىلى تەك پارتييالار عانا ەمەس, بەلگٸلٸ بٸر پارتيياعا قاتىسى جوق جەكە ازاماتتار دا ٶزٸن-ٶزٸ ۇسىنۋ ارقىلى سايلاۋعا تٷسۋگە مٷمكٸندٸك الدى.
«ٶكٸنٸشكە وراي, پارتييالاردىڭ جۇمىسىنا كٶڭٸلٸمٸز تولمايدى. مەجٸلٸستە وتىرعان التى پارتييانىڭ بارلىعى بەلسەندٸ جۇمىس اتقارىپ جاتىر دەپ ايتا المايمىز. سايلاۋ ناۋقانى كەزٸندە بەلسەندٸلٸك تانىتقانى بولماسا, ناقتى جۇمىستار تىندىرىپ جاتقان جوق. مىسالى اۋىل پارتيياسى «ەل بەسٸگٸ – اۋىل» دەپ سايلاۋ الدى ناۋقاندارىن ۇرانداتىپ, باستامالارىن كٶتەرگەن سىڭاي تانىتقان ەدٸ. ەكٸ جىل بولدى اۋىلدىڭ مەسەلەسٸن پارتييالار كٶتەرٸپ جاتقان جوق. ەيتپەسە, اۋىلدا قانشاما مەسەلەلەر بار. ولاردىڭ ماقساتى سونى شەشۋ ەدٸ. دەگەنمەن, ٷلكەن باسىمدىلىقپەن كەلە جاتقان «امانات» جەنە «رەسپۋبليكا» پارتييالارىنىڭ مٷشەلەرٸ ٶڭٸرلەردٸ ارالاپ, ەلدەگٸ مەسەلەلەردٸ كٶتەرٸپ جٷر. وسى ۋاقىت ٸشٸندە بٸرنەشە زاڭنامالار ٶزگەردٸ, مىسالى بالا مەن ەيەل قۇقىعىن قورعايتىن زاڭدار ەنگٸزٸلدٸ. ونى دا اتاپ ٶتكەن جٶن. الايدا سايلاۋ ناۋقانى كەزٸندە تٸركەلگەن پارتييالاردىڭ تٸزٸمٸن بٸلە باستاعان حالىق قازٸر ولاردىڭ جۇمىسىنىڭ نەتيجەسٸن كٶرٸپ وتىرعان جوق. بەلسەندٸلٸكتەرٸ مەن دامۋى ٶتە باياۋ جٷرٸپ جاتىر. ەگەر دەل وسىنداي قارقىنمەن جۇمىس ٸستەيتٸن بولسا, كەلەسٸ سايلاۋ كەزٸندە حالىقتىڭ سەنٸمٸنەن شىقپايدى», - دەدٸ ساياساتتانۋشى تالعات جانىسباي.
ساياساتتانۋشىنىڭ ايتۋىنشا, كٶپپارتييالىق جٷيەنٸ ەنگٸزۋ ارقىلى قوعام ساياسي بەسەكەلەستٸكتٸ ارتتىرادى دەگەن نەتيجە كٷتكەن ەدٸ. الايدا بٸر پارتييانىڭ ٷلكەن باسىمدىلىقپەن كەلە جاتقانى ساياسي بەلسەندٸلٸكتٸڭ دامۋىنا كەدەرگٸ جاساپ وتىر.
«امانات» پارتيياسى 70 پايىز داۋىسپەن الدا. قالعان پارتييالار 6-7 پايىز ادامدارمەن وتىر. سوندىقتان كەز-كەلگەن مەسەلەنٸ پارلامەنتتە وتىرىپ داۋىسقا سالعان كەزدە, بٸر پارتييانىڭ ٶكٸلدەرٸ كٶپ بولعاندىقتان, سٶزسٸز جەڭٸپ كەتەتٸنٸ انىق. ەكٸ جىل ٶتسە دە, بەسەكەلەستٸكتٸ كٶرٸپ وتىرعان جوقپىز. سول سەبەپتٸ ەلٸمٸزدە كٶپپارتييالىق جٷيە ساياسي بەسەكەلەستٸكتٸ ارتتىرادى دەگەنگە سەنبەيمٸن. دەل قازٸر پارلامەنتتە وتىرعان التى پارتييا ٶزدەرٸنٸڭ جۇمىستارىن تيياناقتى اتقارىپ, نەتيجە كٶرسەتە السا, ولاردىڭ كەلەسٸ سايلاۋ ناۋقانىنا دەيٸن ابىرويىن كٶتەرۋگە مٷمكٸندٸكتەرٸ بار», - دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
تالعات جانىسبايدىڭ پٸكٸرٸنشە, اقش مەملەكەتٸندە دەموكراتييالىق جەنە رەسپۋبليكالىق پارتييالار بار, ولاردىڭ بەسەكەسٸ ٶتە جوعارى. ٶزٸمٸزدٸڭ باۋىرلاس تٷركييا ەلٸندە دە بەسەكەلەستٸك جوعارى. تٸپتٸ سايلاۋ كەزٸندە ەكٸ پارتييا بٸردەي داۋىس جيناپ, قايتا سايلانىپ جاتقان سەتتەرٸ كەزدەسەدٸ. ال قازاقستاننىڭ مىسالىندا كٶپپارتييالى جٷيە نەگٸزگٸ ماقساتقا جەتە المادى.
«پارلامەنتتە وتىرعان پارتييالار ٶزارا بەسەكەگە تٷسسە بولار ەدٸ. امانات پاريياسىمەن جارىسپاي-اق. ول ٷشٸن ٶڭٸر-ٶڭٸردٸ ارالاپ, حالىقپەن پٸكٸرلەسٸپ, قوعامنىڭ مەسەلەسٸن شەشە وتىرىپ شىنايى حالىقتىڭ ٷمٸتٸن اقتايتىنداي جۇمىستارىن كٶرسەتۋٸ تيٸس ەدٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, ٶزدەرٸن ۇلتشىل, دەموكراتييالىق جەنە وپپوزيتسييالىق سانايتىن مەجٸلٸستە وتىرعان پارتييالار ٶزدەرٸن كٶرسەتە الماي وتىر», - دەيدٸ ساراپشى.
وسى رەتتە ەلٸمٸزدە تٸركەلگەن پارتييالاردىڭ تٸزٸمٸنە توقتالساق. بۇل پارتييالار ەلدٸڭ ساياسي پروتسەستەرٸنە قاتىسىپ, سايلاۋعا تٷسٸپ, تٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ ٶكٸلەتتٸ ورگانداردا ەڭبەك ەتەدٸ.
“امانات” پارتيياسى (بۇرىنعى “نۇر وتان”). قازاقستانداعى ەڭ ٸرٸ جەنە ىقپالدى پارتييا. بيلٸك پارتيياسى رەتٸندە ساياسي پروتسەستەرگە تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ. ەلدەگٸ نەگٸزگٸ رەفورمالاردى جەنە پرەزيدەنتتٸڭ باستامالارىن قولدايدى. پارلامەنتتە باسىم ورىندارعا يە.
• قۇرىلعان جىلى: 1999 جىلى.
• پارتييا جەتەكشٸسٸ: ەرلان قوشانوۆ.
• ساياسي باعىت: ورتالىقشىل, رەفورماشىل.
“اق جول” دەموكراتييالىق پارتيياسى. بيزنەس پەن كەسٸپكەرلٸكتٸ قولدايتىن پارتييا. پارلامەنتتەگٸ ورىندارعا يە جەنە ەكونوميكالىق رەفورمالاردى قولدايدى. ەلدەگٸ ورتا تاپتىڭ جەنە بيزنەس قاۋىمداستىقتارىنىڭ مٷددەلەرٸن قورعايدى.
• قۇرىلعان جىلى: 2002 جىلى.
• پارتييا جەتەكشٸسٸ: ازات پەرۋاشەۆ.
• ساياسي باعىت: وڭشىل, ليبەرالدىق-دەموكراتييالىق.
قازاقستاننىڭ حالىق پارتيياسى (بۇرىنعى كوممۋنيستٸك حالىق پارتيياسى). ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸك پەن حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋ مەسەلەلەرٸن كٶتەرەدٸ. پارلامەنتتە ٶكٸلدٸگٸ بار جەنە ەلەۋمەتتٸك ساياساتقا قاتىستى بەلسەندٸ ۇسىنىستار جاسايدى.
• قۇرىلعان جىلى: 2004 جىلى.
• پارتييا جەتەكشٸسٸ: ەرمۇحامەت ەرتٸسباەۆ.
• ساياسي باعىت: سولشىل, سوتسياليستٸك.
“اۋىل” حالىقتىق-دەموكراتييالىق پاتريوتتىق پارتيياسى. اۋىل شارۋاشىلىعىن جەنە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ مٷددەلەرٸن قورعايدى. اۋىلداعى ٶمٸر ساپاسىن جاقسارتۋ مەن اگرارلىق رەفورمالاردى قولداۋ مەسەلەلەرٸن كٶتەرەدٸ. پارلامەنتتە ورىندارى بار.
• قۇرىلعان جىلى: 2000 جىلى.
• پارتييا جەتەكشٸسٸ: ەلي بەكتاەۆ.
• ساياسي باعىت: اگرارلىق, پاتريوتتىق.
جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتييالىق پارتييا (جسدپ). وپپوزيتسييالىق باعىتتاعى پارتييا. ەلەۋمەتتٸك تەڭدٸك, دەموكراتييالىق قۇندىلىقتاردى جاقتايدى. 2021 جىلعى پارلامەنتتٸك سايلاۋعا بويكوت جارييالاپ, قاتىسۋدان باس تارتتى, بٸراق كەيٸنگٸ ساياسي پروتسەستەردە قايتا بەلسەندٸلٸك تانىتتى.
• قۇرىلعان جىلى: 2006 جىلى.
• پارتييا جەتەكشٸسٸ: اسحات راحىمجانوۆ.
• ساياسي باعىت: سولشىل, وپپوزيتسييالىق.
“Respublica” پارتيياسى. جاڭا پارتييا رەتٸندە 2023 جىلعى سايلاۋدا پارلامەنتكە ٶتكەن. پارتييا رەفورماتورلىق يدەيالاردى قولداپ, جاستار مەن كەسٸپكەرلەردٸڭ مٷددەلەرٸن قورعايدى. كەسٸپكەرلٸك پەن ەلەۋمەتتٸك رەفورمالاردى العا جىلجىتۋعا باعىتتالعان.
• قۇرىلعان جىلى: 2022 جىلى.
• پارتييا جەتەكشٸسٸ: ايداربەك حودجانازاروۆ.
• ساياسي باعىت: جاڭاشىل, رەفورماتورلىق.
“بايتاق” پارتيياسى. ەكولوگييالىق مەسەلەلەردٸ شەشۋگە باعىتتالعان پارتييا. 2023 جىلعى سايلاۋعا قاتىسىپ, العاش رەت ساياسي پروتسەستەرگە ارالاستى. پارتييانىڭ باستى ماقساتى – قورشاعان ورتانى قورعاۋ جەنە ەكولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ.
• قۇرىلعان جىلى: 2022 جىلى.
• پارتييا جەتەكشٸسٸ: ازاماتحان ەمٸرتاەۆ.
• ساياسي باعىت: ەكولوگييالىق.
“ۇلت تاعدىرى” پارتيياسى. پارتييا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جەنە مەملەكەتتٸڭ ەگەمەندٸگٸن قورعاۋ مەسەلەلەرٸن كٶتەرەدٸ. 2023 جىلعى سايلاۋعا قاتىسىپ, ساياسي ارەنادا العاشقى قادامدارىن جاسادى.
• قۇرىلعان جىلى: 2022 جىلى.
• پارتييا جەتەكشٸسٸ: دوس كٶشٸم.
• ساياسي باعىت: ۇلتشىلدىق جەنە پاتريوتتىق.
