Foto: anna-news.info alyndy
Keńes Odaǵy kezinde Qazaqstanda birpartiialyq júie ústemdik etti. Onda bilik basynda tek Kommýnistik partiia boldy. Biraq 1980-jyldardyń sońyna qarai qaita qurý jáne jariialylyq saiasaty aiasynda saiasi ózgerister men reformalar bastaldy. 90-jyldardyń bas kezinde elimizde túrli baǵyttaǵy qozǵalystar men partiialar quryla bastady. Alǵash ret oppozitsiialyq qozǵalystar paida boldy. Sonyń biri – 1989 jyly qurylǵan «Nevada-Semei» antiiadrolyq qozǵalysy, Balqash pen Aral problemalary jónindegi komitet, Azat qozǵalysy, ulttyq toptardyń múddesin qorǵaityn «Edinstvo», «Alash», «Jeltoqsan» syndy partiialar edi.Qazaqstan táýelsizdik alǵan jyldary kóppartiialyq júieniń negizi qalana bastady. Osy sátten bastap elde saiasi partiialar men qozǵalystardy tirkeýge jáne áreket etýge ruqsat berildi. 1993 jyly Qazaqstan Respýblikasynyń alǵashqy Konstitýtsiiasy qabyldandy, onda kóppartiialyq júie men saiasi pliýralizmge jol ashyldy. 1995 jyly Qazaqstan Respýblikasynyń jańa Konstitýtsiiasy qabyldanyp, onda kóppartiialyq júieniń quqyqtyq negizi bekitildi. Sonymen qatar, bul kezeńde partiialardyń róli men mańyzy kúsheidi. 1999 jyly Qazaqstanda alǵashqy kóppartiialyq parlamenttik sailaý ótti, bul kóppartiialyq júieniń naqty qadamdarynyń biri boldy.
Alaida bilikte 30 jyl boiy otyrǵan bir partiia básekelestikti arttyrýǵa jol bermei, bir top azamattyń eldi bileýine jol berdi. Biraq 2022 jylǵy Qańtar oqiǵasy saiasi realiidi ózgertti. Nátijesinde «Jańa Qazaqstan» qurý ideiasy qolǵa alyndy. Jańa Qazaqstan ideiasyn qurý jolynda Qasym-Jomart Toqaev kóppartiialyq júieni damytýdy qolǵa aldy.
2022 jylǵy sailaýda alǵashqy ret kóppartiialy majoritarlyq júie engizildi. Iaǵni, bul júie arqyly tek partiialar ǵana emes, belgili bir partiiaǵa qatysy joq jeke azamattar da ózin-ózi usyný arqyly sailaýǵa túsýge múmkindik aldy.
«Ókinishke orai, partiialardyń jumysyna kóńilimiz tolmaidy. Májiliste otyrǵan alty partiianyń barlyǵy belsendi jumys atqaryp jatyr dep aita almaimyz. Sailaý naýqany kezinde belsendilik tanytqany bolmasa, naqty jumystar tyndyryp jatqan joq. Mysaly Aýyl partiiasy «El besigi – aýyl» dep sailaý aldy naýqandaryn urandatyp, bastamalaryn kótergen syńai tanytqan edi. Eki jyl boldy aýyldyń máselesin partiialar kóterip jatqan joq. Áitpese, aýylda qanshama máseleler bar. Olardyń maqsaty sony sheshý edi. Degenmen, úlken basymdylyqpen kele jatqan «Amanat» jáne «Respýblika» partiialarynyń músheleri óńirlerdi aralap, eldegi máselelerdi kóterip júr. Osy ýaqyt ishinde birneshe zańnamalar ózgerdi, mysaly bala men áiel quqyǵyn qorǵaityn zańdar engizildi. Ony da atap ótken jón. Alaida sailaý naýqany kezinde tirkelgen partiialardyń tizimin bile bastaǵan halyq qazir olardyń jumysynyń nátijesin kórip otyrǵan joq. Belsendilikteri men damýy óte baiaý júrip jatyr. Eger dál osyndai qarqynmen jumys isteitin bolsa, kelesi sailaý kezinde halyqtyń seniminen shyqpaidy», - dedi saiasattanýshy Talǵat Janysbai.
Saiasattanýshynyń aitýynsha, kóppartiialyq júieni engizý arqyly qoǵam saiasi básekelestikti arttyrady degen nátije kútken edi. Alaida bir partiianyń úlken basymdylyqpen kele jatqany saiasi belsendiliktiń damýyna kedergi jasap otyr.
«Amanat» partiiasy 70 paiyz daýyspen alda. Qalǵan partiialar 6-7 paiyz adamdarmen otyr. Sondyqtan kez-kelgen máseleni Parlamentte otyryp daýysqa salǵan kezde, bir partiianyń ókilderi kóp bolǵandyqtan, sózsiz jeńip ketetini anyq. Eki jyl ótse de, básekelestikti kórip otyrǵan joqpyz. Sol sebepti elimizde kóppartiialyq júie saiasi básekelestikti arttyrady degenge senbeimin. Dál qazir Parlamentte otyrǵan alty partiia ózderiniń jumystaryn tiianaqty atqaryp, nátije kórsete alsa, olardyń kelesi sailaý naýqanyna deiin abyroiyn kóterýge múmkindikteri bar», - deidi saiasattanýshy.
Talǵat Janysbaidyń pikirinshe, AQSh memleketinde demokratiialyq jáne respýblikalyq partiialar bar, olardyń básekesi óte joǵary. Ózimizdiń baýyrlas Túrkiia elinde de básekelestik joǵary. Tipti sailaý kezinde eki partiia birdei daýys jinap, qaita sailanyp jatqan sátteri kezdesedi. Al Qazaqstannyń mysalynda kóppartiialy júie negizgi maqsatqa jete almady.
«Parlamentte otyrǵan partiialar ózara básekege tússe bolar edi. Amanat pariiasymen jaryspai-aq. Ol úshin óńir-óńirdi aralap, halyqpen pikirlesip, qoǵamnyń máselesin sheshe otyryp shynaiy halyqtyń úmitin aqtaityndai jumystaryn kórsetýi tiis edi. Ókinishke orai, ózderin ultshyl, demokratiialyq jáne oppozitsiialyq sanaityn májiliste otyrǵan partiialar ózderin kórsete almai otyr», - deidi sarapshy.
Osy rette elimizde tirkelgen partiialardyń tizimine toqtalsaq. Bul partiialar eldiń saiasi protsesterine qatysyp, sailaýǵa túsip, túrli deńgeidegi ókiletti organdarda eńbek etedi.
“Amanat” partiiasy (burynǵy “Nur Otan”). Qazaqstandaǵy eń iri jáne yqpaldy partiia. Bilik partiiasy retinde saiasi protsesterge tikelei áser etedi. Eldegi negizgi reformalardy jáne prezidenttiń bastamalaryn qoldaidy. Parlamentte basym oryndarǵa ie.
• Qurylǵan jyly: 1999 jyly.
• Partiia jetekshisi: Erlan Qoshanov.
• Saiasi baǵyt: Ortalyqshyl, reformashyl.
“Aq jol” demokratiialyq partiiasy. Biznes pen kásipkerlikti qoldaityn partiia. Parlamenttegi oryndarǵa ie jáne ekonomikalyq reformalardy qoldaidy. Eldegi orta taptyń jáne biznes qaýymdastyqtarynyń múddelerin qorǵaidy.
• Qurylǵan jyly: 2002 jyly.
• Partiia jetekshisi: Azat Perýashev.
• Saiasi baǵyt: Ońshyl, liberaldyq-demokratiialyq.
Qazaqstannyń halyq partiiasy (burynǵy Kommýnistik halyq partiiasy). Áleýmettik ádilettilik pen halyqtyń turmys jaǵdaiyn jaqsartý máselelerin kóteredi. Parlamentte ókildigi bar jáne áleýmettik saiasatqa qatysty belsendi usynystar jasaidy.
• Qurylǵan jyly: 2004 jyly.
• Partiia jetekshisi: Ermuhamet Ertisbaev.
• Saiasi baǵyt: Solshyl, sotsialistik.
“Aýyl” halyqtyq-demokratiialyq patriottyq partiiasy. Aýyl sharýashylyǵyn jáne aýyl turǵyndarynyń múddelerin qorǵaidy. Aýyldaǵy ómir sapasyn jaqsartý men agrarlyq reformalardy qoldaý máselelerin kóteredi. Parlamentte oryndary bar.
• Qurylǵan jyly: 2000 jyly.
• Partiia jetekshisi: Áli Bektaev.
• Saiasi baǵyt: Agrarlyq, patriottyq.
Jalpyulttyq sotsial-demokratiialyq partiia (JSDP). Oppozitsiialyq baǵyttaǵy partiia. Áleýmettik teńdik, demokratiialyq qundylyqtardy jaqtaidy. 2021 jylǵy parlamenttik sailaýǵa boikot jariialap, qatysýdan bas tartty, biraq keiingi saiasi protsesterde qaita belsendilik tanytty.
• Qurylǵan jyly: 2006 jyly.
• Partiia jetekshisi: Ashat Rahymjanov.
• Saiasi baǵyt: Solshyl, oppozitsiialyq.
“Respublica” partiiasy. Jańa partiia retinde 2023 jylǵy sailaýda Parlamentke ótken. Partiia reformatorlyq ideialardy qoldap, jastar men kásipkerlerdiń múddelerin qorǵaidy. Kásipkerlik pen áleýmettik reformalardy alǵa jyljytýǵa baǵyttalǵan.
• Qurylǵan jyly: 2022 jyly.
• Partiia jetekshisi: Aidarbek Hodjanazarov.
• Saiasi baǵyt: Jańashyl, reformatorlyq.
“Baitaq” partiiasy. Ekologiialyq máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan partiia. 2023 jylǵy sailaýǵa qatysyp, alǵash ret saiasi protsesterge aralasty. Partiianyń basty maqsaty – qorshaǵan ortany qorǵaý jáne ekologiialyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý.
• Qurylǵan jyly: 2022 jyly.
• Partiia jetekshisi: Azamathan Ámirtaev.
• Saiasi baǵyt: Ekologiialyq.
“Ult taǵdyry” partiiasy. Partiia ulttyq qundylyqtardy jáne memlekettiń egemendigin qorǵaý máselelerin kóteredi. 2023 jylǵy sailaýǵa qatysyp, saiasi arenada alǵashqy qadamdaryn jasady.
• Qurylǵan jyly: 2022 jyly.
• Partiia jetekshisi: Dos Kóshim.
• Saiasi baǵyt: Ultshyldyq jáne patriottyq.
