استانا كٷنٸ مەرەكەسٸمەن قاتار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى دا تاياپ كەلەدٸ. وسىعان وراي بٸز ەلٸمٸزدٸڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ تاريحىنداعى ەلباسى ن.ە.نازارباەۆتىڭ رٶلٸ تۋرالى ماتەريالدار توپتاماسىنا جولاشار رەتٸندە ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور م.ب.قاسىمبەكوۆتٸڭ ماقالاسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋدى ۇيعاردىق.
قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ نەگٸزٸن سالعان ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ تۇلعاسى مەن بٸرەگەي بولمىسىنا وتاندىق عالىمدار دا, شەتەلدٸك زەرتتەۋشٸلەر دە ەۋ باستان زور قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ايرىقشا كٶڭٸل اۋدارىپ كەلە جاتقانى مەلٸم. مەن ٶز ماقالامدا وسىناۋ ماڭىزدى تاقىرىپتى تاعى دا قوزعاي وتىرىپ, تۇڭعىش پرەزيدەنت تۇلعاسىنىڭ تۇتاس اۋقىمى مەن تەرەڭدٸگٸنە ونىڭ مەملەكەت باسشىسى رەتٸندە قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن تٷرلٸ فاكتورلاردى ٶزارا بايلانىستا قاراستىرىپ, ەلٸمٸزدٸڭ يگٸلٸگٸ جولىنداعى جاسامپاز قىزمەتٸنٸڭ بارىسىندا جارقىراي كٶرٸنگەن كٶشباسشىلىق قاسيەتتەرٸنە لايىقتى تالداۋ جٷرگٸزۋ ارقىلى عانا تولىققاندى باعا بەرۋگە بولاتىنىن ايرىقشا اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ.
ۋاقىت تاڭداعان تۇلعا
XX عاسىردىڭ سوڭىندا بۇرىنعى الىپ دەرجاۆالاردىڭ بٸرٸ – كەڭەس وداعىنىڭ كٷيرەۋٸنٸڭ سالدارىن ۇزاققا سوزىلاتىن الاپات اپاتقا تەڭەۋگە بولار ەدٸ. سول كەزدە بۇرىنعى كەڭەستٸك رەسپۋبليكالار قاتارىندا قازاقستان دا اسا سيرەك بۇيىراتىن تەۋەلسٸزدٸك الۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولدى. بٷگٸندە الىستا قالعان سوناۋ 1991 جىلعى وقيعانىڭ قۋانىشى جاقسىلىققا دەگەن ٷمٸتتٸ وياتقانمەن, ول الداعى بولاشاققا دەگەن سەنٸمسٸزدٸكپەن, كەيدە تٸپتٸ ٷرەيمەن دە, تٷڭٸلۋ سەزٸمٸمەن دە ساباقتاسىپ جاتتى. مۇنداي تاعدىر سىنعا تٷسكەن شەشۋشٸ سەتتە بيلٸك تۇتقاسىنداعى بٸلٸكتٸ باسشىنىڭ جەكە تۇلعاسى اسا ماڭىزدى رٶل اتقاراتىنى انىق.
تاريحتىڭ ٶزٸ كٶرسەتكەندەي, دامۋدىڭ تٷرلٸ كەزەڭٸندە قوعامدا قانداي دا بٸر مەملەكەت كٶشباسشىسىنا دەگەن زەرۋلٸك پايدا بولادى. قازاقستان ٷشٸن دە سول بٸر الاساپىران وقيعالاردىڭ الماعايىپ اعىمىندا ۋاقىت تىنىسىن انىق سەزٸنۋگە, رەسپۋبليكانىڭ ٸشٸندە جەنە سىرتىندا بولىپ جاتقان قوعامدىق-ساياسي پروتسەستەردٸڭ سيپاتىن ايقىن باعالاۋعا قابٸلەتٸ جەتەتٸن جاڭا تولقىننىڭ جاڭا باسشىسى اۋاداي قاجەت ەدٸ. مەملەكەتتٸ قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ, ەگەمەندٸكتٸڭ مازمۇنىن بايىتۋ, كٷرت ٶزگەرٸستەرگە ۇشىراعان گەوساياسي جاعدايدا ەلدٸڭ لايىقتى ورنىن ايقىنداۋ – وسى جەنە ٶزگە دە اسا كٷردەلٸ مٸندەتتەر اۋقىمدى ستراتەگييالىق ويلاۋ جٷيەسٸن, دانالىق پەن ساليقالىلىقتى, سونداي-اق العا قويعان ماقساتتارعا قول جەتكٸزۋ ٷشٸن قاجەت تاباندىلىقتى تالاپ ەتتٸ. ول اينالاداعى وقيعالار بارىسىندا اڭتارىلىپ قالاتىن نەمەسە قالىپتاسقان جاعدايدىڭ ىعىمەن جٷرە بەرەتٸن, بٸرٸ كەلٸپ, بٸرٸ كەتٸپ جاتاتىن قاتارداعى ٶزگە كٶپ ساياساتكەردەن ەرەكشەلەنٸپ تۇراتىن دارا تۇلعا بولۋعا تيٸس.
نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ ەلدٸڭ جەنە حالىقتىڭ الدىنداعى اسا اۋىر جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ جٷگٸن ٶز موينىنا الىپ, ۇلتتىڭ رۋحىن وياتۋ, مەملەكەتتٸلٸكتٸ جاڭعىرتۋ ميسسيياسىن تولىق ورىنداي العان ناق سونداي كٶشباسشى بولا بٸلدٸ. بولاشاقتىڭ بۇلىڭعىرلىعىنا, ەكونوميكالىق بەيبەرەكەتتٸككە قاراماستان, ەلەۋمەتتٸك داعدارىس تۋىنداتقان ٷرەي مەن كٷدٸكتٸ سەيٸلتە العان ول قازاقستاننىڭ دامۋىن جالپى ٶركەنيەت جەنە ٸلگەرٸلەۋ جولىنا باعىتتاپ, قولايسىز وقيعالار اعىمىن كەرٸ قاراي بۇرا الدى. جوعارى ستراتەگييالىق مٸندەتتەر مەن بەتبۇرىستى كەزەڭنٸڭ شەكسٸز مٷمكٸندٸگٸنە جەنە سول الماعايىپ كەزەڭنٸڭ سيپاتىنا ساي كەلەتٸن مۇنداي جاسامپازدىقتى تەك نۇرسۇلتان نازارباەۆ سيياقتى تۇلعالار عانا جٷزەگە اسىرا الاتىن ەدٸ. بۇل رەتتە ونىڭ بولمىس-بٸتٸمٸ, ٶرٸستٸ ٶنەگەسٸ ۇلاعاتتى ۇرپاق ٷشٸن عاسىرلار بويى مىزعىماس باعدار بولا بەرمەك. جىمىسقىلىق پەن قۋلىق قاباتتاسا جٷرەتٸن ەلەمدٸك پروتسەستەر بارىسىندا ول قازاقستاننىڭ بەيبٸت ەرٸ قاۋٸپسٸز دامۋى ٷشٸن قاجەتتٸ بارلىق جاعدايدى جاسادى, جاھاندىق ساياساتتىڭ تەگەۋرٸندٸ تۇلعاسى رەتٸندە داڭق پەن قۇرمەتكە بٶلەنٸپ, ەلٸمٸزدٸڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلٸن ارتتىردى.
ول مەملەكەتٸمٸزگە باسشىلىق جاساعان وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت قاجىرلى ەڭبەك ەتۋ, بارلىق رەسۋرستار مەن كٷشتەردٸ جۇمىلدىرۋ كەزەڭٸ بولدى. سونداي-اق بۇل مەزگٸلدە تىنىمسىز ٸزدەنٸستەر مەن تىڭ جەتٸستٸكتەرگە, ەلەۋلٸ جاڭالىقتار مەن سەرپٸلٸستەرگە جول اشىلدى. بۇل كەزەڭ بٷگٸندە قازاقستاندىقتار شىنايى ماقتان تۇتاتىن تاڭعاجايىپ تابىستار مەن عالامات جەتٸستٸكتەردٸ تارتۋ ەتكەن ناعىز «جاسامپازدىق دەۋٸرٸنە» اينالدى.
تەرەڭ زيياتكەرلٸكپەن, اسقان ەڭبەكسٷيگٸشتٸكپەن جەنە ماقساتكەرلٸكپەن ۇشتاسقان مىزعىماس جٸگەرٸمەن, باتىلدىعىمەن جەنە تاباندىلىعىمەن تانىلعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇراقتى دامۋدىڭ نەگٸزٸن قالاپ, ونداعان جىلدار بويى جاس مەملەكەتٸمٸزدٸ ايقىن باعىتقا باتىل باستاپ وتىردى.
نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ ساياسي كٶشباسشىلىعىنىڭ فەنومەنٸ ونىڭ كٶپقىرلى قىزمەتٸنٸڭ بٷكٸل ٶن بويىندا كٶرٸنٸس تاۋىپ, ول تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى, دانا ستراتەگ, ۇلى رەفورماتور جەنە قازٸرگٸ زاماننىڭ كٶرنەكتٸ ساياسي قايراتكەرٸ رەتٸندە ۇلت تاريحىنا ەندٸ.
ٷلكەن جولدىڭ باستاۋىندا
جاسامپازدىق دەگەنٸمٸز – ٶزٸنٸڭ كونتسەپتۋالدى ماعىناسىنا سەيكەس, اسقان ەڭبەكسٷيگٸشتٸكتٸ, تٶزٸمدٸلٸكتٸ, ۋاقىتتى, باسى بٷتٸن بەرٸلۋدٸ, ەڭ باستىسى, بٷكٸل جۇمسالىپ جاتقان كٷش-جٸگەرٸڭنٸڭ تٷپكٸ ماقساتىن تٷسٸنۋدٸ تالاپ ەتەتٸن ماشاقاتى مول پروتسەسس. بەرنارد شوۋدىڭ سٶزٸمەن ايتار بولساق, «جاسامپازدىقتىڭ باستاۋى – ماقساتىڭدى كٶزگە ەلەستەتە بٸلۋ». جوبالاۋشىلاردىڭ كٸنەسٸنەن بولعان قوندىرعىنىڭ كٸنەراتىن قايتسە دە جٶندەۋگە بولار, ال ساياسي قاتەلٸكتەردٸڭ سالدارى تٷزەتۋگە كەلە قويمايدى.
ەگەمەندٸكتٸڭ ۇزاق جىلعى دەستٷرٸ قالىپتاسپاعان, ەكونوميكاسى بٸرجاقتى دامىعان, حالقى كٶپدٸندٸ جەنە كٶپەتنوستى, قوعامى يدەيالىق بوس كەڭٸستٸكتەن ارىلماعان قازاقستاندى باسقارۋ ٷشٸن ەرەكشە ساياسي شەبەرلٸك پەن اسقان ەپتٸلٸك قاجەت ەدٸ. كٶرنەكتٸ شەتەلدٸك ساراپشىلار بٸرقاتار پوستكەڭەستٸك ەلدەردٸڭ قالىپتاسۋى جولىندا بوي كٶرسەتكەن قاندى قاقتىعىستار مەن ازامات سوعىستارىن مۇقييات زەردەلەي كەلٸپ, بٸزدٸڭ جاس مەملەكەتٸمٸزدٸڭ كەلەشەگٸنە دە كٷمەنمەن قاراعان-دى.
الايدا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسقارۋشىلىق دارىنى, ونىڭ كەڭەستٸك قازاقستانعا جەتەكشٸلٸك ەتكەن جىلداردىڭ ٶزٸندە قالىپتاسقان مەملەكەتشٸل ەرٸ ستراتەگييالىق اۋقىمدا ويلاۋ قابٸلەتٸ, ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جەنە قوعامدىق-ساياسي احۋالدى ەگجەي-تەگجەيلٸ بٸلۋٸ ٶرەسكەل قاتەلٸكتەرگە جول بەرمەي, پەسسيميستەردٸڭ جاعىمسىز بولجامدارىنىڭ كٷلٸن كٶككە ۇشىردى.
ادامنىڭ ادامدىعىنىڭ باستى ٶلشەمٸ ەڭبەك بولىپ سانالاتىن اۋىلداعى قاراپايىم وتباسىنان شىققان ول قاجىماي-تالماي جۇمىس ٸستەپ, الدىنا ايقىن ماقسات, ناقتى مٸندەت قويۋعا بەيٸمدەلدٸ. تۋعان اۋىلىنداعى مەكتەپتٸ ٷزدٸك بٸتٸرگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1958 جىلى كومسومولدىق جولدامامەن تەمٸرتاۋ قالاسىنا – قاراعاندى مەتاللۋرگييا زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىنا جٸبەرٸلەدٸ. وت كٶسەيتٸن مەتاللۋرگ ماماندىعى ونىڭ ەرٸك-جٸگەرٸ مەن مٸنەزٸن شىڭدادى, ٶزگەلەر اراسىندا دارالانىپ تۇراتىن كٶشباسشىلىق قاسيەتٸن ۇشتاي تٷستٸ.
ول جىلداردا ستاليندٸك جٷيەنٸڭ ٶكتەمدٸگٸ ەلٸ تولىق باسىلا قويماعان بولاتىن. بٸراق اينالاداعى ورتا كٷرت ٶزگەرە باستاعان: قوعامدىق جەنە مەدەني ٶمٸر جاندانىپ, ادامزات عارىش كەڭٸستٸگٸنە قاراي قارىشتى قادام جاسادى, بٷكٸل ەل بويىنشا الىپ ٶنەركەسٸپ قۇرىلىستارى قانات جايدى. ەنتۋزيازم رۋحىمەن, جارقىن بولاشاققا دەگەن سەنٸمنەن قاناتتانعان سول كەزدەگٸ كٶپتەگەن جاستار سيياقتى ول دا ٶز باستامالارى ارقىلى ەردايىم الدا بولۋعا تالپىنىپ, جان-تەنٸمەن جاڭالىققا, العى شەپكە ۇمتىلدى.
بەلسەندٸ ەرٸ اينالاسىنداعى نەرسەنٸڭ ەشقايسىسىنا بەيجاي قارامايتىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ قوعامدىق ٶمٸردٸڭ قايناعان قالىڭ ورتاسىنا تٷستٸ. ول 1969-1979 جىلدارى پارتييا جەنە كومسومول ورگاندارىنداعى باسشىلىق لاۋازىمداردا بولا جٷرٸپ, قاراعاندى مەتاللۋرگييا كومبيناتىنىڭ, تەمٸرتاۋ قالاسىنىڭ, ودان سوڭ بٷكٸل قاراعاندى وبلىسىنىڭ اۋماعىنداعى ٶندٸرٸستٸڭ دامۋىنا, ەلەۋمەتتٸك جەنە ەكونوميكالىق مەسەلەلەرگە قاتىستى بارلىق پروبلەمالاردى ٷنەمٸ تابىستى شەشٸپ وتىردى. 1980 جىلداردىڭ ورتا تۇسىنا قاراي قازاقستان كومپارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ ٶنەركەسٸپ, كٶلٸك جەنە بايلانىس جٶنٸندەگٸ حاتشىسى, كەيٸن قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى بولعان كەزٸندە ول رەسپۋبليكانىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ٶمٸرٸنٸڭ بارلىق مەسەلەسٸنە جەتە قانىقتى, ەربٸر وبلىس پەن ەربٸر ناقتى كەسٸپورىنداعى ٸستٸڭ جاعدايىن جاقسى بٸلدٸ. سونىمەن قاتار رەسپۋبليكانىڭ دا, تۇتاستاي العاندا, بٷكٸل ەلدٸڭ دە ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ احۋالىنا جەتٸك بولدى. كٶپشٸلٸك ايتاتىنداي, ٸسكەر باسقارۋ ستيلٸ, ناقتىلىققا بەيٸمدٸلٸگٸ جەنە پروبلەمانى شەشۋ ٷشٸن كٶمەكتەسۋگە دايار تۇراتىنى ونى ٶزگەدەن ەرەكشەلەي تٷستٸ.
ونىڭ كٶشباسشىلىق قاسيەتتەرٸ ەسٸرەسە قازاقستان كومپارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى بولىپ قىزمەت ٸستەگەن جىلداردا ايقىن اڭعارىلدى. نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى سول 1980 جىلداردىڭ سوڭى 1990 جىلداردىڭ باسىندا-اق ەسٸمٸ بٷكٸل ەلگە كەڭٸنەن تانىمال, ٶزٸن بٷكٸلوداقتىق دەڭگەيدە كٶرسەتە العان ساياسي قايراتكەر تۇلعاعا اينالدى. ەسكٸ ٶلشەم مەن كٶزقاراستان ازات, اۋقىمدى ويلايتىن, ٶزٸنە سەنٸمدٸ نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى قاتىپ قالعان ۇستانىمدار مەن قاساڭ قاعيدالاردى بۇزىپ-جارىپ, جاڭاشا پايىمداپ, جاڭاشا ٸس-ەرەكەت جاساي بٸلەتٸن ۇمتىلىسى ارقىلى ەلدەن ەرەكشەلەنٸپ تۇراتىن.
ٶزگەرٸسكە, جەتٸلدٸرۋگە, جاڭا يدەيالاردى بايىپتاۋعا تالپىنىس تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ بەلسەندٸ بولمىسىنا تەن قاسيەتتەر ەدٸ. سونىمەن بٸرگە ول قوعامدىق مٷددەنٸڭ ەردايىم باسىم تۇرۋعا تيٸستٸگٸن ايقىن سەزٸنٸپ, سول ٷشٸن جانى اۋىراتىن, ونى ەردايىم قورعايتىن. مۇنىڭ ٷستٸنە, سول كەزدەگٸ كٶپ قايراتكەردەن ەرەكشەلٸگٸ – جوعارى باسشىلىق الدىنا ٶتكٸر مەسەلە قويۋدان قاشپايتىن ەرٸ ۋەجٸن باتىل ايتىپ, ٶز ۇستانىمىن قورعاي الاتىن.
مەسكەۋدەگٸلەر نازارباەۆتىڭ وسى تاباندى قاسيەتتەرٸ, بٸلٸكتٸلٸگٸ مەن باتىلدىعى تۋرالى بۇرىننان-اق – 1970-جىلداردان بەرٸ بٸلەتٸن ەدٸ, ٶيتكەنٸ وعان تالاي رەت رەسپۋبليكانىڭ ٶنەركەسٸپتٸك ەلەۋەتٸن دامىتۋ, كٶپشٸلٸكتٸڭ تۇرمىسى مەن ەڭبەك ەتۋٸنە دۇرىس جاعداي جاساۋ مەسەلەلەرٸنە جوعارى دەرەجەلٸ پارتييا قايراتكەرلەرٸنٸڭ نازارىن اۋدارۋعا تۋرا كەلگەن بولاتىن.
Cىني تۇرعىدان ويلاي الاتىن ول ەلدەگٸ ارتتا قالعان باسقارۋ فورمالارى مەن ەدٸستەرٸنٸڭ ۋاقىت تالابىنا ساي ەمەس ەكەنٸن سەزدٸ. قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى بولا جٷرٸپ, نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى رەسپۋبليكانىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىنداعى قايشىلىقتاردى بايقاپ, ونى 1986 جىلعى اقپاندا قازاقستان كومپارتيياسىنىڭ XVI سەزٸندە سىنعا الىپ, ٶتكٸر سٶز سٶيلەدٸ. قاتاڭ ەكٸمشٸلٸك-ەمٸرشٸلٸك جٷيە جاعدايىندا ول ەسكٸ ەرٸ قيعاش تەرتٸپكە قارسى شىعىپ, اقىرىندا ٶزٸنٸكٸ دۇرىس ەكەنٸن دەلەلدەپ شىقتى.
مەسەلەن, كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ ٸ سەزٸندە ول بايانداپ بەرگەن رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكاسى مەن قوعامدىق ٶمٸرٸندەگٸ كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن مەسەلەلەردٸ شەشۋدٸڭ يدەيالىق-ساياسي باعدارلاماسى زور ىقىلاسپەن تىڭدالىپ, كەڭٸنەن قولداۋ تاپتى. سول كەزدەرٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەڭەس وداعىنىڭ پرەمەر-مينيسترٸ لاۋازىمىنا لايىق ەڭ بەدەلدٸ ەرٸ كٶرەگەن ساياساتكەردٸڭ بٸرٸ بولدى.
جاسامپاز جاڭا مەملەكەت
الايدا تاعدىردىڭ ۇيعارىمى باسقاشا بولىپ, وعان ٶمٸرٸندەگٸ باستى ميسسيياسى – قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ رەتٸندە تەۋەلسٸز ەلدٸ باسقارۋ مەرتەبەسٸ بۇيىردى. وسى جوعارى باسقارۋ ورگانىندا ونىڭ قازاقستان مەملەكەتٸنٸڭ كٶرنەكتٸ باسشىسى, سەۋلەتشٸسٸ جەنە نەگٸزٸن سالۋشىسى رەتٸندەگٸ تاڭعالارلىق قۋاتى مەن ەرەكشە دارىنى تولىعىمەن جارقىراي كٶرٸندٸ.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاعان 1991 جىلعى 16 جەلتوقسان ەلەمنٸڭ ساياسي كارتاسىندا العاش رەت پايدا بولعان جاڭا مەملەكەت تاريحىنىڭ باستاپقى بەلەسٸ بولاتىن. ونىڭ كٷش-جٸگەرٸنٸڭ ارقاسىندا قازاقستان وداقتىڭ بٸر كەزدەگٸ شەتكەرٸ رەسپۋبليكاسىنان ورتالىق ازييانىڭ كٶشباسشىسى رەتٸندە تانىلعان, قارقىندى دامىعان ەلگە اينالاتىنىن سول كەزدە ەشكٸم دە كٶز الدىنا ەلەستەتە الماس ەدٸ. جاڭا مەملەكەت قۇرعان ول زيياتكەرلٸك جەنە رۋحاني-قايراتكەرلٸك كٷش-قۋاتىن ايانباي جۇمساپ, كٷندٸز-تٷنٸ ەڭبەك ەتتٸ, وسى ورايدا ٶزٸنە دە, ٷزەڭگٸلەستەرٸنە دە مەيلٸنشە قاتاڭ تالاپ قويىپ, ەل ٶمٸرٸنٸڭ بارلىق ٶزەكتٸ مەسەلەسٸ بويىنشا شەشٸم قابىلداپ, تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋ بارىسىن قاداعالاپ وتىردى. قازاقستاننىڭ كەيٸنگٸ زامانداعى تاريحىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆقا دەيٸنگٸ باسشىلاردىڭ ەشقايسىسىنا وسىنشاما اۋقىمدى جەنە وسىنشاما جاۋاپكەرشٸلٸگٸ جوعارى ٸستٸ قولعا الۋعا تۋرا كەلمەگەن ەدٸ. سەبەبٸ, مەملەكەتتٸ ٷلگٸ بويىنشا «قۇراستىرىپ الا قوياتىن» ەشقانداي دايىن سىزبالار نەمەسە جوبالار بولعان جوق. ول بەرٸن تەك ٶزٸنٸڭ تٷيسٸگٸنە, جيناعان تەجٸريبەسٸ مەن بٸلٸمٸنە, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابٸلەتٸنە, پٸكٸرلەستەرٸ مەن حالىقتىڭ سەنٸمٸنە ارقا سٷيەي وتىرىپ, العاش رەت اتقارىپ شىققان ەدٸ.
ونىڭ تٸكەلەي باسشىلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٶزٸنٸڭ مەملەكەتتٸك اتريبۋتتارىنا, قازٸرگٸ زامانعى كونستيتۋتسيياسىنا يە بولدى. كٶپ ەلدەردە مويىندالعان بيلٸكتٸ بٶلۋ قاعيداتى تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ كٷش-جٸگەرٸ ارقاسىندا جاڭا دەموكراتييالىق مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتاردىڭ ٶزەگٸنە اينالدى.
ەلٸمٸز حالىقارالىق دەڭگەيدە كەڭ تانىمالدىققا جەنە ەلەمنٸڭ جەتەكشٸ مەملەكەتتەرٸ بەرگەن قاۋٸپسٸزدٸك كەپٸلدٸگٸنە قول جەتكٸزدٸ, مۇنىڭ ٶزٸ كٶپجاقتى سىرتقى ساياسي ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى شارتى سانالدى.
ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەنٸڭ ەنگٸزٸلۋٸ ٶز قارجى جٷيەمٸزدٸ قالىپتاستىرىپ, تەۋەلسٸز اقشا-نەسيە ساياساتىن قامتاماسىز ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ. كەيٸنگە قالدىرۋعا بولمايتىن شۇعىل شارالار قابىلداۋدىڭ ارقاسىندا ٶنەركەسٸپ كەسٸپورىندارىنىڭ جۇمىسى قالپىنا كەلتٸرٸلٸپ, قالالار مەن اۋىلدار ەلەكتر قۋاتىمەن ٷزدٸكسٸز قامتاماسىز ەتٸلٸپ, مەملەكەتتٸڭ ەلەۋمەتتٸك مٸندەتتەمەلەرٸنٸڭ ورىندالۋىنا جول اشىلدى.
سىن-سىناقپەن بەتپە-بەت
قازاقستان مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ قالىپتاسۋىنداعى سىندارلى كەزەڭ بولعان العاشقى ونجىلدىقتا تۇڭعىش پرەزيدەنت باستاماشىلىق ەتكەن اۋقىمدى نارىقتىق جەنە ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالار پروتسەسٸ باستاۋ الدى. فورماسى مەن ٶزگەرٸستەرٸنٸڭ مازمۇنى جٶنٸنەن بۇل تٷبٸرلٸ ٶزگەرٸستەردٸڭ ماقساتتىلىعى مەن جٷيەلٸلٸگٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتى جاپونيياداعى مەيدزي, تٷركيياداعى اتاتٷرٸك, اقش-تاعى رۋزۆەلت, گەرمانيياداعى ليۋدۆيگ ەرحارد, سينگاپۋردەگٸ لي كۋان يۋ, قىتايداعى دەن سياوپين سيياقتى ەلەمنٸڭ كٶرنەكتٸ رەفورماتورلارىنىڭ قاتارىنا قوستى. ەلباسى مۇرىندىق بولعان ۇلتتىق جاڭعىرتۋ مەن ەۆوليۋتسييالىق ٶزگەرٸستەردٸڭ تابىستى تەجٸريبەسٸن شەتەلدٸك ساراپشىلار «قازاقستان جولى», «قازاقستاننىڭ دامۋ مودەلٸ» دەپ اتادى.
رەفورماتورلار ەردايىم ۋاقىتتان وزىپ, الدا جٷرەدٸ. سوندىقتان ولاردىڭ باستامالارى كٶبٸنە بٸردەن ۇعىنىلىپ, قابىلدانا بەرمەيدٸ, دەرەۋ قۇپتالا قويمايدى, كەيدە تٸپتٸ اشىقتان-اشىق قارسىلىققا تاپ بولادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا ەسكٸلٸكتەن ارىلۋدى قالامايتىن كەرتارتپا كٷشتەردٸڭ قارسىلىعىن ەڭسەرٸپ, اعىسقا قارسى جٷردٸ. ارتتا قالعان بۇرىنعى ٷمٸتسٸز ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ٷلگٸگە قايتىپ ورالۋ مٷمكٸن ەمەستٸگٸنە جەنە ونىڭ قاۋٸپتٸلٸگٸنە سەنٸمدٸ بولعاندىقتان, بەرٸن تٷبەگەيلٸ قايتا قۇرۋدى جٶن سانادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ جانكەشتٸلٸكتٸ تالاپ ەتەتٸن بۇل ٸستە ٶزگەشە قابٸلەتٸ مەن قيىندىقتاردىڭ الدىندا باس يمەيتٸن قايتپاس قايسارلىعىن كٶرسەتتٸ.
سونىمەن قاتار ول تيٸستٸ الگوريتمگە سٷيەنٸپ, رەفورمالاردى دولبارمەن ەمەس, جٷيەلٸ جٷرگٸزدٸ. مەملەكەتتٸك قۇرىلىستىڭ ەڭ ماڭىزدى مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ ەدەبيەتتەردٸ اقتارىپ, جاڭا ٸلٸم-بٸلٸمدٸ ساناسىنا سٸڭٸردٸ. ول دٷنيە جٷزٸنە بەلگٸلٸ رەفورماتورلار – سينگاپۋردٸڭ بۇرىنعى پرەمەر-مينيسترٸ لي كۋان يۋ, ۇلىبريتانييانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-مينيسترٸ مارگارەت تەتچەر, مالايزييانىڭ پرەمەر-مينيسترٸ ماحاتحير موحاماد سىندى تۇلعالارمەن, سونداي-اق باتىس ەلەمٸنٸڭ ەكونوميكا جٶنٸندەگٸ كٶرنەكتٸ ساراپشىلارىمەن كەزدەسكەن سەتتەرٸندە بۇل ەلدەردە ولاردىڭ رەفورمالارىنىڭ قالاي جٷزەگە اسىرىلعانىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, سونىڭ بارىسىندا قانداي سىن-قاتەرلەر مەن پروبلەمالار الدان شىققانى جەنە ونىڭ قالاي ەڭسەرٸلگەنٸ تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلٸ سۇراستىرىپ وتىردى. شەتەلدەرگە ساپارلار بارىسىندا نارىقتىق تەتٸكتەردٸڭ قولدانىلۋىن زەردەلەدٸ. بۇل كەزدەسۋلەر ويلانىپ-تولعانۋعا, ٸشتەي بايلام جاساۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ, ەڭ باستىسى, بۇدان ەرٸ قاراي ناقتى جەنە ورىندى ٸس-ەرەكەتتەر جاساۋعا باعىت سٸلتەدٸ.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەفورمالاردى جٷيەلٸ جٷرگٸزۋدٸڭ كٷردەلٸ مەسەلەلەرٸن شەشۋ بارىسىندا تەك ەل-اۋقاتى جوعارى باقۋاتتى قوعام عانا دەموكراتييالىق قۇندىلىقتاردى تيٸسٸنشە قابىلداي الاتىنىن دۇرىس پايىمداپ, ەكونوميكالىق دامۋعا باسىمدىق بەرۋ جولىن تاڭداپ الدى. ەگەمەندٸكتٸڭ العاشقى قيىن-قىستاۋ جىلدارىندا حالقى ەرەڭ كٷن كٶرٸپ جاتقان قازاقستان ٷشٸن بۇل بٸردەن-بٸر قولايلى قادام ەدٸ. وسىلايشا «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان سوڭ – ساياسات» فورمۋلاسى ەلدەگٸ بٷكٸل ٶزگەرٸستەر پروتسەسٸنٸڭ قيسىنىن ايقىنداپ بەردٸ.
1991 جىلى قازاقستان كسرو-دان كەنەۋٸ كەتكەن ەكونوميكانى مۇراعا الىپ قالعان بولاتىن, ەلٸمٸز شىن مەنٸندە وداقتىق جوسپارلى جٷيەنٸڭ شيكٸزاتتىق شىلاۋى سانالاتىن ەدٸ. بۇرىنعى كەڭەستٸك رەسپۋبليكالاردىڭ شارۋاشىلىق سالاسىنداعى بايلانىستارىنىڭ بىت-شىت بولىپ ٷزٸلۋٸ مىزعىماستاي كٶرٸنەتٸن جٷيەنٸ تەرەڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق داعدارىسقا ەكەلٸپ تٸرەدٸ. تۇڭعىش پرەزيدەنت باتىل, كەيدە كٶپكە بەيمەلٸم جەنە قاتاڭ نارىقتىق رەفورمالار جاساۋعا تەۋەكەل ەتتٸ, سەبەبٸ تەك وسىلاي عانا ەكونوميكانىڭ ٶسٸمٸن قامتاماسىز ەتٸپ, قوعام تۇراقتىلىعىنىڭ تٸرەگٸ – ورنىقتى ورتاشا تاپ قالىپتاستىرۋعا بولاتىن ەدٸ.
ٶزٸنٸڭ حالىققا ٷندەۋلەرٸندە تۇڭعىش پرەزيدەنت مىنا جايتتى باسا ايتاتىن: ماسىلدىق پەن پاتەرناليزمنەن ارىلۋ كەرەك, تابىسقا جەتٸپ, ٶركەندەۋ ٷشٸن باستاماشىلىق پەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶز موينىڭا الىپ, ٶز كٷشٸڭە سەنۋٸڭ قاجەت. ول تولىققاندى نارىق قالىپتاستىرۋ, جەكەمەنشٸك ينستيتۋتىن قالىپتاستىرۋ جەنە جۇرتتى كەسٸپكەرلٸككە تارتۋ ٷشٸن مەملەكەت بارلىق جاعدايدى جاسايتىنىن تالماي ايتۋمەن بولدى. تۇڭعىش پرەزيدەنت قوعامنىڭ داعدارىستان شىعىپ, ٶزٸنٸڭ ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸن دەلەلدەۋٸ ٷشٸن نارىققا كٶشۋ بارىسىنداعى بارلىق قيىندىققا شىداۋى قاجەت ەكەنٸن ايتىپ, ەلدٸ وسىعان شاقىردى.
ونىڭ كٷشتٸ ساياسي ەرٸك-جٸگەرٸ مەن تەۋەكەلشٸلدٸگٸ, باتىلدىعى مەن تاباندىلىعى بۇرىنعى شەكتەن تىس ورتالىقتانعان ەكٸمشٸل-ەمٸرشٸل ەكونوميكانى قازٸرگٸ زامانعى نارىقتىق جٷيەگە كٶشٸرۋدٸ تاريحي ماڭىزى جاعىنان ۇتىمدى ەرٸ قىسقا مەرزٸمدە جٷزەگە اسىرۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. قازاقستان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتەگٸ ەڭ تابىستى ەرٸ اۋقىمدى نارىقتىق رەفورمالاردى جٷزەگە اسىرۋ ٸسٸندە كٶشباسشىعا اينالدى.
حح عاسىردا يمپەرييالار مەن وداقتاس مەملەكەتتەردٸ كٷيرەتكەن باستى سەبەپتٸڭ بٸرٸ ەتنوسارالىق قايشىلىقتار ەدٸ. تۇڭعىش پرەزيدەنت وسى فاكتوردىڭ ەرەكشە ماڭىزدىلىعىن ەسكەرٸپ, قازاقستاندىقتاردىڭ ەتنوستىق جەنە دٸني ەرەكشەلٸكتەرٸنە قاراماستان, بەرٸنٸڭ قۇقىقتارىنىڭ تەڭ بولۋى مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ ٸرگەلٸ قاعيداتىنىڭ بٸرٸ ەكەنٸن جارييالادى. بۇل پوستۋلاتتى بەرٸك ۇستانۋ قازاقستانعا ەڭ باستى نەرسەنٸ – بەيبٸتشٸلٸكتٸ, تىنىشتىقتى, ساياسي تۇراقتىلىقتى, ەتنوسارالىق جەنە كونفەسسيياارالىق تاتۋلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ. وسىلايشا ەتنوستىق ەرالۋاندىق ەلدٸڭ ستراتەگييالىق ارتىقشىلىعىنىڭ فاكتورىنا اينالدى.
بۇرىنعى كەڭەستٸك دەرجاۆانىڭ كٷرەسٸنٸندە قالعان قازاقستان تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ كٷش سالۋى ارقاسىندا اسا كٷردەلٸ كٷيزەلٸستٸ جاعدايدان جاڭا ساپادا قايتا تٷلەپ, ٶسٸپ-ٶركەندەدٸ. نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتاپ كٶرسەتكەندەي, جاڭعىرتۋدىڭ باستاپقى كەزەڭٸندە جان-جاقتى داعدارىستى ەڭسەرۋ, ەكونوميكانى قالپىنا كەلتٸرۋ, جاڭا ساياسي جٷيەنٸ قالىپتاستىرۋ مەسەلەلەرٸ شەشٸلدٸ.
دامۋدىڭ داڭعىل جولىمەن
ەلٸمٸز ٷلكەن جولدىڭ باستاۋىندا عانا تۇرعان بولاتىن, تۇڭعىش پرەزيدەنت مۇنى انىق تٷسٸندٸ. جٷيەلٸ, اۋقىمدى ويلايتىن ول ەردايىم ۋاقىتتىڭ كٶزگە كٶرٸنەتٸن كٶكجيەگٸنٸڭ ارعى جاعىنا ٷڭٸلۋگە تىرىستى, وقيعالار مەن پروتسەستەر بارىسىن بٸرەر جىل ەرتەرەك, تٸپتٸ ونداعان جىلدار بۇرىن بولجاپ-بٸلٸپ وتىرۋعا داعدىلاندى.
تۇڭعىش پرەزيدەنت مەملەكەتتٸك ٸستەر, پروتوكولدىق ٸس-شارالار, كەزدەسۋلەر مەن ٸسساپارلار بارىسىندا دامۋعا قاتىستى مەسەلەلەردٸڭ بەرٸن كەڭٸنەن تالداۋعا, مٷمكٸندٸكتەردٸ باعالاپ, سىن-قاتەرلەردٸ سارالاۋعا جەنە ٶز ەلٸنٸڭ پەرسپەكتيۆالارىن ايقىنداۋعا ەردايىم ۋاقىت بٶلٸپ وتىردى. كٸشٸ سەنەكانىڭ «قاي ايلاققا باراتىنىن بٸلمەيتٸن كەمە ٷشٸن ەشقاشان جەل وڭىنان سوقپايدى» دەگەن سٶزٸ سول تۇستا قازاقستان باستان كەشٸپ جاتقان سەتتٸڭ ماڭىزدىلىعىن ايقىن اڭعارتاتىن ەدٸ. جاھاندىق بەسەكەلەستٸك نارىعىندا ەلدٸڭ بۇدان بىلايعى دامۋ ۆەكتورى ۇلتتىق ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ, ىرىقتاندىرۋ ىڭعايىندا بولۋعا تيٸس ەكەنٸ انىق-تى.
قازاقستان وسى جىلداردا تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ قاجىرلى زيياتكەرلٸك ٸزدەنٸستەرٸنٸڭ ارقاسىندا جوسپارلاۋدىڭ ۇزاق مەرزٸمگە ارنالعان ستراتەگييالارىنان باستاپ, ناقتى ٸس-ەرەكەتتەرگە دەيٸنگٸ ٶزارا ٷيلەس بٸر قۇرىلىمعا بايلانعان تۇتاس جٷيەسٸن قۇرۋعا قول جەتكٸزدٸ. مەن-ماڭىزى باتىل بايلامعا نەگٸزدەلگەن «قازاقستان – 2030» ستراتەگيياسىندا ەلدٸڭ عالامشارداعى بەسەكەگە ەڭ قابٸلەتتٸ ەلۋ مەملەكەتتٸڭ قاتارىنا قوسىلۋى باعدارلاندى. العاشىندا كٷمەنمەن قابىلدانعان بۇل ستراتەگييا مەرزٸمٸنەن بۇرىن ورىندالدى. «قازاقستان بارىسى سەكٸرٸس جاسادى»: ەكونوميكانىڭ تۇراقتى ٶسٸمٸ قامتاماسىز ەتٸلدٸ, نارىق جولىنا باتىل قادام باسقان ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ باستالدى. كەسٸپكەرلٸك سالا ەكونوميكالىق دامۋدىڭ شەشۋشٸ فاكتورىنىڭ بٸرٸنە اينالدى. ازاماتتاردىڭ ەلەۋمەتتٸك تۇرمىس دەڭگەيٸ ٶستٸ, تۇراقتى ورتاشا تاپ قالىپتاسا باستادى. ەكونوميكالىق جەنە ساياسي رەفورمالاردىڭ جٷيەلٸ ٷيلەسٸمٸ ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى – ساياسي پارتييالاردىڭ, ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ, مەملەكەتتٸك ەمەس باق-تىڭ ودان ەرٸ دامي تٷسۋٸنە ىقپال ەتتٸ.
ەلوردانى استاناعا – قازٸرگٸ نۇر-سۇلتان قالاسىنا كٶشٸرۋ ەلدٸڭ ٶزگەرۋٸن ستراتەگييالىق باعىت ەتٸپ ۇستاعان بەتبۇرىستى قادام بولدى. جاڭا ەكٸمشٸلٸك جەنە ساياسي ورتالىقتى تىڭنان سالۋ بٷكٸل قازاقستاننىڭ, ەكونوميكا مەن قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنىڭ دامۋىنا زور ىقپال ەتكەن مۋلتيپليكاتيۆتٸ نەتيجە بەردٸ. رەفورمالار جەدەلدەدٸ, مەملەكەتتٸك بيلٸك نىعايدى, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جانداندى. عاسىرلار توعىسىنداعى اسا قىسقا مەرزٸمدە جٷزەگە اسقان, اۋقىمى جٶنٸنەن تەڭدەسٸ جوق, يننوۆاتسييالىق باعدارى جٶنٸنەن اسا باتىل بۇل مەگاجوبا تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ قازاقستان قوعامىن توپتاستىرۋ مەن بٸرٸكتٸرۋ باعىتىنداعى رۋح كٶتەرەر قۋاتتى باستامالارىنىڭ بٸرٸ بولدى. جاڭا ەلوردا تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ سيمۆولىنا, تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ ستراتەگييالىق كٶزقاراسىنىڭ, ساياسي جٸگەرٸ مەن ەڭبەگٸنٸڭ جٷزەگە اسۋىنىڭ, قازاقستاندىقتاردىڭ ارمانىنىڭ ورىندالۋى مەن ٷمٸتٸنٸڭ اقتالۋىنىڭ كٶرٸنٸسٸنە اينالدى.
جاڭا استاناعا قاراپ بوي تٷزەگەن ٶڭٸرلٸك ورتالىقتاردىڭ بەرٸ جاڭارىپ-جاساردى. ەسٸرەسە تۇڭعىش پرەزيدەنت جارلىعىمەن 2018 جىلى تٷركٸستان وبلىسىنىڭ ەكٸمشٸلٸك ورتالىعى مەرتەبەسٸنە يە بولعان كٶنە شاھار تٷركٸستان ايتارلىقتاي ٷلكەن ٶزگەرٸستەردٸ باستان كەشتٸ.
نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ قايراتكەرلٸك قىزمەتٸنٸڭ تاعى بٸر ماڭىزدى قىرى – تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ باسشى كادرلارىنىڭ جاڭا شوعىرىن قالىپتاستىرعانى. وسى جىلدار ٸشٸندە ول قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ باستاعان, ەلدٸڭ ٷكٸمەتٸن, ٶڭٸرلەرٸن باسقارعان, العاشقى ديپلوماتتارىمىز بار كٶرنەكتٸ مەملەكەت قايراتكەرلەرٸ توبىن تەربيەلەپ شىعارۋمەن بٸرگە ەلدەگٸ بيلٸك ترانزيتٸنٸڭ كونستيتۋتسييالىق زاڭناما اياسىندا ٷيلەسٸمدٸ تٷردە جٷزەگە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتە الدى.
ححٸ عاسىردىڭ ەكٸنشٸ ونجىلدىعى ادامزاتتىڭ جاھاندىق ترانسفورماتسييا دەۋٸرٸنە قادام باسۋىمەن ەستە قالماق. سونىڭ بارىسىندا ەلەمدە ادامداردىڭ تىعىز قارىم-قاتىناسىنا جەنە اقپارات الماسۋ جىلدامدىعىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى «تسيفرلى ٶركەنيەتتٸڭ» نەگٸزٸ قالانىپ, ساياساتتا, ەكونوميكادا, بيزنەستە جەنە مەدەنيەتتە جاڭاشا جاعداي قالىپتاستى. سونىمەن قاتار ەلەمدٸك دامۋدىڭ پروپورتسيياسىنداعى سەيكەسسٸزدٸك كٷشەيدٸ, دامىعان جەنە دامۋشى مەملەكەتتەر اراسىنداعى رەسۋرستارعا, تەحنولوگييالارعا قولجەتٸمدٸلٸكتٸڭ تەڭسٸزدٸگٸ ارتتى. تۇڭعىش پرەزيدەنت ەلدٸڭ جاڭا سىن-قاتەرلەرگە بەيٸمدەلۋٸنە, جاھاندىق بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن نىعايتۋعا قاجەتتٸلٸكتٸڭ زور ەكەنٸن كٶرە بٸلٸپ, «قازاقستان – 2050» ستراتەگيياسىنا باستاماشى بولدى.
قازاقستاندى ەلەمنٸڭ ەڭ دامىعان وتىز ەلٸنٸڭ قاتارىنا قوسۋدى ماقسات تۇتقان بۇل باعدارلاما ارقىلى ەكونوميكانى, ساياسي جەنە قوعامدىق سالالاردى بايلانىستىرىپ, ەلدٸ جٷيەلٸ جاڭعىرتۋ قولعا الىندى. مەملەكەتتٸك اپپاراتتى جاڭعىرتۋعا, ازاماتتىق جەنە قۇقىقتىق ينستيتۋتتاردىڭ جۇمىسىن جەتٸلدٸرۋگە, ەكونوميكانى ودان ەرٸ يندۋسترييالاندىرۋعا باعىتتالعان ينستيتۋتسيونالدىق بەس رەفورما مەن «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى بۇل پروتسەستٸڭ قۇرامداس بٶلٸگٸنە اينالدى. سونىمەن بٸرگە ەلدە يندۋسترييالىق-يننوۆاتسييالىق دامۋ باعدارلاماسىن جالعاستىرۋ نەتيجەسٸندە مىڭنان استام جاڭا ٶندٸرٸس ورنى قۇرىلىپ, يننوۆاتسييالىق ەكونوميكانىڭ جاڭا سالالارى مەن سەگمەنتتەرٸ قالىپتاستى.
تۇڭعىش پرەزيدەنت باستاماشىلىق ەتكەن, ٶزگەرٸستەردٸڭ قيسىندى بۋىنىنا اينالعان ساياسي رەفورما تەك ماقسات قانا ەمەس, جەدەل ٶزگەرٸپ جاتقان ەلەمدە مەملەكەتتٸڭ, بيلٸك ينستيتۋتتارىنىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرۋعا دەگەن ۇمتىلىستىڭ نەتيجەسٸ ەدٸ. بۇل مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸن سۋپەرپرەزيدەنتتٸك مودەلدەن پرەزيدەنتتٸك-پارلامەنتتٸك ٷلگٸگە ترانزيتتەۋدٸڭ باستالعانىن اڭعارتاتىن.
وسىلايشا ٶزارا بايلانىستى كونتسەپتۋالدى قادامدار ارقىلى قازاقستاندى ورنىقتى دامۋدىڭ جاڭا ساپالى دەڭگەيٸنە شىعارۋ ٷشٸن اۋقىمدى ينستيتۋتسيونالدىق تۇعىرناما قالىپتاستىرىلدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتاپ ٶتكەنٸندەي, قازٸرگٸ جاعدايدا جەكە ادامنىڭ عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە بٷكٸل مەملەكەتتٸڭ دە بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸنٸڭ فاكتورى بولىپ سانالاتىن ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسى, ينديۆيدتەردٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸ مەن ماشىعى بۇل پروتسەستە شەشۋشٸ رٶل اتقارادى.
سونىمەن بٸرگە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ويىنشا, ەلدٸ ترانسفورماتسييالاۋ باعىتىندا جٷرٸپ جاتقان پروتسەسكە قوعامدىق سانانىڭ ٶزگەرٸسٸ دە ٸلەسٸپ وتىرۋعا تيٸس-تٸن. ول ەلدەنەشە رەت اتاپ كٶرسەتكەندەي, قازاقستان جاھاندانۋدىڭ اعىنى كٷشتٸ تاسقىنىندا جۇتىلىپ كەتپەي, ەلەمدٸك پروگرەسس داڭعىلىمەن ٸلگەرٸلەي وتىرىپ, ٶزٸنٸڭ دەربەس ەرەكشەلٸگٸن ساقتاي بٸلۋٸ كەرەك ەدٸ.
ونىڭ بۇل مەسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارۋىن تەك سىرتقى كۋلتۋرولوگييالىق فاكتورلاردى ەسكەرگەندٸگٸ دەپ قانا ەمەس, حالقى مەن ەلٸنٸڭ بولاشاعى تۋرالى ويلاۋى جەنە ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ رۋحاني ينتەنتسيياسى دەپ تٷسٸندٸرۋگە بولادى. ەل باسقارعان جىلدارىنىڭ بەرٸندە دە ول ٶزٸن تۋعان تٸلٸنٸڭ, حالقىنىڭ مەدەنيەتٸ مەن تاريحىنىڭ ناعىز پاتريوتى رەتٸندە كٶرسەتتٸ, بۇل مەسەلەلەر ەردايىم ونىڭ جٸتٸ نازارىندا بولدى. مۇنداي سەرگەك كٶزقاراس حالىقتىڭ رۋحاني ٶرلەۋ پروتسەسٸن بايىپتى عىلىمي جەنە ينستيتۋتسيونالدى تۇرعىدان نەگٸزدەۋ باعىتىنداعى جٷيەلٸ جەنە ۇزاق مەرزٸمدٸ شارالارمەن دەيەكتەلدٸ. نۇرسۇلتان نازارباەۆ «رۋحاني جاڭعىرۋ» جالپىۇلتتىق يدەولوگەماسىندا كٶرسەتكەن رۋحاني مۇرانى, ۇلتتىق كودتى, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ساقتاپ قالۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى قاعيدالار ەلٸمٸزدٸڭ جاس ۇرپاعى ٷشٸن ۇلاعاتتى ٷندەۋگە اينالدى.
بٸتٸمگەرشٸلٸك بەلەستەرٸ
تۇڭعىش پرەزيدەنت تەۋەلسٸزدٸك كەزەڭٸنٸڭ باسىنان بەرٸ سىرتقى ساياسات سالاسىنا بارىنشا مەن بەردٸ. قازاقستاننىڭ ەگەمەندٸگٸ مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتكەن ۇتىمدى ديپلوماتييا ەلدٸڭ ۇلتتىق مٷددەسٸن ٸلگەرٸلەتۋ بارىسىنداعى باستى تەتٸكتٸڭ بٸرٸ بولدى. قازٸرگٸ زامانعى كٶپپوليارلى ەلەمدٸك تەرتٸپتٸڭ احۋالىن ەسكەرە وتىرىپ, ول حالىقارالىق كەزدەسۋلەر مەن بايلانىستاردى جولعا قويدى, كٶپۆەكتورلى ىنتىماقتاستىق پەن پراگماتيزم قاعيداتتارى نەگٸزٸندە سىرتقى ساياساتىمىزدى ايقىندادى.
تٷرلٸ ۇسىنىس جاسالىپ, ۋەدە بەرٸلگەنٸنە قاراماستان, ول قاۋٸپسٸزدٸكتٸ يادرولىق قارۋ يەلەنۋ جولىمەن ەمەس, جاۋاپتى مەملەكەت قۇرۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتۋدٸ جٶن كٶردٸ. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلەمدەگٸ ەڭ ٷلكەن سىناق ورنى – سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاۋىپ, ەلٸمٸزدٸڭ بەيبٸتسٷيگٸش ساياساتىن سٶز جٷزٸندە ەمەس, ٸس جٷزٸندە كٶرسەتٸپ, ناعىز تاريحي اكتٸنٸ جٷزەگە اسىردى.
ونىڭ قاجىرلى ەڭبەگٸنٸڭ ارقاسىندا قالىپتاسقان سەنٸمدٸ ينفراقۇرىلىمنىڭ, تىعىز حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق پەن سەرٸكتەستٸكتٸڭ نەتيجەسٸندە قازاقستان ەلەۋلٸ جەتٸستٸكتەرگە قول جەتكٸزدٸ. ٶزٸنٸڭ بارلىق كٶرشٸسٸمەن سىندارلى, سەنٸمدٸ قارىم-قاتىناس ورناتتى. قازاقستان ٶز تاريحىندا تۇڭعىش رەت شەكاراسىن بارلىق جاعىنان شەگەندەپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالدى. بۇل مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى ايرىقشا ماڭىزدى بەلەس سانالاتىن اسا زور جەنە شەشۋشٸ جەتٸستٸك بولاتىن.
تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ ەكٸجاقتى مەملەكەتتٸك ىنتىماقتاستىقتى, حالىقارالىق ٸس-ەرەكەتتٸ جولعا قويۋ مەن دامىتۋ باعىتىنداعى پراگماتيۆتٸ قادامى ٶزارا تيٸمدٸ كەلٸسٸمدەرگە قول جەتكٸزٸلۋٸن جەنە ەكونوميكاعا ميللياردتاعان قارجى كٶلەمٸندە ينۆەستيتسييا تارتىلۋىن قامتاماسىز ەتتٸ.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندەگٸ ينتەگراتسييالىق پروتسەستەردٸڭ باستى دەم بەرۋشٸسٸ جەنە ۇيىمداستىرۋشىسى بولدى. قۇرلىقتاعى مەملەكەتتەردٸڭ كەڭ اۋقىمداعى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيياسى قاجەت ەكەنٸنە مەيلٸنشە سەنٸمدٸلٸك تانىتقان ول ٶز يدەياسىن جٷيەلٸ تٷردە ناقتى جٷزەگە اسىرۋعا كٸرٸستٸ. ونىڭ ينستيتۋتسيونالدىق كٶرٸنٸسٸ – تاۋارلاردىڭ, قىزمەتتٸڭ, كاپيتال مەن جۇمىس كٷشٸنٸڭ ەركٸن قوزعالىسىنا ارنالعان قۋاتتى ينتەگراتسييالىق بٸرلەستٸك – ەۋرازييا ەكونوميكالىق وداعى بولدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاھاندىق جەنە ٶڭٸرلٸك قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى, سونداي-اق ٶزارا سەنٸمگە نەگٸزدەلگەن, ىنتىماقتاستىق پەن سەرٸكتەستٸكتٸ نىعايتۋ باعىتىنداعى جاڭا حالىقارالىق قۇرىلىمدار قالىپتاستىرۋداعى ٶزەكتٸ باستامالارى ەلٸمٸزدٸڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلٸن نىعايتتى.
ونىڭ گەوساياسي پروتسەستەردٸڭ ٶزارا تەۋەلدٸلٸگٸ مەن بايلانىستىلىعى تۋرالى تەرەڭ پايىمداۋى قازاقستاننىڭ كٶپتەگەن سىن-قاتەرلەر مەن قاۋٸپتەردٸ اينالىپ ٶتٸپ, تەڭگەرٸمدٸ ساياسي باعىت ۇستانىپ, تابىستى ٸلگەرٸلەۋٸنە سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ. ال ٶڭٸردەگٸ شيەلەنٸستەر مەن قايشىلىقتاردى شەشۋ ٸسٸندەگٸ بەلسەندٸ بٸتٸمگەرشٸلٸك كٷش-جٸگەرٸ بٷكٸل حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ وعان دەگەن شىنايى قۇرمەتٸ مەن سەنٸمٸن وياتتى.
* * *
كٶپتەگەن ساياساتكەر مەن قوعام قايراتكەرلەرٸنٸڭ مويىنداۋىنشا, تۇڭعىش پرەزيدەنت – جاھاندىق اۋقىمدا ويلاي بٸلەتٸن, اسا تانىمال ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ كٶشباسشىنىڭ بٸرٸ. بەيبٸتسٷيگٸش جەنە بارشاعا قۇشاعى اشىق, جارقىن بولاشاققا كٶز تٸككەن قازاقستان – تۇلعا رەتٸندەگٸ ۇلىلىعى مەن تەرەڭدٸگٸنە ۋاقىت پەن ٶمٸردٸڭ ٶزٸ بيٸك باعاسىن بەرگەن تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ ەرەن ەڭبەگٸنٸڭ جەمٸسٸ.
ماحمۇت قاسىمبەكوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى كەڭسەسٸنٸڭ باسشىسى
.jpeg)