Kóshbasshy fenomeni

Astana kúni merekesimen qatar Qazaqstan Respýblikasynyń Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń 80 jyldyq mereitoiy da taiap keledi. Osyǵan orai biz elimizdiń qalyptasýy men damýynyń tarihyndaǵy Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń róli týraly materialdar toptamasyna jolashar retinde saiasi ǵylymdar doktory, professor M.B.Qasymbekovtiń maqalasyn oqyrman nazaryna usynýdy uiǵardyq.

Qazirgi Qazaqstannyń negizin sal­ǵan Elbasy Nursultan Ábishuly Na­zarbaevtyń tulǵasy men biregei bol­mysyna otandyq ǵalymdar da, she­tel­dik zertteýshiler de áý bastan zor qyzyǵýshylyq tanytyp, airyqsha kó­ńil aýdaryp kele jatqany málim. Men óz maqalamda osynaý mańyzdy taqy­rypty taǵy da qozǵai otyryp, Tuńǵysh Prezident tulǵasynyń tutas aýqymy men tereńdigine onyń Memleket basshysy retinde qalyptasýyna yqpal etken túrli faktorlardy ózara bailanysta qarastyryp, elimizdiń igiligi jolyndaǵy jasampaz qyzmetiniń barysynda jarqyrai kóringen kóshbasshylyq qasietterine laiyqty taldaý júrgizý arqyly ǵana tolyqqandy baǵa berýge bolatynyn airyqsha atap ótkim keledi.

Ýaqyt tańdaǵan tulǵa

XX ǵasyrdyń sońynda burynǵy alyp derjavalardyń biri – Keńes Odaǵynyń kúireýiniń saldaryn uzaqqa sozylatyn alapat apatqa teńeýge bolar edi. Sol kezde burynǵy keńestik respýblikalar qatarynda Qazaqstan da asa sirek buiyratyn táýelsizdik alý múmkindigine ie boldy. Búginde alysta qalǵan sonaý 1991 jylǵy oqiǵanyń qýanyshy jaqsylyqqa degen úmitti oiatqanmen, ol aldaǵy bolashaqqa degen senimsizdikpen, keide tipti úreimen de, túńilý sezimimen de sabaqtasyp jatty. Mundai taǵdyr synǵa túsken sheshýshi sátte bilik tutqasyndaǵy bilikti basshynyń jeke tulǵasy asa mańyzdy ról atqaratyny anyq.

Tarihtyń ózi kórsetkendei, damýdyń túrli kezeńinde qoǵamda qandai da bir memleket kóshbasshysyna degen zárý­lik paida bolady. Qazaqstan úshin de sol bir alasapyran oqiǵalardyń al­maǵaiyp aǵymynda ýaqyt tynysyn anyq sezinýge, respýblikanyń ishin­de jáne syrtynda bolyp jatqan qoǵamdyq-saiasi protsesterdiń sipatyn aiqyn baǵalaýǵa qabileti jetetin jańa tolqynnyń jańa basshysy aýadai qajet edi. Memleketti qaita qalpyna keltirý, egemendiktiń mazmunyn baiy­tý, kúrt ózgeristerge ushyraǵan geosaia­si jaǵdaida eldiń laiyqty ornyn ai­qyndaý – osy jáne ózge de asa kúrdeli min­detter aýqymdy strategiialyq oilaý júiesin, danalyq pen saliqalylyqty, sondai-aq alǵa qoiǵan maqsattarǵa qol jetkizý úshin qajet tabandylyqty talap etti. Ol ainaladaǵy oqiǵalar barysynda ańtarylyp qalatyn nemese qalyptasqan jaǵdaidyń yǵymen júre beretin, biri kelip, biri ketip jatatyn qatardaǵy ózge kóp saiasatkerden erekshelenip turatyn dara tulǵa bolýǵa tiis.

Nursultan Ábishuly Nazarbaev eldiń jáne halyqtyń aldyndaǵy asa aýyr jaýapkershiliktiń júgin óz moinyna alyp, ulttyń rýhyn oiatý, memlekettilikti jańǵyrtý missiiasyn tolyq oryndai alǵan naq sondai kóshbasshy bola bildi. Bolashaqtyń bulyńǵyrlyǵyna, ekonomikalyq beiberekettikke qaramastan, áleýmettik daǵdarys týyndatqan úrei men kúdikti seiilte alǵan ol Qazaqstannyń da­mýyn jalpy órkeniet jáne ilgerileý jolyna baǵyttap, qolaisyz oqiǵalar aǵymyn keri qarai bura aldy. Joǵary strategiialyq mindetter men betburysty kezeńniń sheksiz múmkindigine jáne sol almaǵaiyp kezeńniń sipatyna sai keletin mundai jasampazdyqty tek Nursultan Nazarbaev siiaqty tulǵalar ǵana júzege asyra alatyn edi. Bul rette onyń bolmys-bitimi, óristi ónegesi ulaǵatty urpaq úshin ǵasyrlar boiy myzǵymas baǵdar bola bermek. Jymysqylyq pen qýlyq qabattasa júretin álemdik protses­ter barysynda ol Qazaqstannyń beibit ári qaýipsiz damýy úshin qajetti barlyq jaǵdaidy jasady, jahandyq saiasattyń tegeýrindi tulǵasy retinde dańq pen qurmetke bólenip, elimizdiń halyqaralyq arenadaǵy bedelin arttyrdy.

Ol memleketimizge basshylyq ja­saǵan otyz jylǵa jýyq ýaqyt qa­jyr­ly eńbek etý, barlyq resýrstar men kúshterdi jumyldyrý kezeńi boldy. Sondai-aq bul mezgilde tynymsyz izdenister men tyń jetistikterge, eleýli jańalyqtar men serpilisterge jol ashyldy. Bul kezeń búginde qazaqstandyqtar shynaiy maqtan tutatyn tańǵajaiyp tabystar men ǵa­lamat jetistikterdi tartý etken naǵyz «Jasampazdyq dáýirine» ainaldy.

Tereń ziiatkerlikpen, asqan eńbeksúi­gishtikpen jáne maqsatkerlikpen ush­tasqan myzǵymas jigerimen, batyl­dy­ǵymen jáne tabandylyǵymen tanylǵan Nursultan Nazarbaev turaqty damýdyń negizin qalap, ondaǵan jyldar boiy jas memleketimizdi aiqyn baǵytqa batyl bas­tap otyrdy.

Nursultan Ábishulynyń saiasi kósh­basshylyǵynyń fenomeni onyń kópqyrly qyzmetiniń búkil ón bo­iyn­da kórinis taýyp, ol táýelsiz Qa­zaqstannyń negizin qalaýshy, dana strateg, uly reformator jáne qazirgi zamannyń kórnekti saiasi qairatkeri retinde ult tarihyna endi. 

Úlken joldyń bastaýynda

Jasampazdyq degenimiz – óziniń kon­tseptýaldy maǵynasyna sáikes, asqan eńbeksúigishtikti, tózimdilikti, ýaqytty, basy bútin berilýdi, eń bastysy, búkil jumsalyp jatqan kúsh-jigerińniń túpki maqsatyn túsinýdi ta­lap etetin mashaqaty mol protsess. Bernard Shoýdyń sózimen aitar bol­saq, «jasampazdyqtyń bas­taýy – maq­satyńdy kózge elestete bilý». Jo­ba­laýshylardyń kinásinen bolǵan qon­dyrǵynyń kináratyn qaitse de jóndeýge bolar, al saiasi qatelikterdiń saldary túzetýge kele qoimaidy.

Egemendiktiń uzaq jylǵy dástúri qalyptaspaǵan, ekonomikasy bir­jaqty damyǵan, halqy kópdindi jáne kópetnosty, qoǵamy ideialyq bos keńis­tikten arylmaǵan Qazaqstandy basqarý úshin erekshe saiasi sheberlik pen asqan eptilik qajet edi. Kórnekti sheteldik sarapshylar birqatar postkeńestik el­derdiń qalyptasýy jolynda boi kór­setken qandy qaqtyǵystar men azamat soǵystaryn muqiiat zerdelei kelip, bizdiń jas memleketimizdiń keleshegine de kúmánmen qaraǵan-dy.

Alaida Nursultan Nazarbaevtyń basqarýshylyq daryny, onyń keńes­tik Qazaqstanǵa jetekshilik etken jyl­dardyń ózinde qalyptasqan mem­leketshil ári strategiialyq aýqymda oilaý qabileti, áleýmettik-ekonomikalyq jáne qoǵamdyq-saiasi ahýaldy egjei-tegjeili bilýi óreskel qatelikterge jol bermei, pessimisterdiń jaǵym­syz boljamdarynyń kúlin kókke ushyrdy. 

Adamnyń adamdyǵynyń bas­ty ól­shemi eńbek bolyp sanalatyn aýyl­daǵy qarapaiym otbasynan shyqqan ol qajymai-talmai jumys istep, aldyna aiqyn maqsat, naqty mindet qoiýǵa beiimdeldi. Týǵan aýylyndaǵy mektepti úzdik bitirgen Nursultan Nazarbaev 1958 jyly komsomoldyq joldamamen Temirtaý qalasyna – Qaraǵandy metallýrgiia zaýytynyń qurylysyna jiberiledi. Ot kóseitin metallýrg maman­dyǵy onyń erik-jigeri men minezin shyń­­dady, ózgeler arasynda daralanyp turatyn kóshbasshylyq qasietin ushtai tústi.

Ol jyldarda stalindik júieniń ók­temdigi áli tolyq basyla qoimaǵan bolatyn. Biraq ainaladaǵy orta kúrt ózgere bastaǵan: qoǵamdyq jáne mádeni ómir jandanyp, adamzat ǵarysh keńistigine qarai qaryshty qadam jasady, búkil el boiynsha alyp ónerkásip qurylystary qanat jaidy. Entýziazm rýhymen, jarqyn bolashaqqa degen senimnen qanattanǵan sol kezdegi kóptegen jas­­tar siiaqty ol da óz bastamalary ar­qyly árdaiym alda bolýǵa talpynyp, jan-tánimen jańalyqqa, alǵy shepke umtyldy.

Belsendi ári ainalasyndaǵy nárseniń eshqaisysyna beijai qaramaityn Nursultan Nazarbaev qoǵamdyq ómirdiń qainaǵan qalyń ortasyna tústi. Ol 1969-1979 jyldary partiia jáne komsomol organdaryndaǵy basshylyq laýazymdarda bola júrip, Qaraǵandy metallýrgiia kombinatynyń, Temirtaý qalasynyń, odan soń búkil Qaraǵandy oblysynyń aýmaǵyndaǵy óndiristiń damýyna, áleýmettik jáne ekonomikalyq máselelerge qatysty barlyq problemalardy únemi tabysty sheship otyrdy. 1980 jyldardyń orta tusyna qa­rai Qazaqstan Kompartiiasy Ortalyq Komitetiniń ónerkásip, kólik jáne bailanys jónindegi hatshysy, keiin Qazaq KSR Ministrler Keńesiniń tóraǵasy bolǵan kezinde ol respýblikanyń áleýmettik-ekonomikalyq ómiriniń barlyq máse­lesine jete qanyqty, árbir oblys pen árbir naqty kásiporyndaǵy istiń jaǵ­daiyn jaqsy bildi. Sonymen qatar respýblikanyń da, tutastai alǵanda, búkil eldiń de ekonomikalyq damýynyń ahýalyna jetik boldy. Kópshilik aitatyn­dai, isker basqarý stili, naqtylyqqa beiimdiligi jáne problemany sheshý úshin kómektesýge daiar turatyny ony ózgeden erekshelei tústi.

Onyń kóshbasshylyq qasietteri ásirese Qazaqstan Kompartiiasy Orta­lyq Komitetiniń birinshi hatshysy, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń tóraǵasy bolyp qyzmet istegen jyldarda aiqyn ańǵaryldy. Nursultan Ábishuly sol 1980 jyldardyń sońy  1990 jyldardyń basynda-aq esimi búkil elge keńinen tanymal, ózin búkil­odaqtyq deńgeide kórsete alǵan saiasi qairatker tulǵaǵa ainaldy. Eski ólshem men kózqarastan azat, aýqymdy oilaityn, ózine senimdi Nursultan Ábishuly qatyp qalǵan ustanymdar men qasań qaǵidalardy buzyp-jaryp, jańasha paiymdap, jańasha is-áreket jasai biletin umtylysy arqyly elden erek­shelenip turatyn. 

Ózgeriske, jetildirýge, jańa ideialardy baiyptaýǵa talpynys Tuńǵysh Prezidenttiń belsendi bolmysyna tán qasietter edi. Sonymen birge ol qo­ǵamdyq múddeniń árdaiym basym turýǵa tiistigin aiqyn sezinip, sol úshin jany aýy­­ra­tyn, ony árdaiym qor­ǵaityn. Munyń ústine, sol kezdegi kóp qairatkerden ereksheligi – joǵary basshylyq aldyna ótkir másele qoiýdan qashpaityn ári ýájin batyl aityp, óz ustanymyn qorǵai alatyn.

Máskeýdegiler Nazarbaevtyń osy tabandy qasietteri, biliktiligi men batyldyǵy týraly burynnan-aq – 1970-jyldardan beri biletin edi, óitkeni oǵan talai ret respýblikanyń óner­kásiptik áleýetin damytý, kópshiliktiń tur­mysy men eńbek etýine durys jaǵdai jasaý máselelerine joǵary dárejeli partiia qairatkerleriniń nazaryn aýdarýǵa týra kelgen bolatyn.

Cyni turǵydan oilai alatyn ol el­degi artta qalǵan basqarý formalary men ádisteriniń ýaqyt talabyna sai emes ekenin sezdi. Qazaq KSR Ministrler Keńesiniń tóraǵasy bola júrip, Nur­sul­tan Ábishuly respýblikanyń áleý­mettik-ekonomikalyq damýyndaǵy qaishylyqtardy baiqap, ony 1986 jylǵy aqpanda Qazaqstan Kompartiiasynyń XVI sezinde synǵa alyp, ótkir sóz sói­ledi. Qatań ákimshilik-ámirshilik júie jaǵdaiynda ol eski ári qiǵash tártipke qarsy shyǵyp, aqyrynda óziniki durys ekenin dáleldep shyqty.

Máselen, KSRO halyq depýtat­ta­ry­nyń I sezinde ol baiandap bergen respýb­li­kanyń ekonomikasy men qoǵamdyq ómi­rin­degi kezek kúttirmeitin máselelerdi she­shýdiń ideialyq-saiasi baǵdarlamasy zor yqy­laspen tyńdalyp, keńinen qoldaý tapty. Sol kezderi Nursultan Nazarbaev Keńes Oda­ǵynyń Premer-Ministri laýazymyna laiyq eń bedeldi ári kóregen saiasatkerdiń biri boldy.

Jasampaz jańa memleket 

Alaida taǵdyrdyń uiǵarymy bas­qasha bolyp, oǵan ómirindegi basty missiiasy – Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidenti retinde táýelsiz eldi bas­qarý mártebesi buiyrdy. Osy joǵary basqarý organynda onyń Qazaqstan memleketiniń kórnekti basshysy, sáý­letshisi jáne negizin salýshysy retin­degi tańǵalarlyq qýaty men erekshe daryny tolyǵymen jarqyrai kó­rindi.

Nursultan Nazarbaev Qazaqstan Res­pýblikasynyń táýelsizdigin jariialaǵan 1991 jylǵy 16 jeltoqsan álemniń saiasi kartasynda alǵash ret paida bolǵan jańa memleket tarihynyń bastapqy belesi bolatyn. Onyń kúsh-jigeriniń arqasynda Qazaqstan odaqtyń bir kezdegi shetkeri respýblikasynan Ortalyq Aziia­nyń kóshbasshysy retinde tanylǵan, qarqyndy damyǵan elge ainalatynyn sol kezde eshkim de kóz aldyna elestete almas edi. Jańa memleket qurǵan ol ziiatkerlik jáne rýhani-qairatkerlik kúsh-qýatyn aianbai jumsap, kúndiz-túni eńbek etti, osy oraida ózine de, úzeńgilesterine de meilinshe qatań talap qoiyp, el ómiriniń barlyq ózekti máselesi boiynsha sheshim qabyldap, tapsyrmalardyń oryndalý barysyn qadaǵalap otyrdy. Qazaqstannyń keiingi zamandaǵy tarihynda Nursultan Nazarbaevqa deiingi basshylardyń esh­qai­sysyna osynshama aýqymdy jáne osynshama jaýapkershiligi joǵary isti qolǵa alýǵa týra kelmegen edi. Sebebi, memleketti úlgi boiynsha «qurastyryp ala qoiatyn» eshqandai daiyn syzbalar nemese jobalar bolǵan joq. Ol bárin tek óziniń túisigine, jinaǵan tájiribesi men bilimine, uiymdastyrýshylyq qabiletine, pikirlesteri men halyqtyń senimine arqa súiei otyryp, alǵash ret atqaryp shyqqan edi.

Onyń tikelei basshylyǵymen Qa­zaq­stan Respýblikasy óziniń memle­kettik atribýttaryna, qazirgi zamanǵy Konstitýtsiiasyna ie boldy. Kóp elder­de moiyndalǵan bilikti bólý qaǵi­da­ty Tuńǵysh Prezidenttiń kúsh-jigeri ar­qasynda jańa demokratiialyq mem­le­kettik institýttardyń ózegine ainaldy.

Elimiz halyqaralyq deńgeide keń tanymaldyqqa jáne álemniń je­tekshi memleketteri bergen qaýip­sizdik kepil­digine qol jetkizdi, munyń ózi kópjaqty syrtqy saiasi ynty­maq­tas­tyqtyń mańyz­dy sharty sanaldy.

Ulttyq valiýta – teńgeniń engizilýi óz qarjy júiemizdi qalyptastyryp, táýelsiz aqsha-nesie saiasatyn qamtamasyz etýge múmkindik berdi. Keiinge qaldyrýǵa bolmaityn shuǵyl sharalar qabyldaýdyń arqasynda ónerkásip kásiporyndarynyń jumysy qalpyna keltirilip, qalalar men aýyldar elektr qýatymen úzdiksiz qamtamasyz etilip, memlekettiń áleý­mettik mindettemeleriniń oryndalýyna jol ashyldy.

Syn-synaqpen betpe-bet

Qazaqstan memlekettiliginiń qa­lyp­­ta­sýyndaǵy syndarly kezeń bol­­­­ǵan alǵashqy onjyldyqta Tuń­ǵysh Prezident bastamashylyq etken aýqymdy naryqtyq jáne insti­tý­­tsionaldyq reformalar protsesi bas­taý aldy. Formasy men ózge­ris­te­­ri­niń mazmuny jóninen bul túbirli ózge­risterdiń maqsattylyǵy men júie­­­­liligi Nursultan Nazarbaevty Ja­­­poniiadaǵy Meidzi, Túrkiiadaǵy Ata­túrik, AQSh-taǵy Rýzvelt, Ger­ma­niiadaǵy Liýdvig Erhard, Sin­ga­pýrdegi Li Kýan Iu, Qytaidaǵy Den Siaopin siiaqty álemniń kórnekti reformatorlarynyń qataryna qos­ty. Elbasy muryndyq bolǵan ult­tyq jańǵyrtý men evoliýtsiialyq óz­geristerdiń tabysty tájiribesin she­teldik sarapshylar «Qazaqstan joly», «Qazaqstannyń damý modeli» dep atady. 

Reformatorlar árdaiym ýaqyttan ozyp, alda júredi. Sondyqtan olardyń bastamalary kóbine birden uǵynylyp, qabyldana bermeidi, dereý quptala qoimaidy, keide tipti ashyqtan-ashyq qarsylyqqa tap bolady. Nursultan Nazarbaev ta eskilikten arylýdy qalamaityn kertartpa kúshterdiń qar­­­sylyǵyn eńserip, aǵysqa qarsy júr­di. Artta qalǵan burynǵy úmitsiz áleýmettik-ekonomikalyq úlgige qaityp oralý múmkin emestigine jáne onyń qaýiptiligine senimdi bolǵandyqtan, bárin túbegeili qaita qurýdy jón sanady. Nursultan Nazarbaev jankeshtilikti talap etetin bul iste ózgeshe qabileti men qiyndyqtardyń aldynda bas imeitin qaitpas qaisarlyǵyn kórsetti.

Sonymen qatar ol tiisti algoritm­ge súienip, reformalardy dolbarmen emes, júieli júrgizdi. Memlekettik qurylystyń eń mańyzdy máseleleri jónindegi ádebietterdi aqtaryp, jańa ilim-bilimdi sanasyna sińirdi. Ol dú­nie júzine belgili reformatorlar – Singapýrdiń burynǵy Premer-Mi­nistri Li Kýan Iu, Ulybritaniianyń burynǵy Premer-Ministri Margaret Tetcher, Malaiziianyń Premer-Ministri Mahathir Mohamad syndy tulǵalarmen, sondai-aq batys áleminiń ekonomika jónindegi kórnekti sarapshylarymen kezdesken sátterinde bul elderde olardyń reformalarynyń qalai júzege asyrylǵanyna qyzyǵýshylyq tanytyp, sonyń barysynda qandai syn-qaterler men problemalar aldan shyqqany jáne onyń qalai eńserilgeni týraly egjei-tegjeili surastyryp otyrdy. Shet­elderge saparlar barysynda naryqtyq tetikterdiń qoldanylýyn zerdeledi. Bul kezdesýler oilanyp-tolǵanýǵa, ishtei bailam jasaýǵa septigin tigizdi, eń bastysy, budan ári qarai naqty jáne oryndy is-áreketter jasaýǵa baǵyt siltedi.

Nursultan Nazarbaev reformalardy júieli júrgizýdiń kúrdeli máselelerin sheshý barysynda tek ál-aýqaty joǵary baqýatty qoǵam ǵana demokratiialyq qundylyqtardy tiisinshe qabyldai alatynyn durys paiymdap, ekonomikalyq damýǵa basymdyq berý jolyn tańdap aldy. Egemendiktiń alǵashqy qiyn-qystaý jyldarynda halqy áreń kún kórip jatqan Qazaqstan úshin bul birden-bir qolaily qadam edi. Osylaisha «aldymen – ekonomika, sodan soń – saiasat» formýlasy eldegi búkil ózgerister pro­tsesiniń qisynyn aiqyndap berdi.

1991 jyly Qazaqstan KSRO-dan keneýi ketken ekonomikany muraǵa alyp qalǵan bolatyn, elimiz shyn máninde odaqtyq josparly júieniń shikizattyq shylaýy sanalatyn edi. Burynǵy keńestik respýblikalardyń sharýashylyq sa­lasyndaǵy bailanystarynyń byt-shyt bolyp úzilýi myzǵymastai kórinetin júieni tereń áleýmettik-ekonomikalyq daǵdarysqa ákelip tiredi. Tuńǵysh Pre­zident batyl, keide kópke beimálim jáne qatań naryqtyq reformalar jasaýǵa táýekel etti, sebebi tek osylai ǵana ekonomikanyń ósimin qamtamasyz etip, qoǵam turaqtylyǵynyń tiregi – ornyqty ortasha tap qalyptastyrýǵa bolatyn edi.

Óziniń halyqqa úndeýlerinde Tuńǵysh Prezident myna jaitty basa aitatyn: masyldyq pen paternalizmnen arylý kerek, tabysqa jetip, órkendeý úshin bastamashylyq pen jaýapkershilikti óz moinyńa alyp, óz kúshińe senýiń qajet. Ol tolyqqandy naryq qalyptastyrý, jekemenshik institýtyn qalyptastyrý jáne jurtty kásipkerlikke tartý úshin memleket barlyq jaǵdaidy jasaitynyn talmai aitýmen boldy. Tuńǵysh Prezident qoǵamnyń daǵdarystan shyǵyp, óziniń ekonomikalyq áleýetin dáleldeýi úshin naryqqa kóshý barysyndaǵy barlyq qiyndyqqa shydaýy qajet ekenin aityp, eldi osyǵan shaqyrdy.

Onyń kúshti saiasi erik-jigeri men táýekelshildigi, batyldyǵy men ta­bandylyǵy burynǵy shekten tys orta­lyqtanǵan ákimshil-ámirshil ekono­mikany qazirgi zamanǵy naryqtyq júiege kóshirýdi tarihi mańyzy ja­ǵy­nan utymdy ári qysqa merzimde júzege asyrýǵa múmkindik berdi. Qazaq­­stan Nursultan Nazarbaevtyń bas­shylyǵymen postkeńestik keńis­tiktegi eń tabysty ári aýqymdy na­ryqtyq reformalardy júzege asyrý isinde kóshbasshyǵa ainaldy.

HH ǵasyrda imperiialar men odaqtas memleketterdi kúiretken basty sebeptiń biri etnosaralyq qaishylyqtar edi. Tuńǵysh Prezident osy faktordyń erekshe mańyzdylyǵyn eskerip, qazaq­standyqtardyń etnostyq jáne dini erekshelikterine qaramastan, báriniń quqyqtarynyń teń bolýy memlekettik saiasattyń irgeli qaǵidatynyń biri eke­nin jariialady. Bul postýlatty berik ustaný Qazaqstanǵa eń basty nár­seni – beibitshilikti, tynyshtyqty, saiasi turaqtylyqty, etnosaralyq jáne konfessiiaaralyq tatýlyqty qam­ta­masyz etýge múmkindik berdi. Osy­lai­sha etnostyq áralýandyq eldiń stra­tegiialyq artyqshylyǵynyń faktoryna ainaldy.

Burynǵy keńestik derjavanyń kúre­sininde qalǵan Qazaqstan Tuńǵysh Pre­zidenttiń kúsh salýy arqasynda asa kúr­deli kúizelisti jaǵdaidan jańa sa­pa­da qaita túlep, ósip-órkendedi. Nursul­tan Nazarbaev atap kórsetkendei, jańǵyr­tý­dyń bastapqy kezeńinde jan-jaqty daǵdarysty eńserý, ekonomikany qal­pyna keltirý, jańa saiasi júieni qalyp­tastyrý máseleleri sheshildi.

Damýdyń dańǵyl jolymen

Elimiz úlken joldyń bastaýynda ǵana turǵan bolatyn, Tuńǵysh Prezident muny anyq túsindi. Júieli, aýqymdy oilaityn ol árdaiym ýaqyttyń kózge kórinetin kókjieginiń arǵy jaǵyna úńilýge tyrysty, oqiǵalar men protses­ter barysyn birer jyl erterek, tipti ondaǵan jyldar buryn boljap-bilip otyrýǵa daǵdylandy.

Tuńǵysh Prezident memlekettik is­ter, protokoldyq is-sharalar, kezdesýler men issaparlar barysynda damýǵa qatysty máselelerdiń bárin ke­ńinen tal­daýǵa, múmkindikterdi baǵalap, syn-qa­terlerdi saralaýǵa jáne óz eliniń pers­pektivalaryn aiqyndaýǵa árdaiym ýaqyt bólip otyrdy. Kishi Senekanyń «Qai ailaqqa baratynyn bilmeitin keme úshin eshqashan jel ońynan soqpaidy» degen sózi sol tusta Qazaqstan bastan keship jatqan sáttiń mańyzdylyǵyn aiqyn ańǵartatyn edi. Jahandyq básekelestik naryǵynda eldiń budan bylaiǵy damý vektory ulttyq ekonomikany jańǵyrtý, yryqtandyrý yńǵaiynda bolýǵa tiis ekeni anyq-ty.

Qazaqstan osy jyldarda Tuń­ǵysh Prezidenttiń qajyrly ziiat­ker­­lik izdenisteriniń arqasynda jos­parlaýdyń uzaq merzimge arnalǵan stra­tegiialarynan bastap, naqty is-áreketterge deiingi ózara úiles bir qu­rylymǵa bailanǵan tutas júiesin qurýǵa qol jetkizdi. Mán-mańyzy batyl bailamǵa negizdelgen «Qazaqstan – 2030» strategiiasynda eldiń ǵalamshardaǵy básekege eń qabiletti elý memlekettiń qa­taryna qosylýy baǵdarlandy. Alǵa­shynda kúmánmen qabyldanǵan bul strategiia merziminen buryn oryndaldy. «Qazaqstan barysy sekiris jasady»: ekonomikanyń turaqty ósimi qamtamasyz etildi, naryq jolyna batyl qadam basqan ekonomikany jańǵyrtý bas­taldy. Kásipkerlik sala ekonomikalyq damýdyń sheshýshi faktorynyń birine ainaldy. Azamattardyń áleýmettik turmys deńgeii ósti, turaqty ortasha tap qalyptasa bastady. Ekonomikalyq jáne saiasi reformalardyń júieli úi­le­simi azamattyq qoǵam institýttary – saiasi partiialardyń, úkimettik emes uiymdardyń, memlekettik emes BAQ-tyń odan ári dami túsýine yqpal etti.

Elordany Astanaǵa – qazirgi Nur-Sultan qalasyna kóshirý eldiń ózgerýin strategiialyq baǵyt etip us­taǵan betburysty qadam boldy. Jańa ákimshilik jáne saiasi ortalyqty tyń­nan salý búkil Qazaqstannyń, eko­­nomika men qoǵamnyń barlyq sala­­synyń damýyna zor yqpal etken mýltiplikativti nátije berdi. Refor­malar jedeldedi, memlekettik bilik nyǵaidy, halyqaralyq yntymaqtastyq jandandy. Ǵasyrlar toǵysyndaǵy asa qysqa merzimde júzege asqan, aýqymy jóninen teńdesi joq, innovatsiialyq baǵdary jóninen asa batyl bul megajoba Tuńǵysh Prezidenttiń Qazaqstan qoǵamyn toptastyrý men biriktirý baǵy­tyndaǵy rýh kóterer qýatty basta­malarynyń biri boldy. Jańa elorda táýelsiz Qazaqstannyń simvolyna, Tuń­ǵysh Prezidenttiń strategiialyq kóz­qarasynyń, saiasi jigeri men eńbeginiń júzege asýynyń, qazaqstandyqtardyń armanynyń oryndalýy men úmitiniń aqtalýynyń kórinisine ainaldy.

Jańa astanaǵa qarap boi túzegen óńirlik ortalyqtardyń bári jańaryp-jasardy. Ásirese Tuńǵysh Prezident Jarlyǵymen 2018 jyly Túrkistan ob­lysynyń ákimshilik ortalyǵy márte­besine ie bolǵan kóne shahar Túrkistan aitarlyqtai úlken ózgeristerdi bastan keshti.

Nursultan Ábishulynyń qairat­ker­lik qyzmetiniń taǵy bir mańyzdy qyry – táýelsiz Qazaqstannyń basshy kadrlarynyń jańa shoǵyryn qalyp­­tastyrǵany. Osy jyldar ishinde ol Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev bas­taǵan, eldiń Úkimetin, óńirlerin bas­qarǵan, alǵashqy diplomattarymyz bar kórnekti memleket qairatkerleri tobyn tárbielep shyǵarýmen birge eldegi bilik tranzitiniń konstitýtsiialyq zańnama aiasynda úilesimdi túrde júzege asyrylýyn qamtamasyz ete aldy.

HHI ǵasyrdyń ekinshi onjyldyǵy adamzattyń jahandyq transformatsiia dáýirine qadam basýymen este qalmaq. Sonyń barysynda álemde adamdardyń tyǵyz qarym-qatynasyna jáne aqparat almasý jyldamdyǵynyń artýyna bailanysty «tsifrly órkeniettiń» negizi qalanyp, saiasatta, ekonomikada, bizneste jáne mádeniette jańasha jaǵdai qalyptasty. Sonymen qatar álemdik damýdyń proportsiiasyndaǵy sáikessizdik kúsheidi, damyǵan jáne damýshy memleketter arasyndaǵy resýrstarǵa, teh­no­logiialarǵa qoljetimdiliktiń teńsizdigi artty. Tuńǵysh Prezident eldiń jańa syn-qaterlerge beiimdelýine, jahandyq básekege qabilettiligin nyǵaitýǵa qajet­tiliktiń zor ekenin kóre bilip, «Qazaqstan – 2050» strategiiasyna bastamashy boldy.

Qazaqstandy álemniń eń damyǵan otyz eliniń qataryna qosýdy maqsat tutqan bul baǵdarlama arqyly ekonomikany, saiasi jáne qoǵamdyq salalardy bailanystyryp, eldi júieli jańǵyrtý qolǵa alyndy. Memlekettik apparatty jańǵyrtýǵa, azamattyq jáne quqyqtyq institýttardyń jumysyn jetildirýge, ekonomikany odan ári in­dýstriialandyrýǵa baǵyttalǵan Institý­tsionaldyq bes reforma men «100 naqty qadam» ult jospary bul protsestiń quramdas bóligine ainaldy. Sonymen bir­ge elde indýstriialyq-innovatsiia­lyq damý baǵdarlamasyn jalǵastyrý náti­jesinde myńnan astam jańa óndiris orny qurylyp, innovatsiialyq ekonomika­nyń jańa salalary men segmentteri qa­lyptasty.

Tuńǵysh Prezident bastamashylyq etken, ózgeristerdiń qisyndy býynyna ainalǵan saiasi reforma tek maqsat qana emes, jedel ózgerip jatqan álemde memlekettiń, bilik institýttarynyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa degen umtylystyń nátijesi edi. Bul mem­­lekettik basqarý júiesin sýper­prezidenttik modelden prezidenttik-parlamenttik úlgige tranzitteýdiń bas­talǵanyn ańǵartatyn.

Osylaisha ózara bailanysty kontseptýaldy qadamdar arqyly Qazaqstandy ornyqty damýdyń jańa sapaly deńgeiine shyǵarý úshin aýqymdy institýtsionaldyq tuǵyrnama qalyptastyryldy. Nursultan Nazarbaev atap ótkenindei, qazirgi jaǵ­daida jeke adamnyń ǵana emes, sonymen birge búkil memlekettiń de báse­kege qabilettiliginiń faktory bolyp sanala­tyn adami kapitaldyń sapasy, individterdiń biliktiligi men mashyǵy bul protseste sheshýshi ról atqarady.

Sonymen birge Nursultan Nazar­baevtyń oiynsha, eldi transformatsiialaý baǵytynda júrip jatqan protseske qoǵamdyq sananyń ózgerisi de ilesip oty­rýǵa tiis-tin. Ol áldeneshe ret atap kórsetkendei, Qazaqstan jahandanýdyń aǵyny kúshti tasqynynda jutylyp ketpei, álemdik progress dańǵylymen il­gerilei otyryp, óziniń derbes erek­sheligin saqtai bilýi kerek edi.

Onyń bul máselege erekshe nazar aýda­rýyn tek syrtqy kýltýrologiialyq faktorlardy eskergendigi dep qana emes, halqy men eliniń bolashaǵy týraly oilaýy jáne óziniń ishki rýhani intentsiiasy dep túsindirýge bolady. El basqarǵan jyldarynyń bárinde de ol ózin týǵan tiliniń, halqynyń mádenieti men tarihynyń naǵyz patrioty retinde kórsetti, bul máseleler árdaiym onyń jiti nazarynda boldy. Mundai sergek kózqaras halyqtyń rýhani órleý protsesin baiypty ǵylymi jáne institýtsionaldy turǵydan negizdeý baǵytyndaǵy júieli jáne uzaq merzimdi sharalarmen dáiekteldi. Nursultan Nazarbaev «Rýhani jańǵyrý» jalpyulttyq ideologemasynda kórsetken rýhani murany, ulttyq kodty, urpaqtar sabaqtastyǵyn saqtap qalýdyń mańyzdylyǵy týraly qaǵidalar elimizdiń jas urpaǵy úshin ulaǵatty úndeýge ainaldy.

Bitimgershilik belesteri

Tuńǵysh Prezident táýelsizdik kezeńiniń basynan beri syrtqy saia­sat salasyna barynsha mán berdi. Qa­zaqstannyń egemendigi men qaýipsizdigin qamtamasyz etken utymdy diplomatiia eldiń ulttyq múddesin ilgeriletý barysyndaǵy basty tetiktiń biri bol­dy. Qazirgi zamanǵy kóppoliarly álemdik tártiptiń ahýalyn eskere oty­ryp, ol halyqaralyq kezdesýler men bailanystardy jolǵa qoidy, kóp­vektorly yntymaqtastyq pen pragmatizm qaǵidattary negizinde syrtqy saiasatymyzdy aiqyndady.

Túrli usynys jasalyp, ýáde beril­ge­nine qaramastan, ol qaýipsizdikti iadrolyq qarý ielený jolymen emes, jaýapty memleket qurý arqyly qamtamasyz etýdi jón kórdi. Nursultan Nazarbaev álem­degi eń úlken synaq orny – Semei iadrolyq poligonyn jaýyp, elimizdiń beibitsúigish saiasatyn sóz júzinde emes, is júzinde kórsetip, naǵyz tarihi aktini júzege asyrdy.

Onyń qajyrly eńbeginiń arqasynda qalyptasqan senimdi infraqurylymnyń, tyǵyz halyqaralyq yntymaqtastyq pen seriktestiktiń nátijesinde Qazaqstan eleýli jetistikterge qol jetkizdi. Óziniń barlyq kórshisimen syndarly, senimdi qarym-qatynas ornatty. Qazaqstan óz tarihynda tuńǵysh ret shekarasyn bar­lyq jaǵynan shegendep, halyqaralyq deńgeide moiyndaldy. Bul memleket qurý jolyndaǵy airyqsha mańyzdy beles sanalatyn asa zor jáne sheshýshi jetistik bolatyn.

Tuńǵysh Prezidenttiń ekijaqty mem­lekettik yntymaqtastyqty, halyq­aralyq is-áreketti jolǵa qoiý men damytý baǵytyndaǵy pragmativti qadamy ózara tiimdi kelisimderge qol jetkizilýin jáne ekonomikaǵa milliardtaǵan qarjy kóleminde investitsiia tartylýyn qam­tamasyz etti.

Nursultan Nazarbaev Eýraziia ke­ńis­­tigindegi integratsiialyq pro­tses­­­terdiń basty dem berýshisi jáne uiym­­dastyrýshysy boldy. Qur­lyq­taǵy memleketterdiń keń aýqymdaǵy ekonomikalyq integratsiiasy qa­jet ekenine meilinshe senimdilik ta­nyt­­qan ol óz ideiasyn júieli túr­de naq­ty júzege asyrýǵa kiristi. Onyń institýtsionaldyq kórinisi – taýar­lardyń, qyzmettiń, kapital men ju­­­­­mys kúshiniń erkin qozǵalysyna ar­nalǵan qýatty integratsiialyq bir­les­­tik – Eýraziia ekonomikalyq odaǵy boldy. 

Nursultan Nazarbaevtyń jahandyq jáne óńirlik qaýipsizdikti qamtamasyz etý salasyndaǵy, sondai-aq ózara se­nimge negizdelgen, yntymaqtastyq pen seriktestikti nyǵaitý baǵytyndaǵy jańa halyqaralyq qurylymdar qa­lyp­tas­ty­rýdaǵy ózekti bastamalary eli­mizdiń ha­ly­­qaralyq arenadaǵy bede­lin ny­ǵaitty.

Onyń geosaiasi protsesterdiń ózara táýeldiligi men bailanystylyǵy týraly tereń paiymdaýy Qazaqstannyń kóptegen syn-qaterler men qaýipterdi ainalyp ótip, teńgerimdi saiasi baǵyt ustanyp, tabysty ilgerileýine septigin tigizdi. Al óńirdegi shielenister men qaishylyqtardy sheshý isindegi bel­sendi bitimgershilik kúsh-jigeri búkil halyqaralyq qoǵamdastyqtyń oǵan degen shynaiy qurmeti men senimin oiatty.

 * * *

Kóptegen saiasatker men qoǵam qai­ratkerleriniń moiyndaýynsha, Tuńǵysh Prezident – jahandyq aýqymda oilai biletin, asa tanymal álem­dik deńgeidegi kóshbasshynyń biri. Bei­bitsúigish jáne barshaǵa qushaǵy ashyq, jarqyn bo­lashaqqa kóz tikken Qazaqstan – tulǵa retindegi ulylyǵy men tereńdigine ýaqyt pen ómirdiń ózi biik baǵasyn bergen Tuńǵysh Prezidenttiń eren eńbeginiń jemisi. 

Mahmut Qasymbekov,

Qazaqstan Respýblikasy Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy Keńsesiniń basshysy