(ويلار, بولجامدار, جورامالدار)
ەلٸمٸز بويىنشا 14-ناۋرىز كٷنٸ "كٶرٸسۋ دەستٷرٸ" تەك قازاقستاننىڭ باتىس وبلىستارى مەن سوعان ٸرگەلەس جاتقان رەسەيدٸڭ نەگٸزٸنەن قازاقتار مەكەندەيتٸن ٶڭٸرلەرٸنە عانا تەن.تاريحتىڭ تار تۇستارىندا الىپ كٶرشٸمٸزدٸڭ مەنشٸگٸنە "ٶتٸپ كەتكەن" قۇيقالى جەرلەر كەزٸندەگٸ ايبارى اسقان ماڭعىت پەن الشىننىڭ اتا-جۇرتى ەدٸ. مۇقييات كٶز توقتاتقان ادام "كٶرٸسۋدٸڭ" گەوگرافييالىق اۋماعى بايتاق قازاقستاننىڭ نەگٸزٸنەن كٸشٸ جٷز تەرريتوريياسىمەن شەكتەلەتٸنٸن اڭعارارى حاق. نەگە بۇلاي? دەمەك "كٶرٸسۋدٸڭ" قۇپييا كٸلتٸن اشقىمىز كەلسە, ٶلكە ەتنوگرافيياسىنىڭ ەرەكشە قىرى مەن سىرىنا تەرەڭٸرەك ٷڭٸلٸپ, ٶڭٸر تاريحىنىڭ تۇڭعيىعىنا بويلاي تٷسكەنٸمٸز جٶن.كٶرٸسۋ عۇرپىنىڭ تامىرى قايدا جاتقانىن ٸندەتە زەرتتەگەن ەتنوگرافتار مەن تاريحشىلار اتالمىش سالتتىڭ تٶركٸنٸن كٶنە تٷركٸ-مونعول دەستٷرٸمەن بايلانىستىرىپ جٷر. قوش!
مەسەلەن, ماڭعىستاۋ ٶلكەسٸنٸڭ تاريحىن ۇزاق ۋاقىت بويى زەرتتەگەن اندرەي استافەۆ "امال (كٶرٸسۋ) مەرەكەسٸنٸڭ تامىرى موڭعول مەن تۋۆالىق حالىقتاردا جاتقانىنا" زەر سالسا, تاريحشى اسىلبەك بايتانۇلى "شاعان (تساگان سار) - موڭعول حالقىنىڭ دەستٷرلٸ جاڭا جىل مەرەكەسٸ كٷنٸندە تويلاناتىن "زولگوح" دەستٷرٸ مەن بٸزدەگٸ "كٶرٸسۋ" كٷنٸنٸڭ تۇسپا-تۇس كەلۋٸندە ەرەكشە مەن بار ەكەنٸنە" كٶڭٸل بٶلەدٸ. كەلتٸرٸلگەن وي-تۇجىرىمداردان نەنٸ بايقاپ, قانداي جايتتى اڭعارۋعا بولادى? وسى رەتتە ەلٸ كٷنگە دەيٸن جۇرتشىلىق كٶپ نازار اۋدارا قويماعان ٶڭٸر تاريحىنداعى بٸر جاسىرىن سىردى سۋىرتپاقتاۋعا بولاتىن سيياقتى. ش.ۋەليحانوۆتىڭ پايىمداۋى بويىنشا "ەدٸل مەن جايىق - ورىستاردىڭ التىن وردا دەپ اتايتىن جەرٸ". ەلبەتتە, ەدٸل-جايىق ارالىعى التىن وردانىڭ ەپيتسەنترٸ, استانالارى ساراي-باتۋ مەن ساراي-بەركە ەدٸلدٸڭ, سارايشىق جايىقتىڭ بويىندا جاتقانىن ەشكٸم جوققا شىعارا المايدى. زەرتتەۋشٸ ۆ.ل.ەگوروۆ "التىن وردا اۋماعىندا 110-140 قالا بولعاندىعىن" سيپاتتاسا, تاريحشى ە.زيليۆينسكايا ولاردىڭ سانى "210 شاھارعا جەتكەنٸنە" سەنٸمدٸ. سولاردىڭ بٸرٸ - ٶزٸمٸزدٸڭ جايىق قالاشىعى (13-15 عع.).
ٶتكەن جولى جارييالاعان "وسى جۇرت "حان توعايىن" بٸلە مە ەكەن?" دەپ اتالاتىن جازبامىزدا سو التىن وردا زامانىنان كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ەش ٶزگەرٸسسٸز جەتكەن قالامىزداعى بٸرنەشە توپونيميكالىق اتاۋلارعا توقتالعانبىز. مىسالى, "كۋرەن", "پەرەۆالوچنايا روششا", "باسقاق كٶپٸرٸ", "حان توعايى", "قىرىقكٶل", ت.ب. نەمەسە ٶڭٸرٸمٸزدەگٸ جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ موڭعول قاباتىنان كٶپتەگەن مىسالداردى تٸزٸپ شاعان, شىڭعىرلاۋ, نارىن, سايحىن, دالبىن, شوڭاي, جەنٸبەك, شاعاتاي,تٷمەن, مۇقىر, قالدىعايتى, جىمپيتى, بۇلدىرتى, ت.س.س. جالعاي بەرۋگە بولادى. بٸر قىزىعى موڭعولدىڭ جاڭا جىل مەرەكەسٸ شاعان (موڭعولشادان اۋدارعاندا "اق ٶزەن", "پەك سۋ" دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ ەكەن) اتىمەن اتالاتىن ورال قالاسىنىڭ تٷبٸندە ٶزەننٸڭ بار ەكەنٸ دە كەزدەيسوق ەمەس سيياقتى. موڭعول يمپەريياسىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن ەل رەتٸندە مۇنداي اتاۋلار قازاقستاننىڭ ٶزگە دە ٶڭٸرلەرٸندە كەزدەسەتەتٸندٸگٸن ايرىقشا اتاپ ٶتەمٸز.
قىسقاسى, ەدٸل - جايىق ارالىعىنداعى التىن وردا مەن نوعايلى تاريحىن مۇقييات سارالاۋ ٶلكە تاريحىنىڭ اقتاڭداقتارىن اشۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەرٸ انىق. قالا مەدەنيەتٸ مەن دالا مەدەنيەتٸ ەرەكشە استاسىپ, ٶزارا ٷيلەسٸم تاپقان عاجايىپ دەۋٸر حالىق اۋزىندا ساقتالىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا ٷزٸلمەي جەتكەن. قازاقتىڭ ۇلى عالىمى ش.ۋەليحانوۆتىڭ: "جەنٸبەك (بٸزدٸڭشە, بۇل جەردە التىن وردا حانى جەنٸبەك ٶزبەكۇلى (1342-1357) ايتىلىپ تۇرعان سيياقتى-ج.ج.) بيلٸك قۇرعاندا, تۋىستاس قازاقتار مەن نوعايلار بٸرگە كٶشٸپ-قونعان, ول كەز قازاق جىرلارىندا التىن عاسىر دەپ اتالادى. قازاقتاردىڭ كٶپتەگەن اڭىز-داستاندارى دا سول عاسىرعا دٶپ كەلەدٸ. سونداي-اق, جيرەنشە شەشەننٸڭ بٸرلٸك, تەلٸم-تەربيەلٸك ناقىلدارى, ەدٸل حان ەز-جەنٸبەك تە, نوعايلاردىڭ فيلوسوف-داناسى اسان-قايعى دا وسى كٷنگە دەيٸن دالالىقتاردىڭ اۋزىنان تٷسپەيدٸ" دەپ تامسانا جازۋى بەكەردەن-بەكەر ەمەس. بۇل بٸزدٸڭ بابالارىمىزدىڭ كٷندەي كٷركٸرەگەن دەۋٸرٸ-تٸن. كٸشٸ جٷز اۋماعىندا كەڭٸنەن تارالعان وسى عۇرىپتان ەلٸمٸزدٸڭ ٶزگە ٶڭٸرلەرٸندەگٸ باۋىرلارىمىز نەلٸكتەن حابارسىز دەگەن ساۋال ەر قازاقتى مازالاپ, ويلاندىرارى سٶزسٸز.
وسى ورايدا تاريحشى ب.ەرمۇقانوۆ ينجەنەر م.تىنىشباەۆتىڭ زەرتتەۋلەرٸنە يەك ارتىپ "ۇلى جٷزدٸڭ قازاقتارى جالپى التىن وردانى بٸلمەسە, ورتا جٷزدٸڭ قىپشاقتارى مەن ارعىندارى التىن وردا مەن نوعايلار جايىنداعى باتىرلار جىرىنىڭ الشىنداردان شىققانىن بٸراز بٸلەدٸ",-دەۋ سەبەبٸنە كٶز جٸبەرگەن دۇرىس سيياقتى.نەگە? ٶيتكەنٸ اتىراۋدان التايعا, ارقادان الاتاۋعا دەيٸن جايىلىپ جاتقان, ۇشسا قۇستىڭ قاناتى تالاتىن, شاپسا تۇلپاردىڭ تۇياعى توزاتىن ۇلان-عايىر دالادا شاشىراي ورنالاسقان ات تٶبەلٸندەي از عانا قازاقتىڭ: "ەر ەلدٸڭ سالتى باسقا, يتتەرٸ قارا قاسقا" دەگەن تەمسٸلٸن تٷسٸنۋدٸڭ ەش قيىندىعى جوق. قالاي بولعاندا دا قازاق ەتنوگەنەزٸنٸڭ قالىپتاسۋىندا "موڭعول فاكتورىن" جوققا شىعارۋ ەستە قيىن. قازاق حالقىنىڭ سالت-دەستٷرٸنٸڭ ٶزەگٸ كٶنە تٷركٸ-موڭعول سيمبيوزىندا (قوسپاسىندا) جاتىر ھەم سونىڭ دەلەلٸندەي كٶپتەگەن ەدەت-عۇرىپتارىمىز بەن سالت-دەستٷرٸمٸزدە ۇقساستىقتار كٶپ. ونىڭ بەرٸن جٸپكە تٸزە بەرسەك, تاقىرىپتان اۋىتقىپ كەتۋٸمٸز مٷمكٸن.
تاڭدانارلىعى سول, بٸزگە جەتكەن تاريحي دەرەكتەر 15-عاسىرعا دەيٸنگٸ رەسەيدە دە 14-ناۋرىز جىل باسى بوپ ەسەپتەلٸپ, دٷركٸرەي تويلانعانىنان حابار بەرەدٸ. اتاعى ايعا جەتٸپ, اق دەگەنٸ العىس, قارا دەگەنٸ قارعىس بوپ تۇرعان التىن وردانىڭ ايبىندى حاندارىنا سالىق تٶلەپ, پۇشايمان كٷيگە تٷسكەن قوڭسىلارىمىزدىڭ جاي-كٷيٸ كٶز الدىڭا كەلەدٸ. كەشەگٸ كٷنٸ تٶرتكٷل دٷنيەنٸ تٸتٸرەنتكەن التىن وردانىڭ شەكسٸز قۇدٸرەتٸنە تاعى بٸر تاڭقالىپ, شٸركٸن, بٸزدٸڭ بابالار-اي, دەيسٸڭ دە قوياسىڭ?! ويىمىزدى توبىقتاي تٷيسەك, "كٶرٸسۋ كٷنٸنە" وراي زەرتتەۋ جٷرگٸزگەن ەتنوگراف-عالىمداردىڭ پايىمدارى مەن "كٶرٸسۋ كٷنٸنٸڭ" گەوگرافييالىق ەرەكشەلٸگٸنە بايلانىستى تۋىنداعان ويلارىمىز بەن بولجامدارىمىزدىڭ قىسقاشا تٷيٸنٸ - وسى!
P.S. قۇرمەتتٸ وقىرمان! بٸزدٸڭ وسى پٸكٸرٸمٸز شىڭعىرعان شىندىق, ايداي انىق اقيقات دەۋدەن اۋلاقپىز, ەرينە. بٸزدٸڭ ماقسات - اقيقاتقا اپارار ٸز بەن سٷرلەۋدٸ تىنىمسىز ٸزدەپ, سول جولعا تٷسۋ عانا.
جاڭابەك جاقسىعاليەۆ,
م.ٶتەمٸسوۆ اتىنداعى بقۋ-دىڭ دوتسەنتٸ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
ورال
