فوتو:egemen.kz الىندى
دەگەنمەن ەلٸمٸزدە ازاماتتىق قوعام ەندٸ قالىپتاسىپ كەلەدٸ دەيدٸ ساراپشى.
«ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسۋىنا ەلەۋمەتتٸك جەلٸ مەن اقپاراتتىق قۇرالدارى ەسەر ەتٸپ جاتىر. كٶزدەرٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ ازاماتتارىمىز بار. ٶزدەرٸنٸڭ شىنايى ويلارىن انىق جەتكٸزەتٸن ازاماتتارىمىز مەجٸلٸس جەنە مەسليحات دەپۋتاتتارىن سايلاۋ كەزٸندە بەلسەندٸلٸك تانىتتى. ياعني, ەلەۋمەتتٸك جەلٸ ارقىلى, دٶڭگەلەك ٷستەل ارقىلى ٶزدەرٸنٸڭ داۋىستارىن اشىق ساناپ, ويلارىن ەركٸن بٸلدٸرە الدى. كەشەگٸ ٶتكەن رەفەرەندۋم دا بيلٸكتٸڭ ازاماتتىق قوعاممەن ساناسۋىنىڭ نەگٸزگٸ دەلەلٸ», - دەپ جاۋاپ بەردٸ ساياساتتانشى تالعات جانىسباي.
راسىمەن, مەسليحات دەپۋتاتتارى ٶتە ماڭىزدى فۋنكتسييا اتقارادى. سەبەبٸ بۇل ٶڭٸرلەردەگٸ جاعدايعا قانىق, قوعامنىڭ ٸشٸندە جٷرگەن, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك پەن حالىقتىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس, بيۋدجەت, ەلەۋمەتتٸك جاعداي, قوعامداعى كٶڭٸل-كٷي جەنە باسقانى جاقسى بٸلەتٸن, سول پروتسەسستٸڭ ٸشٸندە جٷرگەن جانداردان قۇرالادى.
جالپى بٸزدە 3300-دەن استام مەسليحات دەپۋتاتى بار. سونىڭ 70 پايىزى استانادا ٸٸ رەسپۋبليكالىق فورۋمدا باس قوستى. فورۋمعا پرەزيدەنت تە قاتىستى. سٶز سٶيلەپ, مەسليحات دەپۋتاتتارى جۇمىستارىنىڭ ماڭىزدىلىعىن, ولاردى حالىقتىڭ وي-پٸكٸرٸن بٸلدٸرۋشٸ تاراپ رەتٸندە قىزمەتٸنٸڭ جوعارى ەكەنٸن ايتتى. ەيەلدەر مەن جاستاردىڭ ٶكٸلدٸ بيلٸكتە سانى ارتىپ كەلە جاتقانىن, مەسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ قۇزٸرەتٸ كەڭەيە تٷسكەنٸن, ال دەپۋتاتتار وبلىس جەنە قالا ەكٸمدەرٸن بالامالى نەگٸزدە تاڭداي باستاعانىن دا تٸلگە تيەك ەتتٸ.
بٸلٸكتٸلٸكتەرٸن ارتتىرۋدى ۇدايى جٷرگٸزٸپ, مەسليحاتتاردىڭ جەرگٸلٸكتٸ ەكونوميكالىق ساياساتقا ىقپالىن ارتتىرا تٷسۋ مەسەلەسٸ ٶزەكتٸ بولىپ تۇرعانى ايتىلدى.
بٸزدٸڭ حالىقتىڭ داۋىس بەرۋدە, ساياسي شەشٸم قابىلداۋدا تەجٸريبەسٸ بار. سەبەبٸ تەۋەلسٸزدٸك العالى رەفەرەندۋم ەلٸمٸزدە 4-شٸ رەت ٶتكٸزٸلٸپ وتىر. باق-تا داۋىس بەرۋگە كەلگەن قازاقستاندىقتاردىڭ قاراسى كٶپ ەكەنٸن كٶردٸك. ەسٸرەسە, ەلٸمٸزدٸڭ باس قالاسى استانانىڭ تۇرعىندارى بەلسەندٸلٸك تانىتتى. سونىمەن قاتار, قاراعاندى, اقتٶبە, قىزىلوردا وبلىستارى مەن شىمكەنت قالاسىنىڭ تۇرعىندارى دا تٸزٸمنٸڭ كٶش باسىندا تۇر.
ەرينە, سايلاۋ ناۋقانى كەزٸندە بايقاۋشىلاردىڭ جۇمىسى اسا ماڭىزدى. ولار سايلاۋ ۋچاسكەلەردٸڭ ۋاقىتىلى اشىلۋىن, داۋىس بەرۋشٸلەردٸڭ رەگيستراتسييادان ٶتۋٸن جەنە ولاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلماۋىن جٸتٸ باقىلاپ وتىردى. ەگەر داۋىس بەرۋشٸلەردٸڭ قۇقىقتارى شەكتەلٸپ جاتسا, وندا باقىلاۋشىلار تيٸستٸ قۇجات تولتىرىپ, قاجەتتٸ ورگاندارعا جٸبەردٸ.
بۇل رەفەرەندۋمدى ەلەمنٸڭ 30 ەلٸنەن 177 بايقاۋشى قاداعالادى. ولار امەريكا قۇراما شتاتتارى, ۇلىبريتانييا جەنە سولتٷستٸك يرلاندييا بٸرٸككەن كورولدٸگٸ, فرانتسييا, رەسەي, يسپانييا, قىتاي, بەلارۋس, گرۋزييا, جاپونييا سىندى 30 مەملەكەتتەن كەلگەن ٶكٸلدەر.
ودان بٶلەك, 4 حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ٶكٸلدەرٸ قاتىستى. بۇل قاتاردا تەۋەلسٸز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ۇيىمى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى جەنە تٷركٸ مەملەكەتتەرٸنٸڭ ۇيىمى مەن ازيياداعى ٶزارا ٸس-قيمىل جەنە سەنٸم شارالارى جٶنٸندەگٸ كەڭەس بار.
بيىل اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن (اەس) سالۋ بويىنشا رەفەرەندۋم ٶتتٸ. سايلاۋشىلاردىڭ جالپى سانى 12,28 ميلليون بولسا, ولاردىڭ ٸشٸنەن 7,82 ميلليون ادام نەمەسە 63,66% رەفەرەندۋمعا قاتىستى. داۋىس بەرگەندەردٸڭ 71,12%-ى اەس قۇرىلىسىنا قولداۋ بٸلدٸردٸ. ال 2022 جىلى كونستيتۋتسيياعا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ بويىنشا ٶتكٸزگەن رەفەرەندۋمعا حالىقتىڭ 66,98 پايىزى قاتىسقان. بۇل ساياسي ٶزگەرٸستەر ازاماتتىق قوعامنىڭ بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە قالىپتاسىپ جاتقانىنىڭ كٶرسەتكٸشٸ.
«ازاماتتىق قوعامنىڭ بەلگٸلەرٸ - جەكە تۇلعانىڭ نەگٸزگٸ قۇقىقتارى مەن ەركٸندٸكتەرٸ زاڭ جٷزٸندە قامتاماسىز ەتٸلۋٸ. ساياسي قورعالعان مەملەكەتتەن تىس قاتىناستار سالاسىنداعى ٷيلەسٸمدٸ دامىعان قوعام. دەموكراتييالىق قوعامدا ەر ادام ٶزٸنٸڭ ويىن اشىق ەرٸ ەركٸن جەتكٸزە الۋىمەن بەلگٸلەنەدٸ. ازاماتتىق قوعام بيلٸككە ىقپال ەتە الاتىن جەكە دارا تۇلعالار, وپپوزيتسييالىق تۇلعالار, قوعام قايراتكەرلەرٸ, ەل جاناشىرلارىنان تۇرادى. بەلگٸلٸ بٸر ازاماتتاردىڭ توپتاسىپ ساياسي پارتييالىق كٷشتەرگە اينالۋى كەزٸندە ازاماتتىق قوعام پٸسٸپ, جەتٸلدٸ», - دەدٸ ساياساتتانۋشى.
