قازاقستان ۇلتتىق تەلەارناسىندا بەلگٸلٸ قوعام قايراتكەرلەرٸ مەن دەپۋتاتتار, ساياساتتانۋشىلار مەن ساراپشىلار باس قوسىپ, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كونستيتۋتسييالىق رەفورما جٷرگٸزۋ جٶنٸندەگٸ باستاماسىن جالپىحالىقتىق تالقىلاۋعا سالدى, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
تەلەشوۋ فورماتىندا ٶتكەن تالقىلاۋ نەگٸزگٸ ٷش تارماققا بٶلٸندٸ. بٸرٸنشٸ تارماقتا وسى رەفورمالاردىڭ قاجەتتٸگٸ, ەكٸنشٸ تارماقتا - وسى قوزعالىستىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى, ٷشٸنشٸ تارماقتا - قانداي ٶزگەرٸستەر كٷتٸپ تۇر دەگەن مەسەلەلەر تالقىلاندى.
ەستەرٸڭٸزگە سالا كەتەيٸك, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ 25 قاڭتار كٷنٸ بيلٸك تارماقتارى اراسىندا ٶكٸلەتتٸكتەردٸ قايتا بٶلۋ مەسەلەلەرٸ جٶنٸندە ٷندەۋ جارييالاعان بولاتىن.
«سٸزدەردٸڭ نازارلارىڭىزعا ەلٸمٸز ٷشٸن اسا ماڭىزدى, تاعدىرلى مەسەلەنٸ ۇسىنباقپىن. بۇل - كونستيتۋتسييا مەن زاڭدارعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ. بٸزدٸڭ الدىمىزدا بيلٸك تارماقتارىنىڭ ٶكٸلەتتٸكتەرٸن قايتا بٶلۋ مٸندەتٸ تۇر. قازٸر زاماننىڭ ديدارى ٶزگەردٸ. بٸز دە ٶزگەرۋگە تيٸسپٸز. سول سەبەپتٸ, مەملەكەتتٸڭ باسقارۋ جٷيەسٸن دە جاڭعىرتاتىن كەز كەلدٸ. مەن ەلدٸڭ مٷددەسٸ مەن زاماننىڭ تالابىن, ۇرپاقتىڭ بولاشاعىن ويلاي وتىرىپ وسىنداي بايلام جاسادىم. ارنايى قۇرىلعان جۇمىس توبى اتقارىلعان ٸستەردٸ باياندادى. رەفورما ەكٸ نەگٸزگٸ باعىت بويىنشا ٸسكە اسادى. بٸرٸنشٸدەن, پرەزيدەنتتٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق پروتسەستەردٸ رەتتەۋدەگٸ بٸرشاما ٶكٸلەتتٸكتەرٸن ٷكٸمەتكە جەنە باسقا دا اتقارۋشى ورگاندارعا بەرگەن جٶن. سوندا بۇل سالاعا ٷكٸمەت, مينيسترلٸكتەر جەنە ەكٸمدٸكتەر تولىقتاي جاۋاپ بەرەتٸن بولادى. ٶكٸلەتتٸكتەردٸ بەرۋ تيٸستٸ زاڭداردى ٶزگەرتۋ ارقىلى ٸسكە اسادى. بۇل ٶزگەرٸستەردٸ ٷكٸمەت قازٸرگٸ پارلامەنتتٸڭ سەسسييانىڭ اياعىنا دەيٸن پارلامەنتكە ەنگٸزۋٸ تيٸس. ەكٸنشٸدەن, ودان دا كٷردەلٸ مٸندەت - بيلٸك تارماقتارى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى كونستيتۋتسييالىق دەڭگەيدە تەڭگەرٸمدٸ ەتۋ. وسى رەفورمانىڭ اياسىندا ٷكٸمەتتٸ جاساقتاۋداعى پارلامەنتتٸڭ رٶلٸن كٷشەيتەمٸز. پارلامەنت سايلاۋىندا جەڭگەن پارتييا ٷكٸمەت قۇرامىن انىقتاۋعا تٷبەگەيلٸ ىقپال ەتەتٸن بولادى. بۇل مينيسترلەر كابينەتٸنٸڭ ٶكٸلەتتٸ بيلٸك الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرادى. تيٸسٸنشە, بيلٸكتٸڭ زاڭ شىعارۋشى تارماعىنىڭ اتقارۋشى بيلٸككە باقىلاۋىن كٷشەيتەدٸ. ايتىلعان ەكٸ باعىتتىڭ قاي-قايسىسى دا جاۋاپكەرشٸلٸك پەن كەسٸبيلٸكتٸ ارتتىرۋ ارقىلى مەملەكەتتٸك باسقارۋ تيٸمدٸلٸگٸن كٷشەيتەدٸ. جۇمىس توبى بارلىق سۇراقتاردى جان-جاقتى زەرتتەپ, قوعامدىق تالقىلاۋعا شىعارۋ ٷشٸن ۇسىنىستار جيىنتىعىن ەزٸرلەۋٸ قاجەت»,-دەگەن ەدٸ ەلباسى وتاندىق تەلەارنالار ارقىلى قازاقستان حالقىنا ارناعان ٷندەۋٸندە.
ٷندەۋ جارييا بولعان سوڭ, پرەزيدەنتتٸڭ تاپسىرماسىمەن ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلدى.
«ٷكٸمەتكە نەمەسە پارلامەنتكە بەرۋگە بولاتىن 40 شاقتى ٶكٸلەتتٸك بار. بۇل تٷزەتۋلەردٸ قابىلداۋ ٷشٸن ٷكٸمەت پارلامەنتكە ٷستٸمٸزدەگٸ سەسسييانىڭ اياعىنا دەيٸن باسىم رەتپەن ەنگٸزەدٸ. ەكٸنشٸدەن, بۇدان دا كٷردەلٸرەك مٸندەت - بيلٸك تارماقتارى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى كونستيتۋتسييالىق دەڭگەيدە تەڭگەرۋ. پارلامەنتتٸڭ ٷكٸمەت جاساقتاۋداعى رٶلٸن كٷشەيتۋ, مينيسترلەر كابينەتٸنٸڭ دەپۋتاتتار كورپۋسى الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرۋ ماڭىزدى. پارلامەنتتٸك سايلاۋلاردا جەڭٸسكە جەتكەن پارتييا ٷكٸمەتتٸ جاساقتاۋعا شەشۋشٸ تٷردە ىقپال ەتەتٸن بولادى. وسىنى باسشىلىققا الا وتىرىپ, ٷكٸمەتتٸڭ ٶكٸلەتتٸگٸن بۇرىنعىداي پرەزيدەنتتٸڭ ەمەس, جاڭادان سايلانعان مەجٸلٸستٸڭ الدىندا توقتاتۋى زاڭدى بولماق. ٷكٸمەت مٷشەلەرٸنە پارلامەنت پالاتالارى تاراپىنان سەنٸمسٸزدٸك بٸلدٸرۋ تەرتٸبٸن وڭايلاتۋ قاجەت. ول بيلٸكتٸڭ زاڭ شىعارۋشى تارماعىنىڭ اتقارۋشى تارماققا باقىلاۋ جاساۋىن كٷشەيتپەك. ٷكٸمەتكە, ول سول ٷشٸن تولىق جاۋاپكەرشٸلٸكتە بولاتىنداي, مەملەكەتتٸك باعدارلامالاردى بەكٸتۋدٸ تاپسىرۋ ورىندى بولماق. ٷكٸمەتتٸڭ ٶزٸنە ونىڭ قۇرامىنا كٸرمەيتٸن ورتالىق اتقارۋشى ورگانداردى قۇرۋ مەن تاراتۋ قۇقىعىن بەرۋگە بولادى. پرەزيدەنت ٷكٸمەت پەن پرەمەر-مينيستردٸڭ اكتٸلەرٸنٸڭ ٸس-ەرەكەتٸنٸڭ كٷشٸن جويۋ بولماسا توقتاتۋ قۇقىعىنان باس تارتا الادى. مۇنىڭ بەرٸ اتقارۋشى مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن ونىڭ باسشىلارىنىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرىپ, قاجەتتٸ ٶكٸلەتتٸكتەر بەرەدٸ. زاڭ كٷشٸ بار پرەزيدەنت جارلىقتارىن قابىلداۋ مٷمكٸندٸگٸ تۋرالى نورما كٶكەيتەستٸلٸگٸن جويدى»,-دەگەن ەدٸ ەلباسى ٷندەۋٸندە.
ال, تەلەكٶپٸر بارىسىندا ويىن ايتقان قوعام جەنە مەملەكەت قايراتكەرٸ مىرزاتاي جولداسبەك بۇل رەفورمانى جٷرگٸزۋ ٷشٸن قازاقستاننىڭ ٸشكٸ ساياسي جاعدايى ەبدەن پٸسٸپ-جەتٸلدٸ دەيدٸ.
«ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى شەشٸمدٸ العاش رەت جارييا ەتكەن كەزدە, سٶزٸن «زاماننىڭ ديدارى ٶزگەردٸ, بٸز دە ٶزگەرۋٸمٸز كەرەك» دەپ باستاعان بولاتىن. قۇدايعا تەۋبە, قازاقستان ەلەمنٸڭ دامۋىنان ەشقاشان كەشەۋٸلدەمەگەن. مىسالى, پرەزيدەنت وسىدان بٸراز ۋاقىت بۇرىن - «قازاقستان-2030» دەگەن ستراتەگييانى جارييالاعان كەزدە, «2030 جىلعا دەيٸن كٸم بار, كٸم جوق» دەگەن پٸكٸرلەر كٶپ ايتىلدى. بٸراق, بۇل پرەزيدەنتتٸڭ الداعى داعدارىستىڭ الدىن الۋعا باعىتتاعان جوسپارى ەدٸ. بٸراق, مٸنە, ول كٷن دە الىس ەمەس. سوندىقتان, پرەزيدەنت بۇل رەفورمالاردىڭ ۋاقىتى جەتتٸ دەگەن پايىمعا كەلسە, ۋاقىتى جەتتٸ دەگەن سٶز», - دەيدٸ مىرزاتاي جولداسبەك.
ساياساتتانۋشى ەمٸرجان قوسانوۆ «كەلٸسٸپ پٸشكەن تون كەلتە بولمايدى,سوندىقتان, كەلٸسٸپ جازعان كونستيتۋتسييا دا كەلتە بولماس» دەگەن ويىن ايتىپ, بۇل جاپىحالىقتىڭ تالقىلاۋدىڭ ٶتە قاجەتتٸگٸن ايتىپ ٶتتٸ.
«ٶز باسىم ساياسي رەفورما تۋرالى ەڭگٸمە پرەزيدەنتتٸڭ اۋزىنان شىققانى دۇرىس بولدى دەپ ويلايمىن. سەبەبٸ, پرەزيدەنت تاراپىنان ايتىلعان مەسەلە ٷنەمٸ سالماقتى كەلەدٸ. «كەلٸسٸپ پٸشكەن تون كەلتە بولماس» دەمەكشٸ, كەلٸسٸپ, جالپىحالىقتىق تالقىلاۋعا سالىپ جازعان كونستيتتسييا دا كەلتە بولماس. بۇل جەردە جۇمىس توبى كەز كەلگەن وڭ ياكي سىني پٸكٸردٸ, بالاما ۇسىنىستى, كەيبٸر باپتارعا قاتىستى كٷمەندٸ اشىق تالقىلاۋى كەرەك. ٷكٸمەتكە ەلەۋمەتتٸك ەكونوميكالىق ساياساتتى دەربەس جٷرگٸزۋگە قۇقىق بەرۋ - ەرتەڭ بٸزدٸڭ ساياسي رەفورمامەن بٸرگە ەكونوميكالىق جاندانۋعا مٷمكٸندٸكم بەرۋ دەگەن سٶز. مىسالى, پرەمەر-مينيستر كەلٸپ, مەجٸلٸستٸڭ الدىندا ٶز باعدارلاماسىن دەلەلدەي السا, قۇپ, دەلەلدەي الماسا, قۇزٸرەتتٸ دەپۋتاتتار پرەمەر-مينيستردٸ ورنىنان الىس تاستاي الادى», - دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
ال, قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋرورىنىڭ ارنايى تاپسىرمالار بويىنشا اعا كٶمەكشٸسٸ قابىلسەيٸت ەبٸشوۆتٸڭ ايتۋىنشا, كونستيتۋتسييا دەگەنٸمٸز - حالىق پەن بيلٸكتٸڭ اراسىنداعى «كەلٸسٸمشارت».
«كونستيتۋتسييا - حالىق پەن بيلٸكتٸڭ اراسىنداعى شارت. حالىق داۋىس بەرۋ ارقىلى ٶزٸنە ۇنايتىن پارلامەنت پەن ٷكٸمەتتٸ سايلايدى. سوندىقتان, وسى تۇرعىدا پرەزيدەنت ٶزٸنٸڭ بەلگٸلٸ بٸر مٸندەتٸن پارلامەنتكە بەرۋٸ - زاڭدى دٷنيە دەپ ويلايمىن. كونستيتۋتسييا دٸن ەمەس, دەستٷر ەمەس, ول بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ باستى قۇجاتى. ول ناقتى بولۋى كەرەك. ول ۇساق نەرسەلەردٸ ەلەمەي, ٸرٸ مەسەلەلەردٸ قاراۋى كەرەك», - دەيدٸ قۇزىرلى ورگان ٶكٸلٸ.
سٶز قورىتىندىسىن ايتقان پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ دەپۋتاتى مەۋلەن ەشٸمباەۆ بۇل رەفورمالار جٷزەگە اسسا, پرەزيدەنتتٸڭ بيلٸگٸ ەلسٸرەيدٸ دەگەن پٸكٸردٸڭ قاتە ەكەنٸن تٷسٸندٸرٸپ بەردٸ. حالىق ەدٸلدٸك پەن دۇرىس شەشٸمنٸڭ «گارانتى» دەپ سەزٸنەتٸن پرەزيدەنتتٸك بيلٸكتٸ جوعالتپايدى, دەيدٸ دەپۋتات.
«پرەزيدەنتتٸك باسقارۋعا كەلەتٸن بولسا, وسى رەفورمالاردىڭ نەتيجەسٸندە پرەزيدەنتتٸك بيلٸك ەلسٸرەيدٸ دەپ ويلاماۋ كەرەك. ەلباسى ٶزٸنٸڭ بەلگٸلٸ بٸر بيلٸگٸن ٷكٸمەت پەن پارلامەنتكە بەرۋٸنٸڭ باستى سەبەبٸ - ەلباسى ەندٸ سىرتقى ساياساتتا, ەلدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە بايلانىستى دٷنيەلەرگە كٶپ مەن بەرمەك. ياعني, پرەزيدەنت ەلدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن دامۋىنا قاتىستى ستراتەگييالىق مەسەلەلەرمەن اينالىسادى. رەفورمالاردىڭ ەڭ تٷپكٸ ماقساتى - حالىقتىڭ جاعدايىن دۇرىستاۋ», - دەدٸ سٶزدٸ قورىتىندىلاي وتىرىپ, مەۋلەن ەشٸمباەۆ.
جالپى, ۇلتتىق ارناسى ۇيىمداستىرعان تەلەكٶپٸر ەكٸ ساعاتقا سوزىلدى. استانا عانا ەمەس, ايماقتار دا ٷن قوسىپ, بۇل رەفورمانى جان-جاقتى تالقىلادى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل رەفورمانىڭ تاعى بٸر جەمٸستٸ تۇسى - ۇيىقتاپ جاتقان پارتييالار ويانىپ, ٷكٸمەت حالىقتىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن سەزٸنەدٸ. ياعني, قازاقستاندىقتاردىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاعدايىنا تٸكەلەي ٷكٸمەت جاۋاپتى بولادى.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى شارادا العاش جارييا ەتٸپ, كەيٸن, تولىققاندى ٷندەۋگە استارلاي وتىرىپ ايتقان بۇل كونستيتۋتسييالىق رەفورمانى حالىق 25 قاڭتاردان باستاپ, 10 اقپانعا دەيٸن قىزۋ تالقىلادى. جالپى, جۇمىس توبىنىڭ قاراۋىنا 500-دەن استام ۇسىنىس, ٶتٸنٸش پەن تٸلەك تٷسكەن ەكەن.
