Qazaqstan ulttyq telearnasynda belgili qoǵam qairatkerleri men depýtattar, saiasattanýshylar men sarapshylar bas qosyp, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń konstitýtsiialyq reforma júrgizý jónindegi bastamasyn jalpyhalyqtyq talqylaýǵa saldy, dep habarlaidy QazAqparat.
Teleshoý formatynda ótken talqylaý negizgi úsh tarmaqqa bólindi. Birinshi tarmaqta osy reformalardyń qajettigi, ekinshi tarmaqta - osy qozǵalystyń negizgi maqsaty, úshinshi tarmaqta - qandai ózgerister kútip tur degen máseleler talqylandy.
Esterińizge sala keteiik, Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti Nursultan Nazarbaev 25 qańtar kúni bilik tarmaqtary arasynda ókilettikterdi qaita bólý máseleleri jóninde úndeý jariialaǵan bolatyn.
«Sizderdiń nazarlaryńyzǵa elimiz úshin asa mańyzdy, taǵdyrly máseleni usynbaqpyn. Bul - Konstitýtsiia men zańdarǵa ózgerister engizý. Bizdiń aldymyzda bilik tarmaqtarynyń ókilettikterin qaita bólý mindeti tur. Qazir zamannyń didary ózgerdi. Biz de ózgerýge tiispiz. Sol sebepti, memlekettiń basqarý júiesin de jańǵyrtatyn kez keldi. Men eldiń múddesi men zamannyń talabyn, urpaqtyń bolashaǵyn oilai otyryp osyndai bailam jasadym. Arnaiy qurylǵan jumys toby atqarylǵan isterdi baiandady. Reforma eki negizgi baǵyt boiynsha iske asady. Birinshiden, Prezidenttiń áleýmettik-ekonomikalyq protsesterdi retteýdegi birshama ókilettikterin Úkimetke jáne basqa da atqarýshy organdarǵa bergen jón. Sonda bul salaǵa Úkimet, ministrlikter jáne ákimdikter tolyqtai jaýap beretin bolady. Ókilettikterdi berý tiisti zańdardy ózgertý arqyly iske asady. Bul ózgeristerdi Úkimet qazirgi Parlamenttiń sessiianyń aiaǵyna deiin Parlamentke engizýi tiis. Ekinshiden, odan da kúrdeli mindet - bilik tarmaqtary arasyndaǵy qarym-qatynasty konstitýtsiialyq deńgeide teńgerimdi etý. Osy reformanyń aiasynda Úkimetti jasaqtaýdaǵy Parlamenttiń rólin kúsheitemiz. Parlament sailaýynda jeńgen partiia Úkimet quramyn anyqtaýǵa túbegeili yqpal etetin bolady. Bul ministrler kabinetiniń ókiletti bilik aldyndaǵy jaýapkershiligin arttyrady. Tiisinshe, biliktiń zań shyǵarýshy tarmaǵynyń atqarýshy bilikke baqylaýyn kúsheitedi. Aitylǵan eki baǵyttyń qai-qaisysy da jaýapkershilik pen kásibilikti arttyrý arqyly memlekettik basqarý tiimdiligin kúsheitedi. Jumys toby barlyq suraqtardy jan-jaqty zerttep, qoǵamdyq talqylaýǵa shyǵarý úshin usynystar jiyntyǵyn ázirleýi qajet»,-degen edi Elbasy otandyq telearnalar arqyly Qazaqstan halqyna arnaǵan úndeýinde.
Úndeý jariia bolǵan soń, Prezidenttiń tapsyrmasymen arnaiy jumys toby quryldy.
«Úkimetke nemese Parlamentke berýge bolatyn 40 shaqty ókilettik bar. Bul túzetýlerdi qabyldaý úshin Úkimet Parlamentke ústimizdegi sessiianyń aiaǵyna deiin basym retpen engizedi. Ekinshiden, budan da kúrdelirek mindet - bilik tarmaqtary arasyndaǵy qarym-qatynastardy konstitýtsiialyq deńgeide teńgerý. Parlamenttiń Úkimet jasaqtaýdaǵy rólin kúsheitý, Ministrler Kabinetiniń depýtattar korpýsy aldyndaǵy jaýapkershiligin arttyrý mańyzdy. Parlamenttik sailaýlarda jeńiske jetken partiia Úkimetti jasaqtaýǵa sheshýshi túrde yqpal etetin bolady. Osyny basshylyqqa ala otyryp, Úkimettiń ókilettigin burynǵydai Prezidenttiń emes, jańadan sailanǵan Májilistiń aldynda toqtatýy zańdy bolmaq. Úkimet múshelerine Parlament palatalary tarapynan senimsizdik bildirý tártibin ońailatý qajet. Ol biliktiń zań shyǵarýshy tarmaǵynyń atqarýshy tarmaqqa baqylaý jasaýyn kúsheitpek. Úkimetke, ol sol úshin tolyq jaýapkershilikte bolatyndai, memlekettik baǵdarlamalardy bekitýdi tapsyrý oryndy bolmaq. Úkimettiń ózine onyń quramyna kirmeitin ortalyq atqarýshy organdardy qurý men taratý quqyǵyn berýge bolady. Prezident Úkimet pen Premer-Ministrdiń aktileriniń is-áreketiniń kúshin joiý bolmasa toqtatý quqyǵynan bas tarta alady. Munyń bári atqarýshy memlekettik organdar men onyń basshylarynyń jaýapkershiligin arttyryp, qajetti ókilettikter beredi. Zań kúshi bar Prezident jarlyqtaryn qabyldaý múmkindigi týraly norma kókeitestiligin joidy»,-degen edi Elbasy úndeýinde.
Al, telekópir barysynda oiyn aitqan Qoǵam jáne memleket qairatkeri Myrzatai Joldasbek bul reformany júrgizý úshin Qazaqstannyń ishki saiasi jaǵdaiy ábden pisip-jetildi deidi.
«Elbasy Nursultan Nazarbaev osy sheshimdi alǵash ret jariia etken kezde, sózin «zamannyń didary ózgerdi, biz de ózgerýimiz kerek» dep bastaǵan bolatyn. Qudaiǵa táýbe, Qazaqstan álemniń damýynan eshqashan kesheýildemegen. Mysaly, Prezident osydan biraz ýaqyt buryn - «Qazaqstan-2030» degen strategiiany jariialaǵan kezde, «2030 jylǵa deiin kim bar, kim joq» degen pikirler kóp aityldy. Biraq, bul Prezidenttiń aldaǵy daǵdarystyń aldyn alýǵa baǵyttaǵan jospary edi. Biraq, mine, ol kún de alys emes. Sondyqtan, Prezident bul reformalardyń ýaqyty jetti degen paiymǵa kelse, ýaqyty jetti degen sóz», - deidi Myrzatai Joldasbek.
Saiasattanýshy Ámirjan Qosanov «kelisip pishken ton kelte bolmaidy,sondyqtan, kelisip jazǵan Konstitýtsiia da kelte bolmas» degen oiyn aityp, bul japyhalyqtyń talqylaýdyń óte qajettigin aityp ótti.
«Óz basym saiasi reforma týraly áńgime Prezidenttiń aýzynan shyqqany durys boldy dep oilaimyn. Sebebi, Prezident tarapynan aitylǵan másele únemi salmaqty keledi. «Kelisip pishken ton kelte bolmas» demekshi, kelisip, jalpyhalyqtyq talqylaýǵa salyp jazǵan Konstittsiia da kelte bolmas. Bul jerde jumys toby kez kelgen oń iaki syni pikirdi, balama usynysty, keibir baptarǵa qatysty kúmándi ashyq talqylaýy kerek. Úkimetke áleýmettik ekonomikalyq saiasatty derbes júrgizýge quqyq berý - erteń bizdiń saiasi reformamen birge ekonomikalyq jandanýǵa múmkindikm berý degen sóz. Mysaly, Premer-ministr kelip, Májilistiń aldynda óz baǵdarlamasyn dáleldei alsa, qup, dáleldei almasa, quziretti depýtattar premer-ministrdi ornynan alys tastai alady», - deidi saiasattanýshy.
Al, Qazaqstan Respýblikasy Bas prokýrorynyń arnaiy tapsyrmalar boiynsha aǵa kómekshisi Qabylseiit Ábishovtiń aitýynsha, Konstitýtsiia degenimiz - halyq pen biliktiń arasyndaǵy «kelisimshart».
«Konstitýtsiia - halyq pen biliktiń arasyndaǵy shart. Halyq daýys berý arqyly ózine unaityn Parlament pen Úkimetti sailaidy. Sondyqtan, osy turǵyda Prezident óziniń belgili bir mindetin parlamentke berýi - zańdy dúnie dep oilaimyn. Konstitýtsiia din emes, dástúr emes, ol bizdiń elimizdiń basty qujaty. Ol naqty bolýy kerek. Ol usaq nárselerdi elemei, iri máselelerdi qaraýy kerek», - deidi quzyrly organ ókili.
Sóz qorytyndysyn aitqan Parlament Májilisiniń depýtaty Máýlen Áshimbaev bul reformalar júzege assa, Prezidenttiń biligi álsireidi degen pikirdiń qate ekenin túsindirip berdi. Halyq ádildik pen durys sheshimniń «garanty» dep sezinetin prezidenttik bilikti joǵaltpaidy, deidi depýtat.
«Prezidenttik basqarýǵa keletin bolsa, osy reformalardyń nátijesinde Prezidenttik bilik álsireidi dep oilamaý kerek. Elbasy óziniń belgili bir biligin Úkimet pen Parlamentke berýiniń basty sebebi - Elbasy endi syrtqy saiasatta, eldiń qaýipsizdigine bailanysty dúnielerge kóp mán bermek. Iaǵni, Prezident eldiń qaýipsizdigi men damýyna qatysty strategiialyq máselelermen ainalysady. Reformalardyń eń túpki maqsaty - halyqtyń jaǵdaiyn durystaý», - dedi sózdi qorytyndylai otyryp, Máýlen Áshimbaev.
Jalpy, ulttyq arnasy uiymdastyrǵan telekópir eki saǵatqa sozyldy. Astana ǵana emes, aimaqtar da ún qosyp, bul reformany jan-jaqty talqylady. Sarapshylardyń aitýynsha, bul reformanyń taǵy bir jemisti tusy - uiyqtap jatqan partiialar oianyp, Úkimet halyqtyń aldyndaǵy jaýapkershiligin sezinedi. Iaǵni, qazaqstandyqtardyń áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaiyna tikelei Úkimet jaýapty bolady.
Memleket basshysy Qazaqstan Respýblikasy Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty sharada alǵash jariia etip, keiin, tolyqqandy úndeýge astarlai otyryp aitqan bul konstitýtsiialyq reformany halyq 25 qańtardan bastap, 10 aqpanǵa deiin qyzý talqylady. Jalpy, jumys tobynyń qaraýyna 500-den astam usynys, ótinish pen tilek túsken eken.
