(ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ بٸر ٶلەڭٸ مەن ەسبول نۇراحمەتتٸڭ بٸر ەڭگٸمەسٸ نەگٸزٸندە)
جازۋشى, دراماتۋرگ ەكٸم تارازي: «بٸزدٸڭ كٶپ جازۋشىلار قاجەتٸ بولسىن, بولماسىن كٶركەم تابيعاتتى جەرٸنە جەتكٸزە سۋرەتتەپ وتىرىپ الادى. ول جەي عانا شىعارماداعى ورتا عوي. ال, ورتانى قاجەتٸنە قاراي عانا پايدالانۋ كەرەك ەمەس پە? تاۋسىلمايدى. كەيدە تٸپتٸ وقيعا نەشە پاراقتى اۋدارعاندا دوڭعالاعى قۇر اينالعان ارباداي باياعى ورنىندا تۇرىپ الادى. تابيعات كٶبٸنە كەيٸپكەردٸڭ كٶڭٸل-كٷيٸنە قاراي سۋرەتتەلٸنەدٸ. مىسالى, كٶڭٸل-كٷيٸڭ كەرەمەت بولسا «شٸركٸن, مىنا جەلدٸڭ كەرەمەتٸ-اي!» دەيسٸڭ. جٷنجٸپ, سٸركەڭ سۋ كٶتەرمەي تۇرسا, «مىناۋ نەدەگەن سٷرەڭسٸز جەل» دەيسٸڭ. تٸپتٸ, كٶڭٸلدٸ شاعىڭدا «قانداي عاجاپ جارقىراعان اشىق اسپان», سالىڭ سۋعا كەتكەن كٷنٸ «تاس تٶبەدەن شاقىرايىپ» تۇرادى», دەيدٸ.
بۇل كەسٸبي پروزانىڭ كەنٸگٸ تارلانى, ۇستاز ەكٸم تارازيدىڭ ستۋدەنتتەرگە وقيتىن دەرٸستەرٸنٸڭ بٸر پاراسى. ارى قاراي سالماقتى بٸزگە اۋدارادى. تابيعاتتى كەيٸپكەردٸڭ كٶڭٸل-كٷيٸمەن, ٶمٸرٸمەن استاستىرا سۋرەتتەگەن قاي شىعارمانى وقىعانىمىزدى, قالاي تٷيسٸنگەنٸمٸزدٸ سۇرايدى.
سوندا بٸردەن ويىمىزعا قازاق پوەزيياسىنىڭ حاس جٷيرٸگٸ ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ «وسى اۋىلدا بٸر قۇداشا بار-دى» دەپ باستالاتىن قۇشاعى قۇپيياعا تولى ٶلەڭٸ ورالىپ ەدٸ. الدىمەن اسىقپاي, اپتىقپاي ٶلەڭنٸڭ بۋىن-بۋىنىنا تٷسٸپ جاتقا وقيمىن:
وسى اۋىلدا بٸر قۇداشا بار-دى,
قۇداشا باردى قىلىعى بالداي.
تاراق قىپ, ايحاي بۇلا سامالدى,
تارقاتىلاتىن بۇرىمى قانداي.
سٷيەدٸ تاۋدى, سٷيەدٸ جەلدٸ,
شىرقايدى كٸلەڭ قاعىنعان ەندٸ.
كٷمٸس پييالامەن جيەگٸ زەرلٸ,
بوزا ۇسىنعانى جادىمدا قالدى.
شولپان دا ەدٸ ٶزٸ ٷركەر دە ەدٸ ٶزٸ,
قييالداپ سونى كەشكەن ەم ەلەس.
ەكٸ-ٷش جاس مەنەن ٷلكەن دە ەدٸ ٶزٸ,
ەكٸ-ٷش جاس, نە ول ەشتەڭە دە ەمەس.
ويانام ىلعي تٷس كٶرٸپ تەتتٸ,
ايگٶلەك ويناپ پەرٸشتەلەرمەن.
قۇداعي بٸزدٸڭ تٸستەنٸپ باقتى,
سالقىن باس يزەپ كٶرٸسكەن ەلمەن.
الاعايلى شاق, بۇلاعايلى شاق,
كٷرسٸنەم ىلعي كٷلەمٸن داعى.
تاۋ بٸزدٸڭ كەرٸ قۇداعي قۇساپ,
تٷنەرٸپ العان, بۇ نە عىلعانى?
اينالا جىم-جىرت, قاراڭعى مٷلدە,
اي تۇر ٸلٸنٸپ تىنىش قييادا.
تىنعان بولدى عوي سامال بٷگٸندە,
سىنعان بولدى عوي كٷمٸس پييالا...
اۋديتورييا سٸلتٸدەي تىنادى. «ال, ارى قاراي سٶيلە!» دەگەندٸ كٶزبەن ايتىپ, ٷزدٸگە قارايدى ٷنسٸزدٸك.
شٸركٸن ٶلەڭ, بەرٸن ايتىپ تۇر-اۋ! شىنى كەرەك, مۇنداي ٶلەڭنەن كەيٸن قارا سٶز سٶيلەۋ اۋىزدىق باسىپ ارىنداپ كەلە جاتقان اتىڭنان تٷسٸپ جۇقا تابان بەتٸڭكەڭمەن تىپىڭ-تىپىڭ جەر باسىپ جاياۋ جٷرگەندەي جايسىز سەزٸلەدٸ. بٸراق, ونىڭ دا قاجەتٸ ھەم قىزىعى بار...
قاراڭىز, ٶلەڭدەگٸ «الاعايلى شاق, بۇلاعايلى شاققا» دەيٸنگٸ تابيعات قانداي عاجاپ! قانداي سۇلۋ! قانداي كەرەمەت! بۇل ٶڭٸردٸڭ بۇلا سامالى دا بۇرالا باسىپ, بۇلقىنىپ ٶسٸپ كەلە جاتقان ەركە قىزدىڭ بۇرىمىمەن ويناۋ ٷشٸن ەسەتٸندەي, بۇل ٶڭٸردٸڭ جەلٸ دە ەركە قىز كەيدە ەرٸگٸپ, كەيدە ەلٸگٸپ شىرقايتىن قاعىنعان ەندەردٸ قاعىپ ەكەتٸپ جارتاستان جارتاسقا جەتكٸزٸپ جاڭعىرىقتىرۋ ٷشٸن سوعاتىنداي, وعان بويىن جاستىقتىڭ جالىن لەبٸ شارپىپ ٶتكەندەي كەرٸ دەنەسٸ بالقىپ تاۋ دا قۋاناتىنداي, بۇل ٶڭٸرگە تەلمٸرە قاراعان شولپان مەن ٷركەر اسپاندا تۇرىپ «اناۋ قىز – مەنمٸن, اناۋ قىز – مەنمٸن» دەپ تالاساتىنداي, تٸپتٸ ونى مىناۋ بٸر بوز جٸگٸتكە ونان دا بالعىن, ونان دا ۋىز, ونان دا جاس كٶرسەتۋ ٷشٸن ەكٸ-ٷش جاسى ەل كٶزٸنەن اۋلاققا قاشقانداي, ەل دە ونى قۋزالاپ, ەرە قۋمايتىنداي...
مٸنە! سۇلۋ, پەك, ەركە, قىلىقتى قىزدىڭ اينالاسى! ەندٸ مۇنداي قىزى بار انا قايتپەك? وعان دا اينالا جۇرتتىڭ كٶزٸمەن قاراپ كٶرەلٸك. اناۋ بٸر جەتتە كەپ جالپىلداپ امانداسقان كەمپٸرگە, شالعا سالقىن باس يزەپ, «ە-ە-ە, بۇل دا قىزىمنان دەمەلٸ بٸر بەيشارا دا» دەپ سامارقاۋ قاراپ قويادى. سٶيتپەگەندە قايتەدٸ, ونىڭ ۇلى مۇنىڭ قىزىنىڭ تەڭٸ مە ەدٸ?.. كٶڭٸل جارىتپايدى. قايدا ەلگٸ بەدەلٸنەن بەل قايىسقان باي-باعلان, بي مەن بەكتەر?!.
ەتتەڭ! اناۋ بٸر ويناقتاپ جٷرٸپ وت باسىپ العان «الاعايلى شاق, بۇلاعايلى شاق...» بولماعاندا عوي, قۇداعيدىڭ وسى بٸر وتىرىسىنىڭ سوڭى سوندايدا بٸر سالتاناتقا ۇلاسار ما ەدٸ. ەندٸ نە بولدى? قۇداعيدىڭ ەندٸگٸ (سىرتقى) بەينەسٸن كٶرسەتٸپ تابالاماي-اق قويالىق. ٸشكٸ ەلەمٸن كٶرگٸڭٸز كەلسە تاۋعا قاراڭىز, ەنە: «تاۋ بٸزدٸڭ كەرٸ قۇداعي قۇساپ, تٷنەرٸپ العان, بۇ نە عىلعانى?». تٷنەرٸپ العان. ەندٸ ەلگٸ بٸر سەلەمٸن الماي قويعان اناۋ بٸر كەمپٸر «شوق, شوق!» دەپ تابالاپ جاتقانداي, اناۋ بٸر شٷيٸركەلەسٸپ وتىرعان توپ قاتىن وسىنىڭ قىزىن ٶسەكتەپ جاتقانداي, قىزى تۋرالى تەتتٸ تٷس كٶرٸپ وياناتىن, قولى جەتپەي جٷرگەن اناۋ بٸر بوز جٸگٸت كٷلٸپ وتىرعانداي... بٸراق ونىڭ باسىندا دا ەكٸۇداي حال: «كٷرسٸنەم ىلعي كٷلەمٸن داعى». وسى قىزدى سونشا بٸر قول جەتپەسكە بالاعان قانداي اقىماق ەدٸم دەپ كٷلەدٸ, وسى قىزدىڭ مٷمكٸن الدانىپ, مٷمكٸن اربالىپ «الاعايلى شاققا» ۇرىنعان الاڭعاسارلىعىنا كٷرسٸنەدٸ.
ەندٸگٸ تابيعات: «اينالا جىم-جىرت, قاراڭعى مٷلدە, اي تۇر ٸلٸنٸپ تىنىش قييادا». قىزىق قايشىلىق. اي تۇر, بٸراق اينالا قاراڭعى. ٶيتكەنٸ, ول ٶلٸ. ٶلٸ زات سولاي ٸنٸلٸپ تۇرادى. ول – ٶكٸنگەن, وپىنعان, ٶلٸ, نۇرسىز قىز جانارى نەمەسە وسىنداي كٶڭٸل-كٷيدەگٸ قىز كٶزٸنە تٷسكەن اي. مٷمكٸن ول ٶلٸ قىزدىڭ ٶزٸ مە?..
نە دەسەك تە ەندٸ ول شولپان, ٷركەر تٷگٸلٸ ايدىڭ نۇرىن سەزٸنە المايدى. «تىنعان بولدى عوي سامال بٷگٸندە». تٸپتٸ, باياعى بۇرىمىن سىيپاپ, سىلاڭداي قاشاتىن سامالدى سەزبەيدٸ. وسى قىز وسىنداي بٸر كٷيگە تٷسٸپ قالدى-اۋ دەپ, سول قىزدىڭ كٶڭٸلٸنە بولا تابيعات اعىسىن ٶزگەرتپەيتٸنٸ, سامالى توقتاپ قالمايتىنى تٷسٸنٸكتٸ عوي, تىنعان سامالدى بٸز ايدان بيٸك ارى «الاعايلى شاقتا» اياق استىنا قۇلاعان قىز كٶڭٸلٸنٸڭ قاياۋى, اۋىر حالٸ ەكەنٸن قاپىسىز ۇعامىز. «سىنعان بولدى عوي كٷمٸس پييالا...», دەپ كٷرسٸنٸپ, ٷنسٸز قالامىز...
تٶلەگەنمەن ٶتكەن تٷننٸڭ بايانىن ٷنسٸز, تٸلسٸز ۇعىندىرعان قىزجٸبەكتٸڭ ۋىسىنان شاشىراعان مارجان سىندى كٷمٸس پييالا... «سىنعان بولدى عوي...». ەلەمدە جوق سٶز ەدەبٸ. قازاقتان ٶزگە ەشبٸر جۇرت سەزٸنە الماس سىرلى پوەزييا – ۇلتتىق پوەزييا! ول ەندٸ بۇل ٶلەڭنٸڭ ٶز الدىنا بٶلەك ەڭگٸمەسٸ, بٶلەك قىرى!..
***
كٶڭٸل-كٷيمەن دە اينالا ٶزگەرەدٸ. تٸپتٸ ەننٸڭ ىرعاعى مەن ەتٸردٸڭ يٸسٸ دە ٶزگەرەتٸن سەكٸلدٸ. جاس جازۋشى ەسبول نۇراحمەتتٸڭ «ەتٸر» دەيتٸن بٸر ەڭگٸمەسٸنەن سونى اڭعارىپ, ەسەنعالي ٶلەڭٸندەگٸ كٶڭٸل-كٷي ھەم اينالامەن ٷندەستٸرٸپ ەدٸك.
ۇلاربەك نۇرعالىمۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ
