(Esenǵali Raýshanovtyń bir óleńi men Esbol Nurahmettiń bir áńgimesi negizinde)
Jazýshy, dramatýrg Ákim Tarazi: «Bizdiń kóp jazýshylar qajeti bolsyn, bolmasyn kórkem tabiǵatty jerine jetkize sýrettep otyryp alady. Ol jái ǵana shyǵarmadaǵy orta ǵoi. Al, ortany qajetine qarai ǵana paidalaný kerek emes pe? Taýsylmaidy. Keide tipti oqiǵa neshe paraqty aýdarǵanda dońǵalaǵy qur ainalǵan arbadai baiaǵy ornynda turyp alady. Tabiǵat kóbine keiipkerdiń kóńil-kúiine qarai sýrettelinedi. Mysaly, kóńil-kúiiń keremet bolsa «shirkin, myna jeldiń keremeti-ai!» deisiń. Júnjip, sirkeń sý kótermei tursa, «mynaý nedegen súreńsiz jel» deisiń. Tipti, kóńildi shaǵyńda «qandai ǵajap jarqyraǵan ashyq aspan», salyń sýǵa ketken kúni «tas tóbeden shaqyraiyp» turady», deidi.
Bul kásibi prozanyń kánigi tarlany, ustaz Ákim Tarazidyń stýdentterge oqityn dáristeriniń bir parasy. Ary qarai salmaqty bizge aýdarady. Tabiǵatty keiipkerdiń kóńil-kúiimen, ómirimen astastyra sýrettegen qai shyǵarmany oqyǵanymyzdy, qalai túisingenimizdi suraidy.
Sonda birden oiymyzǵa qazaq poeziiasynyń has júirigi Esenǵali Raýshanovtyń «osy aýylda bir qudasha bar-dy» dep bastalatyn qushaǵy qupiiaǵa toly óleńi oralyp edi. Aldymen asyqpai, aptyqpai óleńniń býyn-býynyna túsip jatqa oqimyn:
Osy aýylda bir qudasha bar-dy,
Qudasha bardy qylyǵy baldai.
Taraq qyp, aihai bula samaldy,
Tarqatylatyn burymy qandai.
Súiedi taýdy, súiedi jeldi,
Shyrqaidy kileń qaǵynǵan ándi.
Kúmis piialamen jiegi zerli,
Boza usynǵany jadymda qaldy.
Sholpan da edi ózi úrker de edi ózi,
Qiialdap sony keshken em eles.
Eki-úsh jas menen úlken de edi ózi,
Eki-úsh jas, ne ol eshteńe de emes.
Oianam ylǵi tús kórip tátti,
Aigólek oinap perishtelermen.
Qudaǵi bizdiń tistenip baqty,
Salqyn bas izep kórisken elmen.
Alaǵaily shaq, bulaǵaily shaq,
Kúrsinem ylǵi kúlemin daǵy.
Taý bizdiń kári qudaǵi qusap,
Túnerip alǵan, bu ne ǵylǵany?
Ainala jym-jyrt, qarańǵy múlde,
Ai tur ilinip tynysh qiiada.
Tynǵan boldy ǵoi samal búginde,
Synǵan boldy ǵoi kúmis piiala...
Aýditoriia siltidei tynady. «Al, ary qarai sóile!» degendi kózben aityp, úzdige qaraidy únsizdik.
Shirkin óleń, bárin aityp tur-aý! Shyny kerek, mundai óleńnen keiin qara sóz sóileý aýyzdyq basyp aryndap kele jatqan atyńnan túsip juqa taban bátińkeńmen typyń-typyń jer basyp jaiaý júrgendei jaisyz seziledi. Biraq, onyń da qajeti hám qyzyǵy bar...
Qarańyz, óleńdegi «alaǵaily shaq, bulaǵaily shaqqa» deiingi tabiǵat qandai ǵajap! Qandai sulý! Qandai keremet! Bul óńirdiń bula samaly da burala basyp, bulqynyp ósip kele jatqan erke qyzdyń burymymen oinaý úshin esetindei, bul óńirdiń jeli de erke qyz keide erigip, keide eligip shyrqaityn qaǵynǵan ánderdi qaǵyp áketip jartastan jartasqa jetkizip jańǵyryqtyrý úshin soǵatyndai, oǵan boiyn jastyqtyń jalyn lebi sharpyp ótkendei kári denesi balqyp taý da qýanatyndai, bul óńirge telmire qaraǵan sholpan men úrker aspanda turyp «anaý qyz – menmin, anaý qyz – menmin» dep talasatyndai, tipti ony mynaý bir boz jigitke onan da balǵyn, onan da ýyz, onan da jas kórsetý úshin eki-úsh jasy el kózinen aýlaqqa qashqandai, el de ony qýzalap, ere qýmaityndai...
Mine! Sulý, pák, erke, qylyqty qyzdyń ainalasy! Endi mundai qyzy bar ana qaitpek? Oǵan da ainala jurttyń kózimen qarap kórelik. Anaý bir játtá kep jalpyldap amandasqan kempirge, shalǵa salqyn bas izep, «e-e-e, bul da qyzymnan dámeli bir beishara da» dep samarqaý qarap qoiady. Sóitpegende qaitedi, onyń uly munyń qyzynyń teńi me edi?.. Kóńil jarytpaidy. Qaida álgi bedelinen bel qaiysqan bai-baǵlan, bi men bekter?!.
Átteń! Anaý bir oinaqtap júrip ot basyp alǵan «alaǵaily shaq, bulaǵaily shaq...» bolmaǵanda ǵoi, qudaǵidyń osy bir otyrysynyń sońy sondaida bir saltanatqa ulasar ma edi. Endi ne boldy? Qudaǵidyń endigi (syrtqy) beinesin kórsetip tabalamai-aq qoialyq. Ishki álemin kórgińiz kelse taýǵa qarańyz, áne: «Taý bizdiń kári qudaǵi qusap, túnerip alǵan, bu ne ǵylǵany?». Túnerip alǵan. Endi álgi bir sálemin almai qoiǵan anaý bir kempir «shoq, shoq!» dep tabalap jatqandai, anaý bir shúiirkelesip otyrǵan top qatyn osynyń qyzyn ósektep jatqandai, qyzy týraly tátti tús kórip oianatyn, qoly jetpei júrgen anaý bir boz jigit kúlip otyrǵandai... Biraq onyń basynda da ekiudai hal: «Kúrsinem ylǵi kúlemin daǵy». Osy qyzdy sonsha bir qol jetpeske balaǵan qandai aqymaq edim dep kúledi, osy qyzdyń múmkin aldanyp, múmkin arbalyp «alaǵaily shaqqa» urynǵan alańǵasarlyǵyna kúrsinedi.
Endigi tabiǵat: «Ainala jym-jyrt, qarańǵy múlde, Ai tur ilinip tynysh qiiada». Qyzyq qaishylyq. Ai tur, biraq ainala qarańǵy. Óitkeni, ol óli. Óli zat solai inilip turady. Ol – ókingen, opynǵan, óli, nursyz qyz janary nemese osyndai kóńil-kúidegi qyz kózine túsken ai. Múmkin ol óli qyzdyń ózi me?..
Ne desek te endi ol sholpan, úrker túgili aidyń nuryn sezine almaidy. «Tynǵan boldy ǵoi samal búginde». Tipti, baiaǵy burymyn syipap, sylańdai qashatyn samaldy sezbeidi. Osy qyz osyndai bir kúige túsip qaldy-aý dep, sol qyzdyń kóńiline bola tabiǵat aǵysyn ózgertpeitini, samaly toqtap qalmaityny túsinikti ǵoi, tynǵan samaldy biz aidan biik ary «alaǵaily shaqta» aiaq astyna qulaǵan qyz kóńiliniń qaiaýy, aýyr hali ekenin qapysyz uǵamyz. «Synǵan boldy ǵoi kúmis piiala...», dep kúrsinip, únsiz qalamyz...
Tólegenmen ótken túnniń baianyn únsiz, tilsiz uǵyndyrǵan Qyzjibektiń ýysynan shashyraǵan marjan syndy kúmis piiala... «Synǵan boldy ǵoi...». Álemde joq sóz ádebi. Qazaqtan ózge eshbir jurt sezine almas syrly poeziia – ulttyq poeziia! Ol endi bul óleńniń óz aldyna bólek áńgimesi, bólek qyry!..
***
Kóńil-kúimen de ainala ózgeredi. Tipti ánniń yrǵaǵy men átirdiń iisi de ózgeretin sekildi. Jas jazýshy Esbol Nurahmettiń «átir» deitin bir áńgimesinen sony ańǵaryp, Esenǵali óleńindegi kóńil-kúi hám ainalamen úndestirip edik.
Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan» gazeti
