قوناقجايلىق قازاقتاردىڭ ەجەلگٸ قاسيەتٸ. بۇل جٶنٸندە XIX عاسىردىڭ اياق كەزٸندە رەسەي زەرتتەۋشٸسٸ ۆيكتور فون گەرن بىلاي دەپ جازعان بولاتىن: «جالپى العاندا, قازاقتار وسى ۋاقىتقا دەيٸن جىلى جٷزدٸلٸگٸمەن, قايىرىمدى اقكٶڭٸلدٸلٸگٸمەن جەنە قوناقجايلىلىق قاسيەتٸمەن تاڭعالدىرادى. مۇنىڭ ٶزٸ ولاردىڭ سٷيەگٸنە ەجەلدەن سٸڭٸپ كەتكەن كەرەمەت اسىل قاسيەت».
ٷيگە كەلگەن قوناق ولاردا ەرقاشان ٷي يەسٸنٸڭ قامقورلىعى مەن قورعاۋىندا بولادى. XIX عاسىردا قازاقستاندا بولىپ, ونى زەرتتەگەن نەمٸس زەرتتەۋشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ ف. فون حەللۆالد تا بىلاي دەپ جازدى: «قىرعىز-قايساقتار بارىنشا قوناقجاي مەيٸرٸمدٸ بولىپ كەلەدٸ. ولاردىڭ كيٸز ٷيٸنە كٸرٸپ جايعاسقان كەز كەلگەن جاتجەرلٸك ادامنىڭ ٶزٸمدٸ بٸرەۋلەر توناپ نەمەسە ٶلتٸرٸپ كەتەدٸ-اۋ دەپ قاۋٸپتەنبەي, الاڭسىز ۇيىقتاي بەرۋٸنە ەبدەن بولادى».
قازاقتىڭ دارحاندىق, جومارتتىق قاسيەتٸ بۇرىنعى كٶشپەلٸ اتا-بابالارىنان ٷزٸلمەي كەلە جاتقان دەستٷر. يسلام دٸنٸ كەلگەن سوڭ وسى دەستٷرلەردٸ ودان ەرٸ بەكٸتٸپ, ولارعا مۇسىلماندىق رەڭك بەردٸ. ارداقتى اياتتار مەن پايعامبار (س.ا.س.) ٶسيەتتەرٸ, ساحابالاردىڭ سٶزدەرٸ ٸلكٸدە قالىپتاسقان ٸزگٸلٸك ۇستانىمدارىن ودان ەرٸ ناقتىلاپ, ولاردىڭ باستى ماقساتى جاراتقاننىڭ جارىلقاۋىنا جەتۋ ەكەندٸگٸن تٷسٸندٸرٸپ, قايتا جاڭعىرتتى. كەيٸننەن قازاقتار ساقيلىق قاسيەت سٶز بولعاندا اتىمتاي جومارتتى مىسالعا كەلتٸرەتٸن بولدى. ال اتىمتاي پەرسوناجىنىڭ تٷپ نەگٸزٸ اراب دەستٷرٸندە مەشھٷر بولعان حاتيم ات-تاي, ياعني تاي تايپاسىنان شىققان حاتيم دەگەن كٸسٸ. ارابتار ونى جومارتتىقتا مىسالعا كەلتٸرەتٸن. مۇسىلمانشىلىقپەن بٸرگە كەلگەن بۇل مىسالدى قازاقتار جاتسىنباي, ٶزٸنٸكٸندەي ەتٸپ ٶڭٸن كەلتٸردٸ. حاتيم ات-تايعا تٸلٸ كەلمەگەندٸكتەن اتىمتاي دەپ قازاقىلاندىرىپ الدى. ۋاقىت ٶتە كەلە ول ادامنىڭ اراب ەكەندٸگٸ ۇمىتىلىپ, قازاقى مىسالعا اينالدى.
كەڭ ساحارانى جايلاعان قازاق حالقىندا قوناق كەدەسٸنٸڭ ورنى ەرەكشە. ەر ٷيدە قوناققا ارنالعان سىي-سيياپات الدىن الا دايىن تۇراتىن. بۇل ٷردٸس قازٸرگە دەيٸن ساقتالعان. قوناقتىڭ سىباعاسى ەرقاشان دايىن تۇرادى. مەيمان كٷتۋ قازاقتىڭ زاڭىنا اينالعان. ەگەر قوناققا لايىقتى قۇرمەت كٶرسەتٸلمەسە, حالىق بيٸ ٷي يەسٸنە ايىپ سالاتىن. قوناققا دەگەن مۇنداي قۇرمەتتٸڭ بٸر نەگٸزٸ يسلام دٸنٸندە جاتىر.
ەبۋ ھۋرايرادان (ر.ا.) جەتكەن ريۋاياتتا اللا ەلشٸسٸ (س.ا.س.): «كٸمدە-كٸم اللاعا, اقىرەت كٷنٸنە يمان كەلتٸرگەن بولسا, قوناعىن قۇرمەتتەسٸن, جاقسىلاپ كٷتسٸن», – دەگەن.
ۇقبا يبن اميردەن (ر.ا.) جەتكەن ريۋاياتتا اللا ەلشٸسٸ (س.ا.س.): «قوناق كٷتپەيتٸن جاندا قايىر جوق», − دەگەن.
قازاقتار قوناقتى ارنايى قوناق, قۇدايى قوناق, قىدىرما قوناق, قىلقىما قوناق دەپ تٶرتكە بٶلگەن. سولاردىڭ ٸشٸندە قۇدايى قوناق ٷي يەسٸ تانىمايتىن بەيتانىس جان, جولاۋشى. وتاعاسى ونى بۇرىن-سوڭدى كٶرمەگەن ادامىن «قۇدايى قوناقپىن» دەسە بولدى, جىلى شىرايمەن قارسى الىپ وتىرعان.
حالىق ناقىلىندا قوناقتىڭ قۇرمەتٸن بٸلدٸرەتٸن «قىرىقتىڭ بٸرٸ – قىدىر», «قوناقتىڭ ٶز ىرىس-نەسٸبەسٸ, قۇت-بەرەكەسٸ بار» دەگەن سيياقتى ۇعىمدار قالىپتاسقان. مەيمان بەيتانىس بولسا دا, ٷيدٸڭ تٶرٸنە شىعارىلىپ قوناق حاعى بەرٸلٸپ, قۇرمەت كٶرسەتٸلەدٸ.
قازاقتا قوناق بولۋدىڭ قاتىپ قالعان مەرزٸمٸ بولمايتىن. ارنايى قوناقتار اپتالاپ, ايلاپ مەيمان بولاتىن. ال «ٷش كٷنگە دەيٸن قوناق» دەيتٸن قاعيدا كٶبٸنە قۇدايى قوناققا قاتىستى ايتىلاتىن. وعان دەيٸن كەلگەن كٸسٸنٸڭ ماقساتى سۇرالمايتىن. اتالمىش قاعيدانىڭ دٸننەن الىنعانىنا داۋ جوق. وعان تٶمەندەگٸ ريۋايات دەلەل بولادى.
ەبۋ شۋرەيح حۋەيليد يبن امردان (ر.ا.) جەتكەن ريۋاياتتا اللانىڭ ەلشٸسٸ (س.ا.س.): «كٸمدە-كٸم اللاعا, اقىرەت كٷنٸنەن يمان كەلتٸرسە, قوناعىنىڭ سىيىن جاقسىلاپ بەرسٸن», – دەيدٸ. ساحابالار: «ونىڭ سىيى نە?» – دەپ سۇراعاندا, ول (س.ا.س.): «ونىڭ سىيى – بٸر كٷن جەنە تٷن. قوناق ەتۋ ٷش كٷن, ودان اسقانى ٷي يەسٸنٸڭ ساداقاسى», – دەگەن.
قازاق حالقىندا ساقتالعان ەدەپتٸلٸك دەرٸستەرٸنەن ناعىز مۇسىلمان ۇستانىمىنىڭ كٶرٸنٸسٸن كٶرەمٸز. سولاردىڭ بٸرٸ داستارحاندا وتىرۋ, تاماقتانۋ ەدەبٸ. ەندٸ حالىق ساناسىندا ساقتالعان سول ەدەپتەردٸ حاديس شەريفتەرمەن ۇشتاستىرىپ كٶرەلٸك.
داستارحانعا وتىرعاندا اللانىڭ اتىن اۋىزعا الىپ, تاماقتى تاباقتىڭ جاقىن جەرٸنەن وڭ قولمەن الىپ جەۋ اتا-بابادان كەلە جاتقان دەستٷرلٸ ەدەپ. بۇل پايعامباردىڭ (س.ا.س.) ٶسيەتتەرٸنەن الىنعان ٶنەگەلەر.
ومار يبن ەبۋ سەلەمە (ر.ا.) بىلاي دەيدٸ: «ماعان اللانىڭ ەلشٸسٸ (س.ا.س.): «ۋا, بالا! اللانىڭ اتىن اتاپ, وڭ قولىڭمەن جە. ٶزٸڭە جاقىن جەردەن جە», – دەپ ايتتى».
استى الا باستاعاندا اللانىڭ ەسٸمٸن ايتۋدى ۇمىتىپ, كەيٸننەن ەسٸنەن تٷسٸرسە, «الدىندا دا, اياعىندا دا بيسميللا» دەسە بولادى.
مٷمٸندەردٸڭ اناسى ايشا (ر.ا.) بىلاي دەيدٸ: «اللانىڭ ەلشٸسٸ (س.ا.س.): «ەگەر دە بٸرەۋلەرٸڭ تاماق جەسە, «بيسميللە» دەپ ايتسىن. ال ەگەر باسىندا ۇمىتسا, وندا «باسىندا دا, اياعىندا دا «بيسميللا» دەپ ايتسىن», – دەپ ايتتى».
اسقا سول قولىن سالعان بالاعا ٷلكەن كٸسٸلەر وڭ قولمەن جەۋدٸ ٷيرەتكەن. بۇل كەلەسٸ حاديستەن الىنعان تاعىلىم بولىپ سانالادى.
يبن وماردان (ر.ا.) جەتكەن ريۋاياتتا اللانىڭ ەلشٸسٸ (س.ا.س.) بىلاي دەيدٸ: «قايسىبٸرٸڭ تاماق جەسە, وڭ قولىمەن جەسٸن, ٸشسە دە وڭ قولىمەن ٸشسٸن. شىندىعىندا, شايتان سول قولىمەن ٸشٸپ, سول قولىمەن جەيدٸ».
وسى تۇرعىدا وڭ جاق پەن سول جاق جايىنداعى حالىق ۇعىمى مەن مۇسىلماندىق دەستٷردەگٸ پايىمدى تٷسٸندٸرٸپ ٶتۋدٸڭ رەتٸ كەلٸپ تۇر.
دەگەنمەن حالىق اراسىندا كەڭ تاراعان جاعىمسىز ەدەتتەردٸڭ بٸرٸ – ىسىراپشىلدىق. ونى, تٸپتٸ, ۇلتتىق ەدەتكە اينالىپ بارا جاتىر دەسەك دە بولادى. توي-تومالاق, ٸس-شارا ٶتكٸزگەندە باي, كەدەي ەكەندٸگٸنە قاراماستان, بارىنشا شاشىلۋ, اس تا تٶك ىسىراپشىلدىققا جول بەرۋ باسىمدىق الىپ بارادى. دەۋلەتتٸ بولسا, بٸرنەشە ميلليونداردى سارپ ەتۋ, ال كەدەي بولسا, نەسيە الىپ, ۇلان-اسىر توي ٶتكٸزۋگە تىراشتانۋ جازىلماعان زاڭدىلىققا اينالعانداي. مۇنداي تٶگٸلۋدٸڭ ارتىندا ادامداردىڭ قاڭقۋ سٶزدەرٸنەن قورقۋ, پەلەنشەدەن كەم بولماۋىم كەرەك دەگەن سيياقتى جالعان نامىس جاتىر. دەمەك, بارلىعى ريياشىلدىق, ماقتانىشقا نەگٸزدەلگەن ٸس-ەرەكەتتەر. ال رييانىڭ ٶزٸ كٷنە, ٶزگەلەر كٶرسٸن, ماقتاسىن دەگەن نيەتپەن جاسالعان ٸستەر جاقسىلىققا جاتپايدى.
ىسىراپشىلدىقتىڭ باسقا دا تٷرلەرٸ بار. مىسالى, كەيبٸر ادامدار جاراتۋشىنىڭ ٶزدەرٸنە بەرگەن ريزىق-نەسٸبەلەرٸنە شٷكٸرشٸلٸك ەتۋ بىلاي تۇرسىن, ولاردى قالاي بولسا سولاي پايدالانىپ, ارام جولدارعا سارپ ەتەدٸ. مال-مٷلٸكتٸ, اقشانى جامان جولدارعا, اللا تاعالا تىيىم سالعان قۇمار ويىندارعا, ارام ٸستەرگە, اراققا, تەمەكٸگە جۇمساپ ىسىراپ قىلادى. ٶلگەندەرٸ ٷشٸن دە شەكتەن تىس مال شاشىپ اس بەرٸپ, كەرەمەت مازارلار تۇرعىزىپ ەۋرەلەنەدٸ. كەيبٸرەۋلەر ٶز باسىندا ٷي, كٶلٸك بولسا دا, دٷنيەگە كٶزٸ تويماي, ٸشٸندە ادام تۇرمايتىن زەۋلٸم سارايلار, مٸنٸلمەيتٸن سۋ جاڭا كٶلٸكتەر ساتىپ الىپ تا ىسىراپ قىلادى. بۇل تۇرعىدا حاكٸم ابايدىڭ حالقىنا ايتقان ٶسيەتٸ ەلٸ دە ٶزەكتٸلٸگٸن جويعان جوق. پەندەنٸڭ تٷبٸنە جەتەتٸن تەرٸس سيپاتتاردىڭ قاتارىندا ىسىراپشىلدىقتى دا قوسقان اقىن بىلاي دەيدٸ:
ٶسەك, ٶتٸرٸك, ماقتانشاق,
ەرٸنشەك, بەكەر مال شاشپاق –
بەس دۇشپانىڭ بٸلسەڭٸز!
نەگٸزٸندە, «ىسىراپ» سٶزٸ اراب تٸلٸندەگٸ يسراف دەگەن سٶزدەن شىققان. بۇل سٶز شەكتەن شىعۋ, مالىن پايدالانۋدا, سٶز سٶيلەگەندە شەكتەن اسىپ, ىسىراپ ەتۋ دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. ال شاريعات عالىمدارىنىڭ تٷسٸندٸرۋٸنشە, ىسىراپ ەتۋ مال-مٷلٸكتٸ, اقشانى پايدالانۋدا كەزدەسەتٸن تەرٸس قىلىق. وسىعان وراي ىسىراپ ەكٸگە بٶلٸنەدٸ:
1. مال-مٷلٸكتٸ, اقشانى ارام نەرسەگە جۇمساۋمەن ىسىراپ ەتۋ.
2. مال-مٷلٸك, اقشانى ادال نەرسەگە مٶلشەردەن تىس جۇمساۋمەن ىسىراپ ەتۋ.
اللا تاعالا قۇران كەرٸمدە ىسىراپ ەتۋگە قاتاڭ تىيىم سالعان. سونداي-اق, پايعامبار (س.ا.س.) دا بۇل تەرٸس قىلىقتان اۋلاق بولۋعا شاقىرعان. بٸردە اللا ەلشٸسٸ (س.ا.س.) ساحاباسى ابدۋللا يبن امردىڭ (ر.ا.) دەرەت الىپ جاتىپ سۋدى مٶلشەردەن تىس كٶپ پايدالانىپ جاتقانىن كٶرەدٸ دە: «بۇل نە دەگەن ىسىراپ?» – دەيدٸ. ابدۋللا يبن امر (ر.ا.): «دەرەت سۋىندا دا ىسىراپ بولا ما?» – دەپ سۇراعاندا, پايعامبار (س.ا.س.): «يە. تٸپتٸ, اعىپ جاتقان ٶزەننٸڭ جاعاسىندا بولساڭ دا», – دەپ جاۋاپ بەرەدٸ. دەمەك, سۋى مول دارييادان دەرەت الىپ جاتساڭ دا سۋدى ىسىراپ ەتپەۋ كەرەك ەكەن. بۇل تەك دەرەت سۋىندا عانا. ال مال-مٷلٸكتٸ ىسىراپ ەتۋدٸڭ قاتەلٸگٸ ودان دا زور.
اللا تاعالا بىلاي دەيدٸ: «..جەنە دە ىسىراپ ەتپەڭدەر! راسىندا, ول (اللا) ىسىراپ ەتۋشٸلەردٸ جاقسى كٶرمەيدٸ».
تاعى بٸر اياتتا بەكەر مال شاشۋشىلار الباستى شايتانداردىڭ دوستارىنا جاتقىزىلعان.
اللا تاعالا بىلاي دەيدٸ: «جاقىن تۋىستارىڭا, مٸسكٸندەرگە, جولدا قالعاندارعا حاقتارىن بەر. ەرٸ ەش ىسىراپ قىلما! شىندىعىندا, ىسىراپقورلار – شايتانداردىڭ اعايىندارى. ال شايتان راببىسىنا انىق قارسى كەلۋشٸ».
دەمەك, ىسىراپشىلدىق پەندەنٸ ەڭ تٶمەنگٸ دەرەجەلەرگە تٷسٸرٸپ, مالعۇن شايتانداردىڭ قاتارىنان بٸر-اق شىعاراتىن, اقىرى جاماندىققا اپارىپ سوقتىراتىن اپاتتى ٸس ەكەن. سوندىقتان ەربٸر مۇسىلماننىڭ ىسىراپتان ساقتانۋى كەرەك.
امر يبن شۋعايىبتىڭ اتاسىنان جەتكٸزگەن ريۋاياتىندا اللا ەلشٸسٸ (س.ا.س.): «ٸشٸڭدەر, جەڭدەر جەنە ساداقا بەرٸڭدەر ھەم ىسىراپ پەن تەكاپپارلىق تانىتپاي كيٸنٸڭدەر», – دەپ ەسكەرتكەن .
(ماتەريال قمدب-نىڭ ماقۇلداۋىمەن جارييالاندى)
اعابەك قوناربايۇلى,
قمدب-نىڭ باسپاسٶز حاتشىسى
