Qonaqjailyq qazaqtardyń ejelgi qasieti. Bul jóninde XIX ǵasyrdyń aiaq kezinde Resei zertteýshisi Viktor fon Gern bylai dep jazǵan bolatyn: «Jalpy alǵanda, qazaqtar osy ýaqytqa deiin jyly júzdiligimen, qaiyrymdy aqkóńildiligimen jáne qonaqjailylyq qasietimen tańǵaldyrady. Munyń ózi olardyń súiegine ejelden sińip ketken keremet asyl qasiet».
Úige kelgen qonaq olarda árqashan úi iesiniń qamqorlyǵy men qorǵaýynda bolady. XIX ǵasyrda Qazaqstanda bolyp, ony zerttegen nemis zertteýshileriniń biri F. fon Hellvald ta bylai dep jazdy: «Qyrǵyz-qaisaqtar barynsha qonaqjai meiirimdi bolyp keledi. Olardyń kiiz úiine kirip jaiǵasqan kez kelgen jatjerlik adamnyń ózimdi bireýler tonap nemese óltirip ketedi-aý dep qaýiptenbei, alańsyz uiyqtai berýine ábden bolady».
Qazaqtyń darhandyq, jomarttyq qasieti burynǵy kóshpeli ata-babalarynan úzilmei kele jatqan dástúr. Islam dini kelgen soń osy dástúrlerdi odan ári bekitip, olarǵa musylmandyq reńk berdi. Ardaqty aiattar men Paiǵambar (s.a.s.) ósietteri, sahabalardyń sózderi ilkide qalyptasqan izgilik ustanymdaryn odan ári naqtylap, olardyń basty maqsaty Jaratqannyń jarylqaýyna jetý ekendigin túsindirip, qaita jańǵyrtty. Keiinnen qazaqtar saqilyq qasiet sóz bolǵanda Atymtai jomartty mysalǵa keltiretin boldy. Al Atymtai personajynyń túp negizi arab dástúrinde máshhúr bolǵan Hatim at-Tai, iaǵni Tai taipasynan shyqqan Hatim degen kisi. Arabtar ony jomarttyqta mysalǵa keltiretin. Musylmanshylyqpen birge kelgen bul mysaldy qazaqtar jatsynbai, ózinikindei etip óńin keltirdi. Hatim at-Taiǵa tili kelmegendikten Atymtai dep qazaqylandyryp aldy. Ýaqyt óte kele ol adamnyń arab ekendigi umytylyp, qazaqy mysalǵa ainaldy.
Keń saharany jailaǵan qazaq halqynda qonaq kádesiniń orny erekshe. Ár úide qonaqqa arnalǵan syi-siiapat aldyn ala daiyn turatyn. Bul úrdis qazirge deiin saqtalǵan. Qonaqtyń sybaǵasy árqashan daiyn turady. Meiman kútý qazaqtyń zańyna ainalǵan. Eger qonaqqa laiyqty qurmet kórsetilmese, halyq bii úi iesine aiyp salatyn. Qonaqqa degen mundai qurmettiń bir negizi Islam dininde jatyr.
Ábý Hýrairadan (r.a.) jetken riýaiatta Alla Elshisi (s.a.s.): «Kimde-kim Allaǵa, aqyret kúnine iman keltirgen bolsa, qonaǵyn qurmettesin, jaqsylap kútsin», – degen.
Uqba ibn Amirden (r.a.) jetken riýaiatta Alla Elshisi (s.a.s.): «Qonaq kútpeitin janda qaiyr joq», − degen.
Qazaqtar qonaqty arnaiy qonaq, qudaiy qonaq, qydyrma qonaq, qylqyma qonaq dep tórtke bólgen. Solardyń ishinde qudaiy qonaq úi iesi tanymaityn beitanys jan, jolaýshy. Otaǵasy ony buryn-sońdy kórmegen adamyn «Qudaiy qonaqpyn» dese boldy, jyly shyraimen qarsy alyp otyrǵan.
Halyq naqylynda qonaqtyń qurmetin bildiretin «qyryqtyń biri – qydyr», «qonaqtyń óz yrys-nesibesi, qut-berekesi bar» degen siiaqty uǵymdar qalyptasqan. Meiman beitanys bolsa da, úidiń tórine shyǵarylyp qonaq haǵy berilip, qurmet kórsetiledi.
Qazaqta qonaq bolýdyń qatyp qalǵan merzimi bolmaityn. Arnaiy qonaqtar aptalap, ailap meiman bolatyn. Al «úsh kúnge deiin qonaq» deitin qaǵida kóbine qudaiy qonaqqa qatysty aitylatyn. Oǵan deiin kelgen kisiniń maqsaty suralmaityn. Atalmysh qaǵidanyń dinnen alynǵanyna daý joq. Oǵan tómendegi riýaiat dálel bolady.
Ábý Shýreih Hýeilid ibn Amrdan (r.a.) jetken riýaiatta Allanyń Elshisi (s.a.s.): «Kimde-kim Allaǵa, aqyret kúninen iman keltirse, qonaǵynyń syiyn jaqsylap bersin», – deidi. Sahabalar: «Onyń syiy ne?» – dep suraǵanda, ol (s.a.s.): «Onyń syiy – bir kún jáne tún. Qonaq etý úsh kún, odan asqany úi iesiniń sadaqasy», – degen.
Qazaq halqynda saqtalǵan ádeptilik dáristerinen naǵyz musylman ustanymynyń kórinisin kóremiz. Solardyń biri dastarhanda otyrý, tamaqtaný ádebi. Endi halyq sanasynda saqtalǵan sol ádepterdi hadis sháriftermen ushtastyryp kórelik.
Dastarhanǵa otyrǵanda Allanyń atyn aýyzǵa alyp, tamaqty tabaqtyń jaqyn jerinen oń qolmen alyp jeý ata-babadan kele jatqan dástúrli ádep. Bul Paiǵambardyń (s.a.s.) ósietterinen alynǵan ónegeler.
Omar ibn Ábý Sálámá (r.a.) bylai deidi: «Maǵan Allanyń Elshisi (s.a.s.): «Ýa, bala! Allanyń atyn atap, oń qolyńmen je. Ózińe jaqyn jerden je», – dep aitty».
Asty ala bastaǵanda Allanyń esimin aitýdy umytyp, keiinnen esinen túsirse, «aldynda da, aiaǵynda da Bismilla» dese bolady.
Múminderdiń anasy Aisha (r.a.) bylai deidi: «Allanyń Elshisi (s.a.s.): «Eger de bireýleriń tamaq jese, «Bismillá» dep aitsyn. Al eger basynda umytsa, onda «Basynda da, aiaǵynda da «Bismilla» dep aitsyn», – dep aitty».
Asqa sol qolyn salǵan balaǵa úlken kisiler oń qolmen jeýdi úiretken. Bul kelesi hadisten alynǵan taǵylym bolyp sanalady.
Ibn Omardan (r.a.) jetken riýaiatta Allanyń Elshisi (s.a.s.) bylai deidi: «Qaisybiriń tamaq jese, oń qolymen jesin, ishse de oń qolymen ishsin. Shyndyǵynda, shaitan sol qolymen iship, sol qolymen jeidi».
Osy turǵyda oń jaq pen sol jaq jaiyndaǵy halyq uǵymy men musylmandyq dástúrdegi paiymdy túsindirip ótýdiń reti kelip tur.
Degenmen halyq arasynda keń taraǵan jaǵymsyz ádetterdiń biri – ysyrapshyldyq. Ony, tipti, ulttyq ádetke ainalyp bara jatyr desek de bolady. Toi-tomalaq, is-shara ótkizgende bai, kedei ekendigine qaramastan, barynsha shashylý, as ta tók ysyrapshyldyqqa jol berý basymdyq alyp barady. Dáýletti bolsa, birneshe milliondardy sarp etý, al kedei bolsa, nesie alyp, ulan-asyr toi ótkizýge tyrashtaný jazylmaǵan zańdylyqqa ainalǵandai. Mundai tógilýdiń artynda adamdardyń qańqý sózderinen qorqý, pálensheden kem bolmaýym kerek degen siiaqty jalǵan namys jatyr. Demek, barlyǵy riiashyldyq, maqtanyshqa negizdelgen is-áreketter. Al riianyń ózi kúná, ózgeler kórsin, maqtasyn degen nietpen jasalǵan ister jaqsylyqqa jatpaidy.
Ysyrapshyldyqtyń basqa da túrleri bar. Mysaly, keibir adamdar Jaratýshynyń ózderine bergen rizyq-nesibelerine shúkirshilik etý bylai tursyn, olardy qalai bolsa solai paidalanyp, aram joldarǵa sarp etedi. Mal-múlikti, aqshany jaman joldarǵa, Alla Taǵala tyiym salǵan qumar oiyndarǵa, aram isterge, araqqa, temekige jumsap ysyrap qylady. Ólgenderi úshin de shekten tys mal shashyp as berip, keremet mazarlar turǵyzyp áýrelenedi. Keibireýler óz basynda úi, kólik bolsa da, dúniege kózi toimai, ishinde adam turmaityn záýlim sarailar, minilmeitin sý jańa kólikter satyp alyp ta ysyrap qylady. Bul turǵyda hakim Abaidyń halqyna aitqan ósieti áli de ózektiligin joiǵan joq. Pendeniń túbine jetetin teris sipattardyń qatarynda ysyrapshyldyqty da qosqan aqyn bylai deidi:
Ósek, ótirik, maqtanshaq,
Erinshek, beker mal shashpaq –
Bes dushpanyń bilseńiz!
Negizinde, «ysyrap» sózi arab tilindegi israf degen sózden shyqqan. Bul sóz shekten shyǵý, malyn paidalanýda, sóz sóilegende shekten asyp, ysyrap etý degen maǵynany bildiredi. Al shariǵat ǵalymdarynyń túsindirýinshe, ysyrap etý mal-múlikti, aqshany paidalanýda kezdesetin teris qylyq. Osyǵan orai ysyrap ekige bólinedi:
1. Mal-múlikti, aqshany aram nársege jumsaýmen ysyrap etý.
2. Mal-múlik, aqshany adal nársege mólsherden tys jumsaýmen ysyrap etý.
Alla Taǵala Quran Kárimde ysyrap etýge qatań tyiym salǵan. Sondai-aq, Paiǵambar (s.a.s.) da bul teris qylyqtan aýlaq bolýǵa shaqyrǵan. Birde Alla Elshisi (s.a.s.) sahabasy Abdýlla ibn Amrdyń (r.a.) dáret alyp jatyp sýdy mólsherden tys kóp paidalanyp jatqanyn kóredi de: «Bul ne degen ysyrap?» – deidi. Abdýlla ibn Amr (r.a.): «Dáret sýynda da ysyrap bola ma?» – dep suraǵanda, Paiǵambar (s.a.s.): «Iá. Tipti, aǵyp jatqan ózenniń jaǵasynda bolsań da», – dep jaýap beredi. Demek, sýy mol dariiadan dáret alyp jatsań da sýdy ysyrap etpeý kerek eken. Bul tek dáret sýynda ǵana. Al mal-múlikti ysyrap etýdiń qateligi odan da zor.
Alla Taǵala bylai deidi: «..Jáne de ysyrap etpeńder! Rasynda, Ol (Alla) ysyrap etýshilerdi jaqsy kórmeidi».
Taǵy bir aiatta beker mal shashýshylar albasty shaitandardyń dostaryna jatqyzylǵan.
Alla Taǵala bylai deidi: «Jaqyn týystaryńa, miskinderge, jolda qalǵandarǵa haqtaryn ber. Ári esh ysyrap qylma! Shyndyǵynda, ysyrapqorlar – shaitandardyń aǵaiyndary. Al shaitan Rabbysyna anyq qarsy kelýshi».
Demek, ysyrapshyldyq pendeni eń tómengi dárejelerge túsirip, malǵun shaitandardyń qatarynan bir-aq shyǵaratyn, aqyry jamandyqqa aparyp soqtyratyn apatty is eken. Sondyqtan árbir musylmannyń ysyraptan saqtanýy kerek.
Amr ibn Shýǵaiybtyń atasynan jetkizgen riýaiatynda Alla Elshisi (s.a.s.): «Ishińder, jeńder jáne sadaqa berińder hám ysyrap pen tákapparlyq tanytpai kiinińder», – dep eskertken .
(Material QMDB-nyń maquldaýymen jariialandy)
Aǵabek Qonarbaiuly,
QMDB-nyń baspasóz hatshysy
