جىل باسى كٶكتەم مەرەكەسٸ -
ناۋرىز مەيرامىن ۇلىقتاۋعا
باعىتتالعان «پرەزيدەنت كٶجەسٸ»
ٸس-شاراسىن ٶتكٸزۋگە تۋرالى
قازاقستان حالقىنا
ٷندەۋ
كەز كەلگەن تەۋەلسٸز مەملەكەتتٸڭ ەلدٸگٸمەن مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ تاريحي سيپاتى ولاردىڭ كٶنەدەن كەلە جاتقان عۇرىپتارى, مەدەني, رۋحاني قۇندىلىقتارىمەن ايشىقتالىپ تۇراتىنى بەلگٸلٸ. قاراپايىم قارىم-قاتىناستان باستاپ ديپلوماتييالىق جٶن-جورالعىلاردىڭ امانداسۋمەن اس دەمٸنەن باستالاتىنى تاعى بار. دەمەك, تابيعي ماڭىزدى ۇلتتىق تاعامدارىمىز بەن تۋريستٸك قىزمەتتٸڭ قارقىندى دامۋى ەلدٸگٸمٸزدٸڭ كەلبەتٸن ايقىندايتىن قۇندىلىق. بۇعان وراي حالقىمىزدىڭ ەدەت عۇرپىندا, ەلەم حالىقتارىنا ٷلگٸ بولارلىق ٷردٸستەر كٶپ. مەسەلەن, 2010 جىلدىڭ 23 اقپانىنان باستاپ بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ماتەرييالدىق ەمەس قۇندىلىقتار تٸزٸمٸنە ەنگەن ادامزات قوعامىنىڭ بايىرعى مەرەكەسٸ, تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ تٶل مەرەكەسٸ «ناۋرىز مەيرامى» بٷتٸن ەلەم حالىقتارى نازارىن اۋدارعان بٸرەگەي قۇندىلىق بولىپ تانىلىپ كەلەدٸ. ال ناۋرىز مەيرامىنىڭ مەنٸن اشىپ ماعىناسىن كەلتٸرەتٸن ماڭىزدى اس - «ناۋرىز كٶجە». بۇل ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸنٸڭ كيەلٸ اسى, ناۋرىز مەيرامىنىڭ ايشىقتى بەلگٸسٸ. بٸز ەلٸمٸزگە كەلەتٸن قوناقتار مەن تۋريستەرگە, ەل تۇرعىندارىنا مەدەنيەتٸمٸز بەن دٷنيە تانىمىمىزدىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە جاتقانىن تانىتۋ ٷشٸن, ادامزات قوعامىنا ورتاق قۇندىلىقتار بولىپ تابىلاتىن سونى ٷردٸستەرٸمٸزدٸ ايقىنداپ ونى ەلەم نازارىنا ۇسىناتىن تىڭ يدەيالارعا قولداۋ كٶرسەتۋگە مٸندەتتٸمٸز.
«kult.fora» رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك جەنە مەدەني قۇندىلىقتار» قۇ ناۋرىز مەيرامىندا ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸن ۇلىقتاۋعا باعىتتالعان «پرەزيدەنت كٶجەسٸ» ٸس-شاراسىن ٶتكٸزەتٸن ٷردٸس قالىپتاستىرۋ تۋرالى - نۇر وتان پاتيياسى, اقجول پارتيياسى جەنە مەدەنيەت مينيستٸرلٸگٸ, ت.ب. قۇزىرلى ورگاندارعا 2010 جىلدان بەرٸ ۇسىنىس جاساپ كەلەدٸ. بۇل ەجەلگٸ جىل باسى ناۋرىز مەيرامىنىڭ حالىقارالىق مەنٸن اشىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ماڭىزدىلىعىن ايشىقتايتىن ۇستىندى جوبا. ياعني, جىل باسى, كٶكتەم مەرەكەسٸ, ناۋرىز مەيرامىندا «پرەزيدەنت كٶجەسٸ» ٸس-شاراسىن ٶتكٸزەتٸن ٷردٸس قالىپتاستىرۋ دەگەن سٶز. راس, قازٸر ەلەمدەگٸ بارلىق ەلدە جاڭا جىل مەيرامىندا, «پرەزيدەنت شىرشاسىن» ٶتكٸزەتٸن جاقسى ٷردٸس بارىن بٸلەمٸز. ال, قازاق ەلٸ بٸرٸنشٸ بولىپ وسى ٷردٸستٸ-ناۋرىز مەيرامىندا «پرەزيدەنت كٶجەسٸ» ٸس-شاراسىمەن ٶتكٸزسە, وندا بٸز «ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸ», «ۇلتتىق رۋحاني جاڭارۋ كٷنٸ», «جىل باسى», «كٶكتەم مەرەكەسٸ, تابيعاتتىڭ قايتا تٷلەپ, قايتا جاڭعىرۋ مەجەسٸن» ەلەم ەلدەرٸ «جىل باسى مەيرامى» دەپ تانۋىنا سەبەپشٸ بولار ەدٸك. بۇعان ازات ويلى, سانالى ازاماتتار, ۇلت تۇلعالارى قولداۋ كٶرسەتٸپ بٸر جەڭنەن قول شىعارىپ جاتسا نۇر ٷستٸنە نۇر بولارى انىق. سەبەبٸ, بۇل - بٷگٸندە كەزٸ كەلٸپ, زامانى جەتكەن تاريحي قۇبىلىس! تابيعات زاڭدىلىقتارىمەن مٸنسٸز ٷيلەسكەن سونى ٷردٸس! تاياۋ جىلداردا جاڭا جىل مەيرامى تاريحي اتاۋى مەن ۋاقىت مەجەسٸنە قايتا ورالاۋى ەبدەن مٷمكٸن. دەمەك ۇلى دالا ٶركەنيەتٸندەگٸ مەدەني-رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ قازٸرگٸ عالامدىق جاعدايداعى مەدەنيەتتەر ىقپالداستىعىنىڭ باسىم باعىتى بولاتىن كەيبٸر وزىق ٷلگٸلەرٸن جاڭعىرتۋ ٶزەكتٸ ەكەنٸ دە داۋسىز.
قۇرمەتتٸ وتانداستار!
قازاقستاننىڭ ساياسي-ەلەۋمەتتٸك جەنە ەكونوميكالىق گٷلدەنۋٸ - جالپى ادامزاتىنا ورتاق مەدەني-رۋحاني قۇندىلىقتار مەن ادامگەرشٸلٸك اسىل قاسيەتتەرٸمٸزدٸڭ باسىم باعىتتارى جەنە «قازاقستاندىق ٶنٸم» «ۇلى دالا برەندتەرٸنٸڭ» ەلەم حالىقتارىنا ٷلگٸ بولارلىق تابيعي ماڭىزدىلىعىمەن ايقىندالادى!
قازٸرگٸ قوعام - بەسەكەگە قابٸلەتتٸ برەنتتەر قۇراتىن, جوعارى ساپالى, ەكولوگييالىق تابيعي تازا ٶنٸمدەردٸڭ ەكونوميكانىڭ سەرپٸلٸسٸنە اينالاتىن كەزٸ. ياعني مەدەنيەتتەر بەسەكەلەستٸگٸنە تٶتەپ بەرە الاتىن ۇلتتار عانا ەلدٸگٸن ساقتاپ قالاتىن جاھاندىق جاعدايدا, «ۇلى دالا» مەڭگٸلٸك قۇندىلىقتارىن جاڭعىرتۋدىڭ ماڭىزى زور. بٸز مەدەني رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىنداۋ ماقساتىندا جىل باسى كٶكتەم مەرەكەسٸ ناۋرىز مەيرامىن ۇلىقتاۋعا باعىتتالعان «پرەزيدەنت كٶجەسٸ» ٸس-شاراسىن ٶتكٸزۋگە بايلانىستى قازاقستان حالقى جەنە اتقارۋشى ورگاندارعا ٷندەۋ جارييالاپ وتىرمىز.
«ناۋرىز كٶجەنٸڭ» دەستٷرلٸ تەحنولوگيياسى جەنە تاريحي فيلوسوفيياسى:
قازاق حالقى ناۋرىز مەيرامىندا جەتٸ تٷرلٸ دەننەن ناۋرىز كٶجە جاسايدى.
جەتٸ تٷرلٸ دەن: بيداي, ەت, سٷزبە قاتىق, سۋ, تۇز, بۇرىش جەنە كٶك (پيياز).
بۇل جەتٸ دەن- ادامزات بولمىسىنداعى جەتٸ ەلەمنٸڭ كيە تەكتەرٸ بولىپ تابىلادى: بيداي-جەر انا دەنٸ; قاتىق-اق دەنٸ; ەت-قىزىل دەنٸ; سۋ-تەڭٸر دەنٸ; تۇز-اس دەمٸ; بۇرىش-وت دەنٸ; پيياز-كٶك (جەل, اۋا) دەنٸ.
وسى جەتٸ دەندٸ دايىنداعان كەزدە, ادامزاتىنىڭ تابيعات زاڭدىلىقتارىمەن ٷيلەسٸم تابۋ ديالەكتٸسٸ مۇقييات ساقتالادى. وندا, ادامزاتى تابيعاتتىڭ بٸر بٶلشەگٸ بولعاندىقتان, تابيعاتپەن جەنە بٸر-بٸرٸمەن گورمونييالىق كەلٸسٸمدە ٶمٸر سٷرگەن جاعدايدا عانا قوعامدا ٷيلەسٸم بولىپ, جاسامپازدىققا قول جەتكٸزەتٸندٸگٸ ەسكەرٸلگەن. ناۋرىز كٶجەنٸڭ قۇندىلىعى, ونىڭ تٷپكٸ مەنٸ جەنە قۇپييا سىرى دا وسىندا جاتىر.
1. جاراتۋشىنىڭ ادامزاتىنا ەڭ العاشقى بۇيىرتقان دەن – بيداي كٶشەتٸ. اس اتاسى نان بولۋ سەبەبٸ دە سودان. سوندىقتان ىرىزدىق نەسٸبەسٸنٸڭ كەلەر جىلى دا مول بولۋىن تٸلەگەن ادام, كٷزگٸ بيدايدى قامباعا سالعان كەزدە كەلەر كٶكتەمدەگٸ ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸنە باعىشتاپ, ناۋرىز كٶجەنٸڭ بيدايىن دايىنداپ قويادى. ونداعى نيەت جەر انانىڭ ىرىزدىق نەسٸبەسٸن ٷزبەي كەلەر كٶكتەمگٸ ۇلىستىڭ ۇلى كٷنگٸ كيەلٸ اسىنا قوسۋ.
2. مال تويىنعان, سٷت قويىلعان كٷزگٸ سوڭعى سٷتتەن سٷزبە قاتىق سٷزەدٸ. بۇدان كەيٸن مال سۋالادى. بۇل وسى جىلدىڭ سوڭعى سٷتٸنەن دايىندالعان - اس دەمٸنٸڭ پاديشاسى, اس قۇنارىنىڭ ماڭىزى جەنە كەلەر جىلعى ناۋرىز كٶجەنٸڭ اس دەمٸ. مۇنداعى نيەت, اق دەننٸڭ ماڭىزىن كەلەر جىل باسىنداعى اققا قوسۋ. «اق دەنٸڭ ٷزٸلمەسٸن, اق بوساعاڭ بٷلٸنبەسٸن» دەگەن تٸلەك.
3. قازاق حالقى مال ەبدەن تويىنعان, ەتٸ قۇنارلانعان كەزدە قاراشا ايىندا قىس ازىعىن دايىنداپ سوعىم سويادى. سوعىمدى ٷلكەن دايىندىقپەن, ايدىڭ اتى, كٷننٸڭ سەتٸن ەسكەرە وتىرىپ نيەت ەتٸپ, قۇران باعىشتاپ سويادى. ەتتٸ بۇزىپ سورعىتادى دا اس دەمدەرٸمەن تۇزداپ, ىستاپ كەپتٸرەدٸ. بٸرنەشە جاس مالدىڭ ەتٸن بٷكتەپ, جاس قالپىندا ساقتاپ قويادى. ونى جازعىتۇرى مال ارىعان كەزدە جاس سورپا كەرەك بولعان جاعدايدا قولدانادى. سوعىم ەتٸن بۇزعان كەزدە جٶن بٸلەتٸن, بويى تازا, ىسپار ادام ٷي يەسٸنٸڭ تالابىمەن ەر كەدەلٸ جٸلٸكتٸ ٶز جٶن جورالعىسىنا ساي دايىندايدى. وندا: اۋىل اقساقالى, اتا-جەتەسٸ, سىيلى قوناعى, قۇدا جەكجاتى تٷگەل ەسكەرٸلەدٸ. كەلەر ناۋرىز مەيرامىنداعى ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸ كيەلٸ قارا قازانعا سالىناتىن كەدەلٸ جٸلٸكتەر باعىشتالىپ, ەرەكشە دەمدەلٸپ تۇزدالعان سوڭ ىستالىپ بەلگٸلٸ مٶلشەردە كەپتٸرٸلەدٸ دە ابدىراعا سالىنىپ سارىمايداي ساقتالادى. مٸنە بار گەپ وسىندا جاتىر. «تٷتٸنٸم-ٶشپەسٸن, دەمٸم ٷزٸلمەسٸن» دەپ ۇرپاق جالعاستىعىنا ەرەكشە مەن بەرەتٸن حالىق تابيعاتپەن جەنە بٸر-بٸرٸمەن گورمونييالىق كەلٸسٸمدە ىرىمدارىن جاسايدى, جٶن-جورالعىلارىن ٸستەيدٸ. جالپى قازاقتىڭ سوعىمى ٷلكەن مەن, ماعىنالى, عىلىمي نەگٸزدەگٸ حالال پايىمدى ەرەكەت. مالدى اللاھۋاكپار دەپ سويا سالعاننان, ول حالال تاعام بولا قالمايدى. ەرينە مٸندەتتٸ تٷردە تازا جەردە دەرەتٸمەن اللاھۋاكپارىن ايتىپ نيەت ەتٸپ باۋىزداپ, قانىن ەبدەن شىعارۋ شارت. مەسەلە ەت مٷشەلەگەننەن كەيٸن جاسالاتىن العاشقى تەحنولوگييالىق پروتسەستەردە جاتىر. جاڭا سويىلعان مالدىڭ ەتٸ تٸرٸ اعزا, ونى ماڭىزدى ازىق-تٷلٸككە اينالدىراتىن جاڭاعى تەحنولوگييالىق پروتسەستەر بولىپ تابىلادى. ناۋرىز كٶجەنٸڭ ەرەكشە دەمٸن كەلتٸرەتٸن دە-دۇرىس دايىندالىپ جاقسى ساقتالعان كەدەلٸ جٸلٸك ەتٸ مەن سٷزبە قاتىق قوسپاسى جەنە جاقسى تٷكتەلٸپ ساقتالعان بيداي دەنٸ. بۇل جەردەگٸ نيەت اللانىڭ بەرگەنٸنە شٷكٸر ەتٸپ, مال جانى ايدان امان, جىلدان ەسەن, بٸر دەنٸ بٸر دەنٸنە جەتسٸن دەگەن تٸلەك.
4. اس تۇزى - كيەلٸ زات. شىعىس حالىقتارى تۇزعا جەڭٸل-جەلپٸ قاراۋعا, ٷستەل ٷستٸنە, جولعا تٶگۋگە بولمايدى دەپ كيە تۇتادى. يودتالىپ ساقتالعان اس تۇزى تاعامنىڭ دەمٸن كەلتٸرۋشٸ عانا ەمەس, ساقتاۋ, تٷرلٸ زيياندى ميكرواعزالاردان قورعاۋعا دا پايداسى مول.
5. قارا بۇرىش, قالامپىر, بۇلار دەمدەۋشٸ جەنە قاسيەتتٸ زات بولىپ سانالادى. سوندىقتان ولاردى ساقتايتىن ەتكە سالادى. ناۋرىز كٶجەگە قاسيەتتٸ زات رەتٸندە ىرىممەن قوسادى.
6. كٶك جەمٸسٸ (پييازى, زەيتٷن) سارىمساقتى بٸز اس دەمٸ رەتٸندە قابىلدايمىز. شىنتۋايتىندا ول اس دەمدەۋشٸ عانا ەمەس, اعزاعا ٶتە قاجەتتٸ, قورعاۋشى جەنە اۋرۋدان ساقتاۋشى زات.
7. سۋ مەن دەم - ادام جانى. ادام اعزاسىنىڭ 70 پايىزىن قۇراۋشى سۋدىڭ ٶزٸ تٸرٸ اعزا. بارلىق اقپاراتتى ساقتاۋشى ٶمٸر ٶزەنٸ. جاڭاعى التى دەندٸ ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸنە قالاي باعىشتاپ, قانداي نيەت تٸلەكپەن ساقتاعان اقپاراتى دا وسى سۋدا. بۇل جەردەگٸ ەسكە الاتىن جاعداي سۋدىڭ تابيعي تازا تٸرٸ سۋ بولۋى ٶتە ماڭىزدى.
وسىلاي تابيعات زاڭدىلىقتارىمەن ٷيلەسٸمدٸ دايىندالاتىن ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸنٸڭ ماڭىزدى اسى ناۋرىز كٶجە تاعامتانۋ عىلىمىنىڭ تالاپتارىنا دا ساي كەلەدٸ.
ناۋرىز مەيرامىندا قازاقتىڭ بەرەكەلٸ داستارحانىنا قويىلاتىن ۇلى كٷنٸنٸڭ كيەلٸ اسى «ناۋرىز كٶجەمەن» بٸرگە ەرەكشە ماڭىزدى جەتٸ تٷرلٸ اس-تاعامدارى دايىندالادى.
1. قىمىز ەرەكشە تەحنولوگيياسىمەن ساقتالادى. وندا ٸشكٸ, سىرتقى تەمپەراتۋرا, ورىن جاي, ياعني كەڭٸستٸكپەن ۋاقىت مەجەسٸ مۇقييات ەسكەرٸلەدٸ. ول تەحنولوگييالىق پروتسەستەرٸ دۇرىس ساقتالعان, كٷزگٸ بابىنا كەلگەن سارى قىمىز بولادى. جالپى ساقتالعان قىمىز دەمدٸ, سٸڭٸمدٸ ەرٸ ادام اعزاسىنا ٶتە قاجەتتٸ مينەرالدىق زاتتارعا باي بولادى.
2. ەت تاعامدارى: جوعارىدا ايتىلعان تەحنولوگييالىق پروتسەستەرمەن دايىندالىپ ساقتالعان قازى-قارتا, جال-جايا, شۇجىق, ەسٸپ, كەدەلٸ جٸلٸكتەر, مەنتٸ, تۇشپارالار, قارىنعا سالعان قۋىرداقتار.
3. سٷت تاعامدارى: ماي-سارى ماي, اق ماي, جۇمسارتىلعان ماي; قۇرت-جارما قۇرت, شاقپا قۇرت, مالتا قۇرت, ەزبە قۇرت; ٸرٸمشٸك-اق ٸرٸمشٸك, مەيەك ٸرٸمشٸك, ٷرمە ٸرٸمشٸك; قايماق-بال قايماق, جال قايماق, قازان قايماق, قوسپا قايماق ت.ب.
4. جارما تاعامدارى: تارى-ماي سٶك, قۋىرعان سٶك, بٶرتپە سٶك, سٶك كٶجە; جەنت-ماي جەنت, جارما جەنت, ٷرمە جەنت, تالقان ت.ب
5. ۇن تاعامدارى: باۋىرساق 20-داي تٷرلٸ; قۇيماق-سٷت قۇيماق, ماي قۇيماق, جەتٸ شەلپەك, ورامالار.
6. كٶك جەمٸس جيدەكتەر: قازٸر جەمٸس جيدەكتەردٸڭ بەرٸ بار. دەگەنمەن دە قازاق داستارحانىندا ٶرٸك, مەيٸز, جٷزٸم, الما, بولۋى ماڭىزدى.
7. ناۋرىزدا العاشقى تٶلدەگەن مال ۋىزىن بٷيەنگە سالىپ, دەنٸمٸز دەنگە قوسىلدى دەگەن ىرىممەن ناۋرىز كٶجەگە سالىپ قاتىرادى.
وسى اتالعان تاعامدار تويدىڭ اجارى, داستارحاننىڭ سەنٸ عانا ەمەس, بۇلار ادام ٶمٸرٸنٸڭ نەرٸ. مەسەلەن جوعارىدا ايتىلعان تەحنولوگييالىق پروتسەستەرٸ ساقتالعان قۇنارلى ەتتٸڭ, اس دەمٸ پاديشاسى سٷزبە قاتىقپەن ەرلەنگەن سٷرلەم سورپاسىن جەنە بابى جەتٸپ ساقتالعان سارى قىمىزدى جٷيەلٸ رەتسەپتۋرامەن ٸشكەن ادامنىڭ قۋاتى تاسىپ, كٷشٸ تولىپ, انەمييا, ەلسٸزدٸك دەگەندەردەن اۋلاق بولادى.
ناۋرىز تٷنٸ جوعارىدا ايتىلعان مازمۇن ماعناسى تٷگەل ويلاستىرىلعان, ساقتاۋ تەحنولوگيياسىنا دەيٸن قاراستىرىلعان جەتٸ دەندٸ: «ايدان امان, جىلدان ەسەن» ٶتٸپ, ەسكٸ جىلداعى دەم تۇزىن جاڭا جىلعى دەنٸنە قوسۋعا ىرىزدىق نەسٸبە بەرگەن اللاعا مىڭ دا بٸر شٷكٸر ايتىپ, جىل باسى «ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸ» جاڭا جىلدا دا ىرىزدىق نەسٸبەسٸ, قۇت بەرەكەسٸ مول بولۋىن تٸلەگەن ٸزگٸ-نيەتپەن قاسيەتتٸ قارا قازانعا سالىپ پٸسٸرەدٸ. «تٷتٸنٸم-ٶشپەسٸن, دەمٸم ٷزٸلمەسٸن» دەپ ۇرپاق جالعاستىعىنا ەرەكشە مەن بەرەتٸن حالىق تابيعاتپەن جەنە بٸر-بٸرٸمەن گورمونييالىق كەلٸسٸمدە ىرىمدارىن جاسايدى, جٶن-جورالعىلارىن ٸستەيدٸ.
وسىلاي ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸنٸڭ كيەلٸ اسى ناۋرىز كٶجە نيەتتەن باستالىپ, جٷيەلٸ ٸس-ەرەكەتتٸڭ ناقتى پايىمدارى مەن ٶز مەرەسٸنە جەتٸپ, جان بٸتكەنگە شاتتىق سىيلاپ, ىرىزدىق, بەرەكە-بٸرلٸك ەكەلەدٸ.
سانسىزباي ٶنەرحان
«kult.fora» رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك جەنە مەدەني قۇندىلىقتار» قق-ى تٶراعاسى,
«اس-ارقاۋ» سالاۋاتتى تاماقتانۋ ۇلتتىق ورتالىعى يننوۆاتسييالىق جوباسىنىڭ جەتەكشٸسٸ.
