Jyl basy kóktem merekesi -
Naýryz meiramyn ulyqtaýǵa
baǵyttalǵan «Prezident kójesi»
is-sharasyn ótkizýge týraly
Qazaqstan halqyna
ÚNDEÝ
Kez kelgen táýelsiz memlekettiń eldigimen memlekettiliginiń tarihi sipaty olardyń kóneden kele jatqan ǵuryptary, mádeni, rýhani qundylyqtarymen aishyqtalyp turatyny belgili. Qarapaiym qarym-qatynastan bastap diplomatiialyq jón-joralǵylardyń amandasýmen as dáminen bastalatyny taǵy bar. Demek, tabiǵi mańyzdy ulttyq taǵamdarymyz ben týristik qyzmettiń qarqyndy damýy eldigimizdiń kelbetin aiqyndaityn qundylyq. Buǵan orai halqymyzdyń ádet ǵurpynda, álem halyqtaryna úlgi bolarlyq úrdister kóp. Máselen, 2010 jyldyń 23 aqpanynan bastap Birikken Ulttar Uiymynyń materiialdyq emes qundylyqtar tizimine engen adamzat qoǵamynyń baiyrǵy merekesi, Túrki áleminiń tól merekesi «Naýryz meiramy» bútin álem halyqtary nazaryn aýdarǵan biregei qundylyq bolyp tanylyp keledi. Al naýryz meiramynyń mánin ashyp maǵynasyn keltiretin mańyzdy as - «Naýryz kóje». Bul Ulystyń uly kúniniń kieli asy, naýryz meiramynyń aishyqty belgisi. Biz elimizge keletin qonaqtar men týristerge, el turǵyndaryna mádenietimiz ben dúnie tanymymyzdyń tamyry tym tereńde jatqanyn tanytý úshin, adamzat qoǵamyna ortaq qundylyqtar bolyp tabylatyn sony úrdisterimizdi aiqyndap ony álem nazaryna usynatyn tyń ideialarǵa qoldaý kórsetýge mindettimiz.
«kult.fora» Rýhani-adamgershilik jáne mádeni qundylyqtar» QU naýryz meiramynda Ulystyń uly kúnin ulyqtaýǵa baǵyttalǵan «Prezident kójesi» is-sharasyn ótkizetin úrdis qalyptastyrý týraly - Nur Otan patiiasy, Aqjol partiiasy jáne Mádeniet ministirligi, t.b. quzyrly organdarǵa 2010 jyldan beri usynys jasap keledi. Bul ejelgi jyl basy Naýryz meiramynyń halyqaralyq mánin ashyp, ulttyq qundylyqtarymyzdyń mańyzdylyǵyn aishyqtaityn ustyndy joba. Iaǵni, jyl basy, kóktem merekesi, naýryz meiramynda «Prezident kójesi» is-sharasyn ótkizetin úrdis qalyptastyrý degen sóz. Ras, qazir álemdegi barlyq elde jańa jyl meiramynda, «Prezident shyrshasyn» ótkizetin jaqsy úrdis baryn bilemiz. Al, qazaq eli birinshi bolyp osy úrdisti-naýryz meiramynda «Prezident kójesi» is-sharasymen ótkizse, onda biz «Ulystyń uly kúni», «Ulttyq rýhani jańarý kúni», «Jyl basy», «Kóktem merekesi, tabiǵattyń qaita túlep, qaita jańǵyrý mejesin» álem elderi «Jyl basy meiramy» dep tanýyna sebepshi bolar edik. Buǵan azat oily, sanaly azamattar, ult tulǵalary qoldaý kórsetip bir jeńnen qol shyǵaryp jatsa nur ústine nur bolary anyq. Sebebi, bul - búginde kezi kelip, zamany jetken tarihi qubylys! Tabiǵat zańdylyqtarymen minsiz úilesken sony úrdis! Taiaý jyldarda jańa jyl meiramy tarihi ataýy men ýaqyt mejesine qaita oralaýy ábden múmkin. Demek Uly dala órkenietindegi mádeni-rýhani qundylyqtardyń qazirgi ǵalamdyq jaǵdaidaǵy mádenietter yqpaldastyǵynyń basym baǵyty bolatyn keibir ozyq úlgilerin jańǵyrtý ózekti ekeni de daýsyz.
Qurmetti otandastar!
Qazaqstannyń saiasi-áleýmettik jáne ekonomikalyq gúldenýi - jalpy adamzatyna ortaq mádeni-rýhani qundylyqtar men adamgershilik asyl qasietterimizdiń basym baǵyttary jáne «Qazaqstandyq ónim» «Uly dala brendteriniń» álem halyqtaryna úlgi bolarlyq tabiǵi mańyzdylyǵymen aiqyndalady!
Qazirgi qoǵam - básekege qabiletti brentter quratyn, joǵary sapaly, ekologiialyq tabiǵi taza ónimderdiń ekonomikanyń serpilisine ainalatyn kezi. Iaǵni mádenietter básekelestigine tótep bere alatyn ulttar ǵana eldigin saqtap qalatyn jahandyq jaǵdaida, «Uly dala» máńgilik qundylyqtaryn jańǵyrtýdyń mańyzy zor. Biz mádeni rýhani qundylyqtarymyzdyń basym baǵyttaryn aiqyndaý maqsatynda jyl basy kóktem merekesi naýryz meiramyn ulyqtaýǵa baǵyttalǵan «Prezident kójesi» is-sharasyn ótkizýge bailanysty Qazaqstan halqy jáne atqarýshy organdarǵa ÚNDEÝ jariialap otyrmyz.
«Naýryz kójeniń» dástúrli tehnologiiasy jáne tarihi filosofiiasy:
Qazaq halqy naýryz meiramynda jeti túrli dánnen naýryz kóje jasaidy.
Jeti túrli dán: bidai, et, súzbe qatyq, sý, tuz, burysh jáne kók (piiaz).
Bul jeti dán- adamzat bolmysyndaǵy jeti álemniń kie tekteri bolyp tabylady: bidai-jer ana dáni; qatyq-aq dáni; et-qyzyl dáni; sý-táńir dáni; tuz-as dámi; burysh-ot dáni; piiaz-kók (jel, aýa) dáni.
Osy jeti dándi daiyndaǵan kezde, adamzatynyń tabiǵat zańdylyqtarymen úilesim tabý dialektisi muqiiat saqtalady. Onda, adamzaty tabiǵattyń bir bólshegi bolǵandyqtan, tabiǵatpen jáne bir-birimen gormoniialyq kelisimde ómir súrgen jaǵdaida ǵana qoǵamda úilesim bolyp, jasampazdyqqa qol jetkizetindigi eskerilgen. Naýryz kójeniń qundylyǵy, onyń túpki máni jáne qupiia syry da osynda jatyr.
1. Jaratýshynyń adamzatyna eń alǵashqy buiyrtqan dán – bidai kósheti. As atasy nan bolý sebebi de sodan. Sondyqtan yryzdyq nesibesiniń keler jyly da mol bolýyn tilegen adam, kúzgi bidaidy qambaǵa salǵan kezde keler kóktemdegi ulystyń uly kúnine baǵyshtap, naýryz kójeniń bidaiyn daiyndap qoiady. Ondaǵy niet jer ananyń yryzdyq nesibesin úzbei keler kóktemgi Ulystyń uly kúngi kieli asyna qosý.
2. Mal toiynǵan, sút qoiylǵan kúzgi sońǵy sútten súzbe qatyq súzedi. Budan keiin mal sýalady. Bul osy jyldyń sońǵy sútinen daiyndalǵan - as dáminiń padishasy, as qunarynyń mańyzy jáne keler jylǵy naýryz kójeniń as dámi. Mundaǵy niet, aq dánniń mańyzyn keler jyl basyndaǵy aqqa qosý. «Aq dániń úzilmesin, aq bosaǵań búlinbesin» degen tilek.
3. Qazaq halqy mal ábden toiynǵan, eti qunarlanǵan kezde qarasha aiynda qys azyǵyn daiyndap soǵym soiady. Soǵymdy úlken daiyndyqpen, aidyń aty, kúnniń sátin eskere otyryp niet etip, quran baǵyshtap soiady. Etti buzyp sorǵytady da as dámderimen tuzdap, ystap keptiredi. Birneshe jas maldyń etin búktep, jas qalpynda saqtap qoiady. Ony jazǵytury mal aryǵan kezde jas sorpa kerek bolǵan jaǵdaida qoldanady. Soǵym etin buzǵan kezde jón biletin, boiy taza, yspar adam úi iesiniń talabymen ár kádeli jilikti óz jón joralǵysyna sai daiyndaidy. Onda: aýyl aqsaqaly, ata-jetesi, syily qonaǵy, quda jekjaty túgel eskeriledi. Keler Naýryz meiramyndaǵy Ulystyń uly kúni kieli qara qazanǵa salynatyn kádeli jilikter baǵyshtalyp, erekshe dámdelip tuzdalǵan soń ystalyp belgili mólsherde keptiriledi de abdyraǵa salynyp sarymaidai saqtalady. Mine bar gáp osynda jatyr. «Tútinim-óshpesin, dámim úzilmesin» dep urpaq jalǵastyǵyna erekshe mán beretin halyq tabiǵatpen jáne bir-birimen gormoniialyq kelisimde yrymdaryn jasaidy, jón-joralǵylaryn isteidi. Jalpy qazaqtyń soǵymy úlken mán, maǵynaly, ǵylymi negizdegi halal paiymdy áreket. Maldy Allahýakpar dep soia salǵannan, ol halal taǵam bola qalmaidy. Árine mindetti túrde taza jerde dáretimen Allahýakparyn aityp niet etip baýyzdap, qanyn ábden shyǵarý shart. Másele et múshelegennen keiin jasalatyn alǵashqy tehnologiialyq protsesterde jatyr. Jańa soiylǵan maldyń eti tiri aǵza, ony mańyzdy azyq-túlikke ainaldyratyn jańaǵy tehnologiialyq protsester bolyp tabylady. Naýryz kójeniń erekshe dámin keltiretin de-durys daiyndalyp jaqsy saqtalǵan kádeli jilik eti men súzbe qatyq qospasy jáne jaqsy túktelip saqtalǵan bidai dáni. Bul jerdegi niet Allanyń bergenine shúkir etip, mal jany aidan aman, jyldan esen, bir dáni bir dánine jetsin degen tilek.
4. As tuzy - kieli zat. Shyǵys halyqtary tuzǵa jeńil-jelpi qaraýǵa, ústel ústine, jolǵa tógýge bolmaidy dep kie tutady. Iodtalyp saqtalǵan as tuzy taǵamnyń dámin keltirýshi ǵana emes, saqtaý, túrli ziiandy mikroaǵzalardan qorǵaýǵa da paidasy mol.
5. Qara burysh, qalampyr, bular dámdeýshi jáne qasietti zat bolyp sanalady. Sondyqtan olardy saqtaityn etke salady. Naýryz kójege qasietti zat retinde yrymmen qosady.
6. Kók jemisi (piiazy, záitún) sarymsaqty biz as dámi retinde qabyldaimyz. Shyntýaitynda ol as dámdeýshi ǵana emes, aǵzaǵa óte qajetti, qorǵaýshy jáne aýrýdan saqtaýshy zat.
7. Sý men dem - adam jany. Adam aǵzasynyń 70 paiyzyn quraýshy sýdyń ózi tiri aǵza. Barlyq aqparatty saqtaýshy ómir ózeni. Jańaǵy alty dándi ulystyń uly kúnine qalai baǵyshtap, qandai niet tilekpen saqtaǵan aqparaty da osy sýda. Bul jerdegi eske alatyn jaǵdai sýdyń tabiǵi taza tiri sý bolýy óte mańyzdy.
Osylai tabiǵat zańdylyqtarymen úilesimdi daiyndalatyn Ulystyń uly kúniniń mańyzdy asy Naýryz kóje taǵamtaný ǵylymynyń talaptaryna da sai keledi.
Naýryz meiramynda qazaqtyń berekeli dastarhanyna qoiylatyn Uly kúniniń kieli asy «Naýryz kójemen» birge erekshe mańyzdy jeti túrli as-taǵamdary daiyndalady.
1. Qymyz erekshe tehnologiiasymen saqtalady. Onda ishki, syrtqy temperatýra, oryn jai, iaǵni keńistikpen ýaqyt mejesi muqiiat eskeriledi. Ol tehnologiialyq protsesteri durys saqtalǵan, kúzgi babyna kelgen sary qymyz bolady. Jalpy saqtalǵan qymyz dámdi, sińimdi ári adam aǵzasyna óte qajetti mineraldyq zattarǵa bai bolady.
2. Et taǵamdary: joǵaryda aitylǵan tehnologiialyq protsestermen daiyndalyp saqtalǵan qazy-qarta, jal-jaia, shujyq, ásip, kádeli jilikter, mánti, tushparalar, qarynǵa salǵan qýyrdaqtar.
3. Sút taǵamdary: mai-sary mai, aq mai, jumsartylǵan mai; qurt-jarma qurt, shaqpa qurt, malta qurt, ezbe qurt; irimshik-aq irimshik, máiek irimshik, úrme irimshik; qaimaq-bal qaimaq, jal qaimaq, qazan qaimaq, qospa qaimaq t.b.
4. Jarma taǵamdary: tary-mai sók, qýyrǵan sók, bórtpe sók, sók kóje; jent-mai jent, jarma jent, úrme jent, talqan t.b
5. Un taǵamdary: baýyrsaq 20-dai túrli; quimaq-sút quimaq, mai quimaq, jeti shelpek, oramalar.
6. Kók jemis jidekter: Qazir jemis jidekterdiń bári bar. Degenmen de qazaq dastarhanynda órik, meiiz, júzim, alma, bolýy mańyzdy.
7. Naýryzda alǵashqy tóldegen mal ýyzyn búienge salyp, dánimiz dánge qosyldy degen yrymmen naýryz kójege salyp qatyrady.
Osy atalǵan taǵamdar toidyń ajary, dastarhannyń sáni ǵana emes, bular adam ómiriniń nári. Máselen joǵaryda aitylǵan tehnologiialyq protsesteri saqtalǵan qunarly ettiń, as dámi padishasy súzbe qatyqpen árlengen súrlem sorpasyn jáne baby jetip saqtalǵan sary qymyzdy júieli retseptýramen ishken adamnyń qýaty tasyp, kúshi tolyp, anemiia, álsizdik degenderden aýlaq bolady.
Naýryz túni joǵaryda aitylǵan mazmun maǵnasy túgel oilastyrylǵan, saqtaý tehnologiiasyna deiin qarastyrylǵan jeti dándi: «Aidan aman, jyldan esen» ótip, eski jyldaǵy dám tuzyn jańa jylǵy dánine qosýǵa yryzdyq nesibe bergen Allaǵa myń da bir shúkir aityp, jyl basy «Ulystyń Uly kúni» jańa jylda da yryzdyq nesibesi, qut berekesi mol bolýyn tilegen izgi-nietpen qasietti qara qazanǵa salyp pisiredi. «Tútinim-óshpesin, dámim úzilmesin» dep urpaq jalǵastyǵyna erekshe mán beretin halyq tabiǵatpen jáne bir-birimen gormoniialyq kelisimde yrymdaryn jasaidy, jón-joralǵylaryn isteidi.
Osylai Ulystyń uly kúniniń kieli asy naýryz kóje nietten bastalyp, júieli is-árekettiń naqty paiymdary men óz máresine jetip, jan bitkenge shattyq syilap, yryzdyq, bereke-birlik ákeledi.
SANSYZBAI ÓNERHAN
«kult.fora» Rýhani-adamgershilik jáne mádeni qundylyqtar» QQ-y tóraǵasy,
«As-Arqaý» Salaýatty tamaqtaný ulttyq ortalyǵy innovatsiialyq jobasynyń jetekshisi.
