كٶكپارتانۋ عىلىمي سالا رەتٸندە ەلٸ قالىپتاسقان جوق. كٶكپاردىڭ بولمىس-بٸتٸمٸن ەزٸرگە «كٶكپار» سٶزٸنٸڭ ەتيمولوگيياسىنان عانا ٸزدەۋدەمٸز. ونىڭ ٶزٸ قيسىنسىز, اۋىزەكٸ جورامال دەڭگەيٸندەگٸ پايىمدارعا نەگٸزدەلۋدە. بۇل ٸزدەنٸس بٸر عانا «كٶكپار», «كٶكبٶرٸ» سٶزدەرٸنٸڭ تەگٸمەن ەمەس, ونىڭ تارالۋ ايماعىنداعى جۇرتتاردىڭ دا قاتىسىن, ولاردىڭ تانىمىن قاراستىرۋ ارقىلى كەڭٸرەك ەرٸ تەرەڭٸرەك زەردەلەنگەنٸ كٶڭٸلگە قونىمدى بولار.
نەگماتي, «پرازدنيك ناۆرۋز»: «سامىمي ۋۆلەكاتەلنىمي ليۋبيمىمي رازۆلەچەنييامي پۋبليكي پوۆسيۋدۋ ۆ سرەدنەي ازيي ياۆلياليس پوپۋليارنىە سوستيازانييا-كوزلودرانيە («بۋزكاشي») ي بوربا – «گۋشتينگري», كوتورىە دەمونستريروۆالي سيلۋ, لوۆكوست ي سووبرازيتەلنوست ۋچاستنيكوۆ ي ۆسەگدا پريۆلەكالي ۆنيمانيە زريتەلەي...». تەجٸكشە «بوزكاشي» سٶز تٸركەسٸ كٶكپار ويىنىنىڭ سىيپاتىن اشا تٷسەتٸن جاڭا دەرەك. بۇل سٶز قالاي بولعاندا دا پارسى تٸلٸنە جات, ايتىلۋى دا, ماعىناسى دا تٷركٸشە: بوز+كاشى. «بوزكاشي» قازاقتىڭ مال قۇربانى «بوز قاسقانى» (اقسارباس) ەسكە سالادى جەنە ول بەكەر ەمەس. «بوزكاشي» اتاۋى «قاس» سٶزٸنٸڭ «قاش/كاش» تٷرٸندەگٸ ايتىمىنىڭ نۇسقاسىنان جاسالىپ, وعان پارسىلىق – ي جۇرناعى جالعانىپ تۇر. بۇدان ەكٸ جايتتىڭ بٸرٸن اڭعارامىز: بٸرەۋٸ تەجٸكتەر بۇل ويىندى نە تٷركٸلەردەن العان, نەمەسە تٷركٸلەر تەجٸكتەن العان, بولماسا تەجٸك حالقى تٷركٸلەر مەن پارسىلاردىڭ ارالاسىنان تٷزٸلگەن جۇرت. بٸراق كٶكپاردىڭ پارسىلاردا جوق ەكەنٸن ەسكەرسەك, بۇل اتتىلى تٷركٸلٸك مەدەنيەتتٸڭ كٶرٸنٸسٸ ەكەنٸنە تاپ بولامىز. جەنە دە بۇل ەجەلگٸ دەيتٷركٸلٸك جۇرتتاردىڭ قۇرباندىق جورالعىسىنىڭ جۇرناعى دەپ نەگٸز ٸزدەۋگە مەجبٷرمٸز.
جالپى قۇرباندىق ەجەلگٸ اي مەن كٷننٸڭ تايتالاسىنا الاڭداۋ كەزٸندەگٸ نانىم اكتىسى دەسەك قاتە بولماس. مەسەلەن, اي مٷيٸزدٸ اقسەركەنٸ بولماسا بوز قاسقا مالدى قۇرباندىققا شالۋ - كٷنگە تابىنۋشىلاردىڭ «ايدى قۇربان ەتۋ» اكتىسىنىڭ كٶرٸنٸسٸ دەۋگە بولادى. دەلٸرەگٸ ايدى تٷنەكتٸڭ ورتاسىنداعى جارىقتىڭ ٶكٸلٸ رەتٸندە ايتاڭبالى جانۋاردى قۇربان ەتٸپ, ونىڭ جانىن كٶككە كٶتەرۋ ارقىلى جارىقتى مولايتۋ سەنٸمٸ بولعانداي. ٶيتكەنٸ, ەجەلگٸ حالىقتار مٷيٸزدٸ مالدى – ەشكٸ مەن سيىردى ايدىڭ نىشانى رەتٸندە قابىلداعاندىعى تۋراسىندا نانىم قالىپتاسىپ وتىر. ەكٸنشٸ جاعىنان اي تٷنەكتٸڭ بەلگٸسٸ رەتٸندە كٷندٸزدٸڭ بەلگٸسٸ كٷنمەن باقتالاس بولعاندىعى جەنە بار. سٶيتٸپ, ايدى كٷنگە جىعىپ بەرۋدٸڭ بٸر ٸسٸ – سونىڭ سەيكەس نىشانى بولار مالدى قۇربان ەتۋ بولعان. اتالمىش كٷن-اي تالاسىن ەيگٸلٸ اڭىراقاي جوتاسىنداعى تاڭبالىتاستا قاشالعان سۋرەتتەن بايقايمىز: وندا مٷيٸزٸ قاراعايداي بۇقا/ٶگٸز كٷنتەڭٸرگە قاراپ ٶزٸنٸڭ قۇرباندىققا ەزٸرلٸگٸن بٸلدٸرٸپ تۇر...
«بوزقاسقا» مەسەلەسٸنە كەلسەك: بوز – كٷن سەۋلەسٸنٸڭ وڭىپ, باتۋعا اينالعان, ٸڭٸرگە قاراعان ۋاقىتتى مەڭزەيتٸن تٷس, ياعني ۋاقىتتىڭ تٷنگە قاراعان شاعى. ال تٷننٸڭ قاسقاسى (قاسى, قاباعى) – اي ەكەنٸ مەلٸم. سٶيتٸپ, ماڭدايى قاسقا,تٷسٸ بوز مالدى قۇرباندىققا شالۋ ايدى كٷنگە جەڭدٸرۋ رەتٸندە دەستٷرگە ەنگەن. سايىپ كەلگەندە, كٶكپارعا سويىلاتىن مال وباستا كٷنگە/جارىققا سىيىنۋشىلاردىڭ قۇرباندىعى بولىپ شىعادى. بٸر نازار اۋدارارلىعى سول – كٶكپارعا ٸسەك نە قوشقار (قوي) ەمەس, مٸندەتتٸ تٷردە مٷيٸزدٸ سەركە (بەلكٸم, تەكە), كەي جاعدايدا ٶگٸز دە شالىنادى. جالپى, كٶكپارعا ەركەك مال نە جان تارتىلعان. «الپامىس باتىر» جىرىنداعى ۇلتان قۇلدىڭ الپامىستىڭ ۇلى جەدٸگەردٸ تارتقىزۋى سونىڭ كۋەسٸ.
«كٶكپار» سٶزٸنٸڭ ەتيمولوگيياسىنا كەلسەك, ونىڭ نەگٸزٸنەن ەكٸ نۇسقاسى بار, بٸرەۋٸ – «كٶكپار» سٶزٸنٸڭ «كٶك بٶرٸ» تٸركەسٸنەن شىققاندىعى... الايدا, تٷركٸلەر كيە تۇتاتىن بٶرٸنٸ قۇربان ەتٸپ, كٶكپارعا تارتسا نە بولعانى?! جەنە دە ەشبٸر ەتنواقپاراتتا قاسقىردى نە يتتٸ كٶكپارعا تارتۋ كٶرٸنٸسٸ جوق... بۇل - ەشبٸر تاريحي-رۋحاني مەنسٸز,قيسىنسىز جورامال. ەكٸنشٸ نۇسقا بويىنشا: كٶكپار – «كٶك بٶرتە» (لاق) سٶزٸنەن شىققان-مىس. ولاي بولسا, ول سول كٷيٸندە «كٶكبٶرتە» بولىپ نەگە ٶزگەرمەي قالمادى? ٷندەستٸك جاعىنان قاراعاندا «كٶكپار» دەگەننەن «كٶكبٶرتە» نەمەسە «كٶكبٶرٸ» كٷيٸندە ٶزگەرمەي قالۋ مٷمكٸندٸگٸ زور ەدٸ, ٶيتكەنٸ «كٶكبٶرتە»/«كٶكبٶرٸ» سٶزدەرٸ بٸرىڭعاي جٸڭٸشكە بۋىندارعا قۇرىلعان, ٶزگەرۋٸ ەكٸتالاي لەكسەمالار... مەسەلە «كٶكپار» سٶزٸنٸڭ بٶرٸگە دە, بٶرتەگە دە قاتىسىنىڭ جوقتىعىندا! سونىمەن, مەسەلە «پار» سٶزٸندە تۇرعانداي.
«پار» سٶزٸ جالپىادامزاتتىق اسا ەجەلگٸ سٶزدەردٸڭ بٸرٸ جەنە ول كٶپ تٸلدەرگە جايىلعانىمەن نەگٸزگٸ سەمانتيكاسىن جويماعان: پار – بٶلٸك, بٶلشەك.
كٶز جەتكٸزۋ ٷشٸن بۇل سٶزگە قاتىستى بٸرشاما سٶزدەرگە توقتالساق:
پار – ەكٸ بٶلٸكتەن تۇراتىن جۇپ;
پارا – تٷرٸكشە اقشا, «كەسەك», «بٶلٸك» دەگەن ماعىنادا;
پارا – بiر نەرسەنiڭ بٶلشەگi, بٶلiگi, سالاسى,ٷلەسٸ, «بۇل جۇرتتىڭ سٶز تىڭداماس بiر پاراسى» (اباي);
پارا-پارا – بىت-شىت, كٷل-تالقان, دال-دال: بٸرنەشە بٶلشەككە بٶلٸنۋ,
پار+تييا – تاۋاردىڭ نە ەلەۋمەتتٸك توپتىڭ بٸر بٶلٸگٸ;
پارشا – جٸكتەلگٸش,بٶلٸنگٸش ماتا;
پارشالاۋ – وسۋ,بٶلۋ,ٷلەستەۋ.
«كٶكپار» سٶزٸنٸڭ ەجەلگٸ ەكەنٸن ەسكەرسەك, مۇنداعى «پار» بۋىنى بۇل جەردە «ٷلەس», «سىباعا» ماعىناسىندا قولدانىلعان. دەلٸرەك ٷڭٸلسەك, «كٶك پار» تٸركەسٸ: «كٶكتٸڭ ٷلەسٸ», «كٶكتٸڭ جىرتىسى» ماعىناسىندا. سوندىقتان «كٶكتەن» ونىڭ «پارىن» بٶلۋ مٷمكٸن ەمەس جەنە ول تٸركەس سول كٷيٸندە قازاق تٸلٸندە ساقتالىپ وتىر, ونى ەتنولينگۆيستيكانىڭ پايداسىنا بۇرعىشتاۋدىڭ جٶنٸ جوق. دەمەك, كٶكپار تارتۋ - تٷپكٸ مازمۇنى بويىنشا كٶكتٸڭ ٷلەسٸنە, نەسٸبەسٸنە تالاسۋ بولىپ تابىلادى. دەلٸرەگٸ – كٶكتەگٸ اي-جىرتىقتى جاماۋ قىزمەتٸنە جاراۋ, سوعان تالاسۋ. تەجٸكتەردە ساقتالعان تٷركٸلٸك «بوز قاش» - «بوز قاس(قا)» تٸركەسٸنٸڭ مەنٸ دە وسىندا بولسا كەرەك.
كٶكپار ويىنىنىڭ ەۋەلگٸ قازاقى نۇسقاسى بويىنشا ەكٸ تاراپتىڭ تالاسى ەمەس, قانشا اۋىل ويىنشىلارى قاتىسسا, سونشا تاراپتىڭ تارتىسى بولعان. الايدا, ول سانسىز تاراپ بولۋى نەعايبىل. شاماسى, ناۋرىز كەزٸندە (تەجٸكتەردە كٶكپار نەگٸزٸنەن ناۋرىزدا عانا وينالادى) جىلعا تالاسقان ون ەكٸ مٷشەلدٸڭ تارتىسى كٶرٸنٸس تاپقان بولۋى كەرەك. سٶيتٸپ, ون ەكٸ تاراپ قاتىسقان كٶكپار تارتىس كٶكتٸڭ ٷلەسٸن, سىباعاسىن ون ەكٸ اۋىلعا (رۋعا,ەلگە-تايپاعا) تالاسۋعا ۇلاسقان. بۇنىڭ ارعى جاعىندا 12 تاراپقا جٸكتەلگەن زودياكتىق ەجەلگٸ استرونومييالىق ٸلٸم جاتىر. سايىپ كەلگەندە 12 شوقجۇلدىزدىڭ ەرقايسىسى ٶزٸنە مولىراق جارىققا تالاسۋ ٸسپەتتٸ جورالعى.
جالپى كٶكپار ويىنى بۇرىنعى كەزدەرٸ قازىرعىداي ەكٸ تاراپقا ەمەس, ەر تاراپقا, ياعني قانشا اۋىل ويىنشىلارى بولسا, سونشا تاراپقا تارتىلعان. مۇنداعى تاراپتار – ەجەلگٸ ون ەكٸ ايدىڭ بولماسا مٷشەلدٸڭ سيپاتى بولعان. بەرتٸن كەلە ول قارابايىرلانىپ, اۋىلدار تارتىسىنا اينالعان.
باسقا جاعىنان پايىمداساق, مٷيٸزدٸ مالدى قۇرباندىققا شالۋ – ايدى كٷننٸڭ جولىندا قۇربان ەتە وتىرىپ, ونىڭ سەيكەس كەڭٸسٸ – تٷنەكتٸ كٷنەككە جەڭگٸزۋ جورالعىسىنان كٶرٸنەدٸ. ال قۇرباندىق جانۋاردىڭ جانى كٶككە جٶنەلگەندٸكتەن, ونىڭ تەنٸ جەردەگٸ كٶكتٸڭ بٸر بٶلٸك-نىشانى بولىپ تابىلادى-مىس. جەنە دە «قۇرباندىققا» كٸم قول جەتكٸزسە, ورداعا (اۋىلعا, كٶمبەگە, بٷگٸندە - قازانعا) جەتكٸزۋ كٷننٸڭ كٶزٸ – تەڭٸردەن (جاراتۋشى قۇدىرەتتەن, بٷگٸندە - اللادان) باتا الاتىنداي باستى مۇراتقا جەتكٸزەدٸ-مٸس دەگەن سەنٸم جاتىر.
وسىلايشا سايىپ كەلگەندە, كٶكپار ويىنى ناۋرىزداعى ايلى تٷندە تەربەلەتٸن التىباقاننىڭ كٷندٸزگٸ سايىستىق نۇسقاسى ٸسپەتتٸ. «...كٶكپار شىن مەنٸندە, ناۋرىز سالتاناتىندا انتيپودتىق قوس پوليۋستٸڭ ارباسۋىن ٶمٸرشەڭ ويىنعا اينالدىرۋ مٷمكٸندٸگٸن پاش ەتەدٸ. شايقاستىڭ ورنىنا سايىس, سوعىستىڭ ورنىنا تالاس تۋدىرۋ كٶرٸنٸسٸن ناسيحاتتايدى.» (ەرعالي.س. «ناۋ مەن ىرىس»: پايىمداما– الماتى: «قازىعۇرت» باسپاسى, 2011. – 184 بەت.) دەۋٸمٸزدٸڭ مەن وسى بولاتىن.
س.ەرعالي, مەدەنيەتتانۋشى
ۇلت پورتالى
