Kókpartaný ǵylymi sala retinde áli qalyptasqan joq. Kókpardyń bolmys-bitimin ázirge «kókpar» sóziniń etimologiiasynan ǵana izdeýdemiz. Onyń ózi qisynsyz, aýyzeki joramal deńgeiindegi paiymdarǵa negizdelýde. Bul izdenis bir ǵana «kókpar», «kókbóri» sózderiniń tegimen emes, onyń taralý aimaǵyndaǵy jurttardyń da qatysyn, olardyń tanymyn qarastyrý arqyly keńirek ári tereńirek zerdelengeni kóńilge qonymdy bolar.
Negmati, «Prazdnik Navrýz»: «Samymi ývlekatelnymi liýbimymi razvlecheniiami pýbliki povsiýdý v Srednei Azii iavlialis popýliarnye sostiazaniia-kozlodranie («býzkashi») i borba – «gýshtingri», kotorye demonstrirovali silý, lovkost i soobrazitelnost ýchastnikov i vsegda privlekali vnimanie zritelei...». Tájikshe «bozkashi» sóz tirkesi kókpar oiynynyń syipatyn asha túsetin jańa derek. Bul sóz qalai bolǵanda da parsy tiline jat, aitylýy da, maǵynasy da túrkishe: boz+kashy. «Bozkashi» qazaqtyń mal qurbany «boz qasqany» (Aqsarbas) eske salady jáne ol beker emes. «Bozkashi» ataýy «qas» sóziniń «qash/kash» túrindegi aitymynyń nusqasynan jasalyp, oǵan parsylyq – I jurnaǵy jalǵanyp tur. Budan eki jaittyń birin ańǵaramyz: Bireýi tájikter bul oiyndy ne túrkilerden alǵan, nemese túrkiler tájikten alǵan, bolmasa tájik halqy túrkiler men parsylardyń aralasynan túzilgen jurt. Biraq kókpardyń parsylarda joq ekenin eskersek, bul attyly túrkilik mádeniettiń kórinisi ekenine tap bolamyz. Jáne de bul ejelgi deitúrkilik jurttardyń qurbandyq joralǵysynyń jurnaǵy dep negiz izdeýge májbúrmiz.
Jalpy qurbandyq ejelgi Ai men Kúnniń taitalasyna alańdaý kezindegi nanym aktysy desek qate bolmas. Máselen, ai múiizdi aqserkeni bolmasa boz qasqa maldy qurbandyqqa shalý - Kúnge tabynýshylardyń «Aidy qurban etý» aktysynyń kórinisi deýge bolady. Dáliregi aidy túnektiń ortasyndaǵy jaryqtyń ókili retinde aitańbaly janýardy qurban etip, onyń janyn Kókke kóterý arqyly jaryqty molaitý senimi bolǵandai. Óitkeni, ejelgi halyqtar múiizdi maldy – eshki men siyrdy Aidyń nyshany retinde qabyldaǵandyǵy týrasynda nanym qalyptasyp otyr. Ekinshi jaǵynan Ai túnektiń belgisi retinde kúndizdiń belgisi Kúnmen baqtalas bolǵandyǵy jáne bar. Sóitip, Aidy Kúnge jyǵyp berýdiń bir isi – sonyń sáikes nyshany bolar maldy qurban etý bolǵan. Atalmysh Kún-Ai talasyn áigili Ańyraqai jotasyndaǵy Tańbalytasta qashalǵan sýretten baiqaimyz: onda múiizi qaraǵaidai buqa/ógiz Kúntáńirge qarap óziniń qurbandyqqa ázirligin bildirip tur...
«Bozqasqa» máselesine kelsek: boz – kún sáýlesiniń ońyp, batýǵa ainalǵan, ińirge qaraǵan ýaqytty meńzeitin tús, iaǵni ýaqyttyń Túnge qaraǵan shaǵy. Al Túnniń qasqasy (qasy, qabaǵy) – Ai ekeni málim. Sóitip, mańdaiy qasqa,túsi boz maldy qurbandyqqa shalý Aidy Kúnge jeńdirý retinde dástúrge engen. Saiyp kelgende, kókparǵa soiylatyn mal obasta Kúnge/jaryqqa syiynýshylardyń qurbandyǵy bolyp shyǵady. Bir nazar aýdararlyǵy sol – kókparǵa isek ne qoshqar (qoi) emes, mindetti túrde múiizdi serke (bálkim, teke), kei jaǵdaida ógiz de shalynady. Jalpy, kókparǵa erkek mal ne jan tartylǵan. «Alpamys batyr» jyryndaǵy Ultan quldyń Alpamystyń uly Jádigerdi tartqyzýy sonyń kýási.
«Kókpar» sóziniń etimologiiasyna kelsek, onyń negizinen eki nusqasy bar, bireýi – «kókpar» sóziniń «kók bóri» tirkesinen shyqqandyǵy... Alaida, túrkiler kie tutatyn bórini qurban etip, kókparǵa tartsa ne bolǵany?! Jáne de eshbir etnoaqparatta qasqyrdy ne itti kókparǵa tartý kórinisi joq... Bul - eshbir tarihi-rýhani mánsiz,qisynsyz joramal. Ekinshi nusqa boiynsha: kókpar – «kók bórte» (laq) sózinen shyqqan-mys. Olai bolsa, ol sol kúiinde «kókbórte» bolyp nege ózgermei qalmady? Úndestik jaǵynan qaraǵanda «kókpar» degennen «kókbórte» nemese «kókbóri» kúiinde ózgermei qalý múmkindigi zor edi, óitkeni «kókbórte»/«kókbóri» sózderi biryńǵai jińishke býyndarǵa qurylǵan, ózgerýi ekitalai leksemalar... Másele «kókpar» sóziniń bórige de, bórtege de qatysynyń joqtyǵynda! Sonymen, másele «par» sózinde turǵandai.
«Par» sózi jalpyadamzattyq asa ejelgi sózderdiń biri jáne ol kóp tilderge jaiylǵanymen negizgi semantikasyn joimaǵan: par – bólik, bólshek.
Kóz jetkizý úshin bul sózge qatysty birshama sózderge toqtalsaq:
par – eki bólikten turatyn jup;
para – túrikshe aqsha, «kesek», «bólik» degen maǵynada;
para – bir nárseniń bólshegi, bóligi, salasy,úlesi, «Bul jurttyń sóz tyńdamas bir parasy» (Abai);
para-para – byt-shyt, kúl-talqan, dal-dal: birneshe bólshekke bóliný,
par+tiia – taýardyń ne áleýmettik toptyń bir bóligi;
parsha – jiktelgish,bólingish mata;
parshalaý – osý,bólý,úlesteý.
«Kókpar» sóziniń ejelgi ekenin eskersek, mundaǵy «par» býyny bul jerde «úles», «sybaǵa» maǵynasynda qoldanylǵan. Dálirek úńilsek, «kók par» tirkesi: «Kóktiń úlesi», «Kóktiń jyrtysy» maǵynasynda. Sondyqtan «kókten» onyń «paryn» bólý múmkin emes jáne ol tirkes sol kúiinde qazaq tilinde saqtalyp otyr, ony etnolingvistikanyń paidasyna burǵyshtaýdyń jóni joq. Demek, kókpar tartý - túpki mazmuny boiynsha Kóktiń úlesine, nesibesine talasý bolyp tabylady. Dáliregi – Kóktegi ai-jyrtyqty jamaý qyzmetine jaraý, soǵan talasý. Tájikterde saqtalǵan túrkilik «boz qash» - «boz qas(qa)» tirkesiniń máni de osynda bolsa kerek.
Kókpar oiynynyń áýelgi qazaqy nusqasy boiynsha eki taraptyń talasy emes, qansha aýyl oiynshylary qatyssa, sonsha taraptyń tartysy bolǵan. Alaida, ol sansyz tarap bolýy neǵaibyl. Shamasy, Naýryz kezinde (tájikterde kókpar negizinen Naýryzda ǵana oinalady) jylǵa talasqan on eki músheldiń tartysy kórinis tapqan bolýy kerek. Sóitip, on eki tarap qatysqan kókpar tartys Kóktiń úlesin, sybaǵasyn on eki aýylǵa (rýǵa,elge-taipaǵa) talasýǵa ulasqan. Bunyń arǵy jaǵynda 12 tarapqa jiktelgen zodiaktyq ejelgi astronomiialyq ilim jatyr. Saiyp kelgende 12 shoqjuldyzdyń árqaisysy ózine molyraq jaryqqa talasý ispetti joralǵy.
Jalpy kókpar oiyny burynǵy kezderi qazyrǵydai eki tarapqa emes, ár tarapqa, iaǵni qansha aýyl oiynshylary bolsa, sonsha tarapqa tartylǵan. Mundaǵy taraptar – ejelgi on eki aidyń bolmasa músheldiń sipaty bolǵan. Bertin kele ol qarabaiyrlanyp, aýyldar tartysyna ainalǵan.
Basqa jaǵynan paiymdasaq, múiizdi maldy qurbandyqqa shalý – Aidy Kúnniń jolynda qurban ete otyryp, onyń sáikes keńisi – Túnekti Kúnekke jeńgizý joralǵysynan kórinedi. Al qurbandyq janýardyń jany Kókke jónelgendikten, onyń táni Jerdegi Kóktiń bir bólik-nyshany bolyp tabylady-mys. Jáne de «qurbandyqqa» kim qol jetkizse, Ordaǵa (aýylǵa, kómbege, búginde - qazanǵa) jetkizý Kúnniń kózi – Táńirden (jaratýshy qudyretten, búginde - Alladan) bata alatyndai basty muratqa jetkizedi-mis degen senim jatyr.
Osylaisha saiyp kelgende, kókpar oiyny Naýryzdaǵy aily túnde terbeletin altybaqannyń kúndizgi saiystyq nusqasy ispetti. «...Kókpar shyn máninde, Naýryz saltanatynda antipodtyq qos poliýstiń arbasýyn ómirsheń oiynǵa ainaldyrý múmkindigin pash etedi. Shaiqastyń ornyna saiys, soǵystyń ornyna talas týdyrý kórinisin nasihattaidy.» (Erǵali.S. «Naý men yrys»: Paiymdama– Almaty: «Qazyǵurt» baspasy, 2011. – 184 bet.) deýimizdiń mán osy bolatyn.
S.Erǵali, mádeniettanýshy
Ult portaly
