فوتو: جي
ەيەلدەردٸڭ قۇقىقتارىنىڭ ساقتالماۋى جەنە بۇزىلۋى ەلەمنٸڭ 150-استام ەلدەرٸندە كەزدەسەدٸ. ال ددۇ مەلٸمەتٸ بويىنشا, ەلەمدەگٸ ەربٸر ٷشٸنشٸ ەيەل ٶمٸرٸندە بٸر رەت زورلىق-زومبىلىققا ۇشىرايدى. ەكونوميكالىق تۇرعىدان ەيەلدەردٸڭ جالاقىسى ەرلەرگە قاراعاندا 20 پايىزعا تٶمەن. يۋنەسكو دەرەكتەرٸنە سٷيەنسەك, ەلەمدە شامامەن 130 ميلليون قىز بالا بٸلٸم الۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان. بۇل مەسەلەلەر گەندەرلٸك تەڭسٸزدٸك, ەكونوميكالىق ديسكريميناتسييا, زورلىق-زومبىلىق جەنە زاڭنامالىق شەكتەۋلەردەن تۋىنداپ وتىر.
مىسالى بيىل بٸرنەشە مەملەكەت, سونىڭ ٸشٸندە اۆسترالييا, كانادا, گەرمانييا جەنە نيدەرلاندى اۋعانستاندى ەيەلدەردٸڭ قۇقىقتارىن بۇزعانى ٷشٸن حالىقارالىق سوتقا بەردٸ. بۇل ەلدەر اۋعانستان ەيەلدەرٸنٸڭ ديسكريميناتسيياعا ۇشىراعانىن العا تارتىپ, بۇۇ كونۆەنتسيياسىن (CEDAW) بۇزعانىن اتاپ كٶرسەتتٸ. تاليبان بيلٸككە كەلگەننەن كەيٸن, ەيەلدەر مەن قىزداردىڭ قۇقىقتارى بۇزىلعان. ولاردىڭ بٸلٸم الۋعا, جۇمىس ٸستەۋگە جەنە قوعامدىق ٶمٸرگە ارالاسۋعا مٷمكٸندٸكتەرٸ جوق. قۇقىق قورعاۋشى ۇيىمدار مەن حالىقارالىق قاۋىمداستىقتار تاليباننىڭ ەرەكەتتەرٸن ادامزاتقا قارسى قىلمىس دەپ تانۋعا تىرىسىپ, ولاردىڭ جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلۋىن تالاپ ەتۋدە.
ال قازاق حالقى قىزدى ەرقاشان ەرەكشە باعالاپ, وعان بولاشاق انا, ەيەل, وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى رەتٸندە قاراعان. قىزدىڭ تەربيەسٸنە ەرەكشە مەن بەرٸلگەن, ونى سابىرلى, يناباتتى, ەدەپتٸ جەنە بٸلٸمدٸ بولۋعا باۋلىعان.
قازاقتاردىڭ قىز بالاعا دەگەن قۇرمەتٸ مەدەنيەتٸنٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸ بولىپ قالا بەردٸ. بۇل ەدەت-عۇرىپتار مەن دەستٷرلەردٸڭ قازٸرگٸ ۋاقىتتا ساقتالۋى ەلٸمٸز ٷشٸن ماڭىزدى. مەملەكەت باسشىسى بىلتىرعى حالىققا جولداۋىندا بالا مەن ەيەل قۇقىعىن قورعاۋ مەسەلەسٸنە, ونىڭ ٸشٸندە وتباسى جەنە گەندەرلٸك ساياساتقا ەرەكشە توقتالىپ ٶتتٸ.
قازاقستان وتباسى جەنە گەندەرلٸك ساياسات تۇجىرىمداماسىن 2030 جىلعا دەيٸن بەكٸتتٸ. وسى قۇجات نەگٸزٸندە بٸرقاتار ماڭىزدى شارالار جٷزەگە اسىپ كەلەدٸ.
بٸرٸنشٸدەن, سوڭعى ۋاقىتتا ەلٸمٸزدە ەيەلدەر مەن بالالارعا قاتىستى ۋشىعىپ كەتكەن زورلىق-زومبىلىق تاقىرىبى شەشٸمٸن تاۋىپ جاتىر. 15 سەۋٸردە قابىلدانعان زاڭ جوباسى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى كٷرەستٸ كٷشەيتتٸ. بۇل زاڭ تۇرمىستىق جەنە وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىق, سونداي-اق پەدوفيلييا سيياقتى اۋىر قىلمىستارعا جازانى قاتايتۋعا باعىتتالعان. مىسالى, جاڭا زاڭعا سەيكەس دەنساۋلىققا جەڭٸل زييان كەلتٸرگەندەر 200 ايلىق ەسەپتٸك كٶرسەتكٸش (اەك) مٶلشەرٸندە ايىپپۇل تٶلەيدٸ نەمەسە قوعامدىق جۇمىستارعا تارتىلادى. ەگەر زورلىق-زومبىلىق كەمەلەتكە تولماعاندارعا نەمەسە قوعامدىق قىزمەتكەرلەرگە قاتىستى جاسالسا, قىلمىسكەرلەر ەكٸ جىلعا دەيٸن باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋى مٷمكٸن. پەدوفيليياعا قاتىستى قىلمىستار ٷشٸن ٶمٸر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قاراستىرىلعان.
ەكٸنشٸدەن, زورلىق-زومبىلىقتان زارداپ شەككەن ەيەلدەرگە ارنالعان داعدارىس ورتالىقتارى جۇمىس ٸستەيدٸ. بۇل ورتالىقتار زارداپ شەككەندەرگە ۋاقىتشا باسپانا, پسيحولوگييالىق, مەديتسينالىق كٶمەك جەنە زاڭگەرلٸك كەڭەس ۇسىنادى. ورتالىقتار ٷشٸن ەيەلدەردٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن قۇقىعىن قورعاۋ باستى ماقسات. كەيبٸر داعدارىس ورتالىقتارى تەۋلٸك بويى قىزمەت كٶرسەتٸپ, شۇعىل كٶمەك كٶرسەتۋ ٷشٸن ارنايى سەنٸم تەلەفوندارىن قوسقان. بٷگٸندە قازاقستاندا 41 داعدارىس ورتالىعى جۇمىس ٸستەيدٸ. ونىڭ 14-ٸ مەملەكەتتٸك.
ٷشٸنشٸدەن, قازاقستان بۇۇ جەنە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بٸرلەسە وتىرىپ, زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنا كٶمەك كٶرسەتۋ باعدارلامالارىن جٷزەگە اسىرىپ كەلەدٸ. مىسالى, بۇۇ-نىڭ ەيەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتى جويۋعا باعىتتالعان باعدارلامالارى ارقىلى اقپاراتتىق-اعارتۋشىلىق ناۋقاندار جەنە زاڭنامالىق رەفورمالار جٷرگٸزٸلەدٸ.
تٶرتٸنشٸدەن, ەيەلدەردٸڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا ارنالعان بٸرلەستٸكتەر مەن قورلار جۇمىس ٸستەيدٸ.
«نەمولچي» قورى وسى سالاداعى ەڭ تانىمال ۇيىمداردىڭ بٸرٸ. قور ەيەلدەرگە قارسى جاسالعان زورلىق-زومبىلىق فاكتٸلەرٸن اشىق تالقىلاپ, قۇقىقتىق كٶمەك كٶرسەتٸپ, سوت پروتسەسستەرٸنە قاتىسادى.
«سانا سەزٸم» ەيەلدەر باستامالار ورتالىعى ەيەلدەر مەن قىزداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاپ, ولاردىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا ات سالىسادى. سونداي-اق ادا ساۋداسىنا قارسى كٷرەس, ميگرانتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جەنە گەندەرلٸك تەڭدٸكتٸ ساقتاۋ بويىنشا دا جۇمىس اتقارادى.
«اقيقات» ەيەلدەر قوزعالىسى. بۇل ۇيىم بالالار مەن ەيەلدەرگە قۇقىقتىق كٶمەك كٶرسەتۋمەن اينالىسادى.
قازاقستاننىڭ داعدارىس ورتالىقتارىنىڭ وداعى. بۇل ۇيىم ەلٸمٸزدەگٸ بارلىق داعدارىس ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسىن باقىلاۋمەن اينالىسادى. سونداي-اق ەلەۋمەتتٸك جەنە پسيحولوگييالىق قىزمەتتەر كٶرسەتەدٸ.
