Foto: JI
Áielderdiń quqyqtarynyń saqtalmaýy jáne buzylýy álemniń 150-astam elderinde kezdesedi. Al DDU málimeti boiynsha, álemdegi árbir úshinshi áiel ómirinde bir ret zorlyq-zombylyqqa ushyraidy. Ekonomikalyq turǵydan áielderdiń jalaqysy erlerge qaraǵanda 20 paiyzǵa tómen. IýNESKO derekterine súiensek, álemde shamamen 130 million qyz bala bilim alý quqyǵynan aiyrylǵan. Bul máseleler genderlik teńsizdik, ekonomikalyq diskriminatsiia, zorlyq-zombylyq jáne zańnamalyq shekteýlerden týyndap otyr.
Mysaly biyl birneshe memleket, sonyń ishinde Avstraliia, Kanada, Germaniia jáne Niderlandy Aýǵanstandy áielderdiń quqyqtaryn buzǵany úshin Halyqaralyq sotqa berdi. Bul elder Aýǵanstan áielderiniń diskriminatsiiaǵa ushyraǵanyn alǵa tartyp, BUU Konventsiiasyn (CEDAW) buzǵanyn atap kórsetti. Taliban bilikke kelgennen keiin, áielder men qyzdardyń quqyqtary buzylǵan. Olardyń bilim alýǵa, jumys isteýge jáne qoǵamdyq ómirge aralasýǵa múmkindikteri joq. Quqyq qorǵaýshy uiymdar men halyqaralyq qaýymdastyqtar Talibannyń áreketterin adamzatqa qarsy qylmys dep tanýǵa tyrysyp, olardyń jaýapkershilikke tartylýyn talap etýde.
Al qazaq halqy qyzdy árqashan erekshe baǵalap, oǵan bolashaq ana, áiel, otbasynyń uiytqysy retinde qaraǵan. Qyzdyń tárbiesine erekshe mán berilgen, ony sabyrly, inabatty, ádepti jáne bilimdi bolýǵa baýlyǵan.
Qazaqtardyń qyz balaǵa degen qurmeti mádenietiniń ajyramas bóligi bolyp qala berdi. Bul ádet-ǵuryptar men dástúrlerdiń qazirgi ýaqytta saqtalýy elimiz úshin mańyzdy. Memleket basshysy byltyrǵy halyqqa Joldaýynda bala men áiel quqyǵyn qorǵaý máselesine, onyń ishinde otbasy jáne genderlik saiasatqa erekshe toqtalyp ótti.
Qazaqstan otbasy jáne genderlik saiasat tujyrymdamasyn 2030 jylǵa deiin bekitti. Osy qujat negizinde birqatar mańyzdy sharalar júzege asyp keledi.
Birinshiden, sońǵy ýaqytta elimizde áielder men balalarǵa qatysty ýshyǵyp ketken zorlyq-zombylyq taqyryby sheshimin taýyp jatyr. 15 sáýirde qabyldanǵan zań jobasy turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy kúresti kúsheitti. Bul zań turmystyq jáne otbasylyq zorlyq-zombylyq, sondai-aq pedofiliia siiaqty aýyr qylmystarǵa jazany qataitýǵa baǵyttalǵan. Mysaly, jańa zańǵa sáikes densaýlyqqa jeńil ziian keltirgender 200 ailyq eseptik kórsetkish (AEK) mólsherinde aiyppul tóleidi nemese qoǵamdyq jumystarǵa tartylady. Eger zorlyq-zombylyq kámeletke tolmaǵandarǵa nemese qoǵamdyq qyzmetkerlerge qatysty jasalsa, qylmyskerler eki jylǵa deiin bas bostandyǵynan aiyrylýy múmkin. Pedofiliiaǵa qatysty qylmystar úshin ómir boiy bas bostandyǵynan aiyrý jazasy qarastyrylǵan.
Ekinshiden, zorlyq-zombylyqtan zardap shekken áielderge arnalǵan daǵdarys ortalyqtary jumys isteidi. Bul ortalyqtar zardap shekkenderge ýaqytsha baspana, psihologiialyq, meditsinalyq kómek jáne zańgerlik keńes usynady. Ortalyqtar úshin áielderdiń qaýipsizdigi men quqyǵyn qorǵaý basty maqsat. Keibir daǵdarys ortalyqtary táýlik boiy qyzmet kórsetip, shuǵyl kómek kórsetý úshin arnaiy senim telefondaryn qosqan. Búginde Qazaqstanda 41 daǵdarys ortalyǵy jumys isteidi. Onyń 14-i memlekettik.
Úshinshiden, Qazaqstan BUU jáne basqa da halyqaralyq uiymdarmen birlese otyryp, zorlyq-zombylyq qurbandaryna kómek kórsetý baǵdarlamalaryn júzege asyryp keledi. Mysaly, BUU-nyń áielderge qatysty zorlyq-zombylyqty joiýǵa baǵyttalǵan baǵdarlamalary arqyly aqparattyq-aǵartýshylyq naýqandar jáne zańnamalyq reformalar júrgiziledi.
Tórtinshiden, áielderdiń quqyqtaryn qorǵaýǵa arnalǵan birlestikter men qorlar jumys isteidi.
«Nemolchi» qory osy saladaǵy eń tanymal uiymdardyń biri. Qor áielderge qarsy jasalǵan zorlyq-zombylyq faktilerin ashyq talqylap, quqyqtyq kómek kórsetip, sot protsessterine qatysady.
«Sana sezim» áielder bastamalar ortalyǵy áielder men qyzdardyń quqyqtaryn qorǵap, olardyń ekonomikalyq jaǵdaiyn jaqsartýǵa at salysady. Sondai-aq ada saýdasyna qarsy kúres, migranttardyń quqyqtaryn qorǵaý jáne genderlik teńdikti saqtaý boiynsha da jumys atqarady.
«Aqiqat» áielder qozǵalysy. Bul uiym balalar men áielderge quqyqtyq kómek kórsetýmen ainalysady.
Qazaqstannyń daǵdarys ortalyqtarynyń odaǵy. Bul uiym elimizdegi barlyq daǵdarys ortalyqtarynyń jumysyn baqylaýmen ainalysady. Sondai-aq áleýmettik jáne psihologiialyq qyzmetter kórsetedi.
