حيمييا تۋرالى جالپى تٷسٸنٸكتەر ٶتە ەرتە زامانداردان باستاۋ الادى. سوناۋ مەدەنيەتٸ ٶرلەگەن مەسوپاتامييا, قىتاي, گرەك كەيٸنٸرەك شىڭدالىپ ٷلكەن جەتٸستٸككە جەتكەن كەزەڭ سانالاتىن اراب حاليفاتىنىڭ تۇسىندا ەرەكشە ٶنەر رەتٸندە جوعارى باعالاندى. بۇل ەڭبەكتٸ جازۋ مەن ٷشٸن ۇزاق ويلانۋدى قاجەت ەتتٸ. سەبەبٸ ەرتە زامانداردان باستاۋ الاتىن تاڭعاجايىپ عىلىم الحيمييا تۋرالى مىڭداعان زەرتتەۋشٸلەر جازىپ كەلەدٸ. زەرتتەلەتٸن زات قۇندى بولعان سايىن وعان قىزىعۋشىلار دا كٶپ بولاتىنى بەلگٸلٸ. الحيمييا بۇل ٶلتٸرمەيتٸن عاجايىپ زاتتى نەمەسە سيقىرلى “فيلوسوفييالىق تاستى” ٸزدەۋدەن باستالدى. سول قىزىعۋشىلىق, مٸنە, بۇل كٷندە كەرەمەت حيمييا عىلىمىنا نەگٸز بولىپ وتىر.
مەنٸڭ ماقساتىم الحيميانىڭ تاريحىن ايتۋ ەمەس, سەبەبٸ الحيمييا تۋرالى كٸتاپتار بارشىلىق. مەن ورتا عاسىردا ٶزٸنٸڭ وزىق ويىمەن زامانداستارىنان ەلدەقايدا وزىق كەتكەن ەيگٸلٸ ەنتسيوكلوپەديست عالىم ەبۋ ناسىر ەل-فارابيدٸڭ “الحيمييا ٶنەرٸنە قاجەتتٸلٸك تۋرالى” دەپ اتالاتىن كەرەمەت تۋىندىسىن تالداپ ونىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنٸن تٷٸسٸندٸرۋ بولماق. بۇل ەڭبەك تولىق تالدانىپ, حيمييا عىلىمى سالاسىندا ٶزٸنە لايىقتى ورىنىن الا الماي كەلەدٸ. ەڭبەكتٸڭ كٶپشٸلٸك قاۋىمعا بەلگٸسٸز بولىپ قالۋى دا سوندىقتان.
الحيمييانى سول كەزدٸڭ عالىمدارى بٸر مەتالدى بٸر مەتالعا قوسۋ ارقىلى التىن الۋ ٸسٸنە پايدالاندى. ول كەزدٸڭ عالىمدارى قازٸرگٸدەي جاساعان تەجٸريبەلەرٸن جارييا ەتپەي, كەرٸسٸنشە ٶتە قۇپييا ساقتادى. ەر عالىم ٶز پايداسىن ويلاپ كٷنٸ - تٷنٸ ٶز زەرتحاناسىندا زەرتتەۋلەر جٷرگٸزدٸ. ەسٸرەسە بۇل ٶنەر اراب حاليفاتىندا قاناتىن كەڭگە جايدى, زور تابىستارعا دا جەتتٸ. تٸپتٸ الحيمييا 4 قۇپييا عىلىمنىڭ قاتارىنا كٸردٸ. بٷگٸنگٸ تاڭدا عىلىمنىڭ قان تامىرىنا اينالعان حيمييا سول كەزدەردەگٸ الحيمييانىڭ جەمٸسٸ.
سول جىلداردىڭ بٸرٸندە فارابي حاليفاتتىڭ استاناسى باعدات شاھارىندا تۇرىپ جاتقان بولتىن. شاھار حالقى فارابيدٸ ەرەكشە قادٸرلەپ, “عالىمداردىڭ عالىمى”, “دانالاردىڭ كٶشباسشىسى”- دەپ دەرٸپتەيتٸن. بٸر كٷندەرٸ شاھاردىڭ وزىق ويلى عالىمدارى, نالا بولعان ساۋداگەرلەرٸ كەلٸپ فارابيدەن بۇل ٶنەردٸڭ دۇرىس نە بۇرىستىعىن انىقتاپ بەرۋٸن ٶتٸنٸپ سۇراپ كەلەدٸ. ول ٶز زامانداستارىن بۇل ٶنەر تۋرالى بارلىق حالىقتار بٸلەتٸندەي, تٷسٸنەتٸندەي كٸتاپ جازۋعا ۋەدە بەرٸپ, شىعارىپ سالادى.
مٸنە, وسى كەزدەن باستاپ بۇل ٶنەردٸ شىنداپ زەرتتەۋگە مىقتاپ دەن قويا باستايدى. كٷتپەگەن سۇراقتىڭ قويىلۋى ەرينە مەسەلەنٸڭ ماڭىزدى بولىپ بارا جاتقانىن بايقاتتى. ەندٸ فارابي تەك كٸتاپ اقتارىپ ويلانۋمەن اينالىسپاي, كەرٸسٸنشە الحيميكتەردٸڭ جاساعان تەجٸريبەلەرٸن جاساپ, ولاردىڭ كٶرگەن قيىندىقتارىن ٶزٸ دە باسىنان كەشٸردٸ.
ول ەرتەلٸ كەش تەمٸر مەتالدىڭ قاسيەتتەرٸن زەرتتەۋمەن اينالىستى. سەبەبٸ الحيميكتەر وسى بٸر مەتالدىڭ ەرەكشە قاسيەتتەرگە يە ەكەندٸگٸن ٷنەمٸ ايتاتىن. دٷنيەنٸڭ تٸرەگٸ ونىڭ مىقتىلىعىندا. ال مۇنداي قاسيەتتٸ تەمٸردەن كٶرۋگە بولاتىن. تٸپتٸ ونى ايتپاعاننىڭ ٶزٸندە قاسيەتتٸ قۇران كەرٸمدەگٸ ەلۋ جەتٸنشٸ سٷرە “تەمٸر” دەپ اتالۋى دا تەگٸننەن - تەگٸن ەمەس ەكەندٸگٸن اڭعارتاتىنداي.
فارابي ەڭبەگٸن مىناداي سٶزدەرمەن باستادى:
“بۇل كٸتاپتا مەن بۇل ٶنەردٸڭ قاجەتتٸلٸگٸن اتاپ ٶتٸپ, ول قانداي جولمەن دەلەلدەنەتٸنٸن جەنە بۇل ٶنەردٸ زەرتتەۋشٸلەردٸڭ جٸبەرگەن قاتەلٸكتەرٸن كٶرسەتۋدٸ ماقسات ەتٸپ قويدىم ”-دەي كەلە بۇل ٶنەردەگٸ اداسۋشىلاردى ەكٸ توپقا بٶلەدٸ. “بٸرٸنشٸلەرٸ, ٶنەردٸ جوققا شىعارادى جەنە بۇرمالايدى” - بۇل توپتاعىلار قاراپايىم حالىق,ساۋداگەرلەر مەن كەيبٸر كەرٸ تارتپا عالىمدار. “ەكٸنشٸلەرٸ مويىندايدى, بٸراق ونىڭ مٷمكٸندٸگٸن اسىرا پايدالانادى” - بۇل توپتاعىلار عىلىمنان پايدا تابۋدى كٶزدەگەن الحيميكتەر.
ول: “بۇل ٶنەردٸ تٷسٸندٸرۋ ٷشٸن ولار كەيدە اقيقات, كەيدە ٶتٸرٸك ايتاتىن پوەتيكالىق سٶزدەردٸ قولدانادى. ولاردىڭ سٶزٸن تٷسٸنبەيتٸندەر نە ويلايدى ولاردىڭ بۇل ٶنەر تۋرالى ويلارى انىق بولماعاندىقتان بۇل ٶنەر تۋرالى ەشقانداي بٸلٸم الۋ مٷمكٸن ەمەس.ٶز كٸتاپتارىندا عالىمدار بۇل ٶنەردٸڭ ٸس-ەرەكەتٸ تۋرالى ەشتەڭە ايتپايدى. ولار حالىققا وقىتىپ تاراتۋدى قالامادى. سوندىقتان بۇل ٶنەردٸ زەرتتەۋشٸلەردٸڭ ويىندا ابىرجۋ, شاتاسۋ جەنە بٸر كٶزقاراستان ەكٸنشٸسٸنشە اۋىسۋ باعىتتالادى ” - دەپ, ٶزٸنە دەيٸنگٸ بۇل عىلىم تۋرالى ٸلٸپ الارلىق بٸر دە بٸر كٸتاپتىڭ جوقتىعىنان ادامدار جالعان سٶزدەردٸڭ جەتەگٸندە كەتەتٸندٸگٸن تٷسٸندٸرەدٸ.
راسىندا بۇل ٶنەر تۋرالى كٸتاپتى ايتپاعاننىڭ ٶزٸندە عىلىمداعى باستى قۇرال سانالاتىن ەر تٷرلٸ زاتتاردىڭ حيمييالىق قۇرامى تۋرالى قولجازبالار مٷلدە جوقتىڭ قاسى بولاتىن. ولار تەك كەزدەيسوق باقىتقا كەنەلۋگە سەنٸپ,زاتتاردى بٸر بٸرٸنە بايلانىستىرىپ, سول ارقىلى تەجٸريبەسٸنەن بايقاعانىن قاعازعا تٷسٸرٸپ وتىردى. بٸراق ولاردا تەجٸريبە الماسۋ دەگەن اتىمەن جوق. بٸلگەن ٸلٸمدەرٸن بٸر-بٸرٸنەن قۇپييا ۇستادى.
عالىم “فيلوسوفتاردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپتار ” ەڭبەگٸندە “ەلەمەنت دەگەنٸمٸز نە?” دەگەن سۇراققا: "كٷردەلٸ سۋبستانتسييالاردىڭ باستاۋلارى وت, اۋا, سۋ, جەر سيياقتى وسىنداي ەلەمەنتتەردەن پايدا بولادى. كٷردەلٸ سۋبستانتسييالاردىڭ قاراپايىم قۇرامداس بٶلٸكتەرٸنە جاتادى ” – دەپ, سول دەۋٸردٸڭ ٶزٸندە ەلەمەنتتٸڭ ناقتى سيپاتتاماسىن بەرگەن ەدٸ.
فارابي بۇل ٶنەردٸ تالداي كەلە سوڭىنا قاراي پراكتيكالىق ياعني ٶزٸنٸڭ زەرتحاناسىندا جاساعان تەجٸريبەلەرٸمەن جازعان تەوريياسىنىڭ دۇرىستىعىن دەلەلدەيدٸ. ول: التىن,كٷمٸس باسقا دا وتتا جانبايتىن بٸراق بالقيتىن مەتالداردىڭ بەرٸنٸڭ تەگٸ بٸر. سوندىقتان ولاردىڭ ايىرماسى فورماسىندا ەمەس ولاردىڭ مەندٸ جەنە كەزدەيسوق اكتسيدەنتسييالارىندا(قاسيەتتەرٸ). ياعني عالىمنىڭ ايتۋى بويىنشا وتتا جانبايتىن بٸراق بالقيتىن مەتالداردىڭ تەگٸ بٸر بولعانىمەن قاسيەتتەرٸ ارقىلى بٸر بٸرٸنەن ەرەكشەلەنەدٸ. بۇل فارابيدٸڭ الحيميياعا قوسقان ەرەكشە جاڭالىعى دەۋگە بولادى. وسى قاعيدانى اتاقتى روبەرت بويل, دالتون, ن.بەكەتوۆ, م.ۆ.لومونوسوۆ سەكٸلدٸ عالىمدار فارابيدەن جەتٸ عاسىردان كەيٸن عانا قايتالاپ جاساپ, بابامىزدىڭ بٸلٸمدٸلٸگٸنە قايران قالعان.
قازٸرگٸ كەزدە قازاق عىلىمىنىڭ تاريحىندا ەسٸرەسە وتاندىق حيمييا وقۋلىقتارىندا فارابي بابامىزدىڭ اداسۋشىلارعا دۇرىس باعىت سٸلتەپ حيمييا عىلىمى تاريحىندا تٶڭكەرٸس جاساعان وراسان ەڭبەگٸ ەلٸ دە بولسا ٶز ورىنىن الا الماي جٷرگەنٸ ەرينە, ٶكٸنٸشتٸ. ٶكٸنٸشتٸسٸ سول بٷگٸندە مەكتەپ وقۋشىلارىنان حيمييا تۋرالى سۇرار بولساق بٸردەن د.ي.مەندەلەەۆ تۋرالى سايراي جٶنەلەدٸ. وسىلايشا ۇلى بابامىزدىڭ ەڭبەگٸ ٷنەمٸ تاسادا قالىپ كەلە جاتىر.تەك حيمييا پەنٸ بويىنشا 8-سىنىپ وقۋلىعىنىڭ ەڭ سوڭعى بەتتەرٸنٸڭ بٸرٸندە ەل - فارابيدٸڭ “حيمييا ٶنەرٸنٸڭ قاجەتتٸلٸگٸ تۋرالى”- دەپ اتالاتىن ەڭبەگٸنٸڭ بار ەكەندٸگٸ تۋرالى عانا ايتىلعان.بۇل ەرينە بٷگٸنگٸ ۇرپاقتارعا ارتىلار سىن دەپ بٸلەمٸن.
ەل-فارابيدٸڭ وسى بٸر تاماشا ەڭبەگٸن مەكتەپ وقۋلىقتارىندا,سونىمەن قاتار جوو ارنالعان حيمييا كٸتاپتارىنىڭ العاشقى بەتتەرٸنە جارييالاسا ارتىقتىق ەتپەس ەدٸ. سەبەبٸ كٸتاپ دەپ ايتىلعانمەن بۇل ەڭبەكتٸڭ كٶلەمٸ شاعىن ەرٸ ىقشامدالىپ جازىلعان. بٷكٸل ەلەمدٸ مويىنداتقان ۇلى دانىشپاننىڭ ٶز تۋعان جەرٸندە بٸر ەڭبەگٸنٸڭ ٶزٸ ەلەنبەي قالۋى بارشا قازاق جۇرتىنا سىن.
رىسبەك رامازانۇلى
جازۋشى, “ەلەم حالىقتارى جازۋشىلار وداعىنىڭ” مٷشەسٸ
