
اعىلشىن زەرتتەۋشٸسٸ جەنە العان ماماندىعى بويىنشا مۇعالٸم حيلدا حۋكحەم - كەزٸندە بٷكٸل ازييا جەنە ەۋروپا قۇرلىقتارىن ٶزٸنە تەۋەلدٸ ەتٸپ, تۇتاسىمەن بيلٸگٸنە العان, ەلەمدٸ ايبارىمەن سەسكەندٸرٸپ, ٶزٸن جاھاندىق بيلەۋشٸ رەتٸندە مويىنداتقان ۇلى ەمٸر تەمٸردٸڭ بالا كەزٸنەن باستاپ, تايتالاس تٸرشٸلٸك كەشٸپ, التىن تاققا جەتۋٸ مەن ودان كەتكەن ارالىقتاعى ۇزاق ۋاقىتقا دەيٸنگٸ تۇتاس كەزەڭدٸ قىرىق جىلدان اسا زەرتتەپ, ونىڭ جورىقتارىن بٷگە-شەگەسٸنە دەيٸن انىقتاپ, اتا–تەگٸنٸڭ قايدان شىققاندىعىن جەنە ولاردىڭ قايدان كەلگەندٸگٸن تٷبەگەيلٸ, ٷڭٸلە زەردەلەپ, ساراپتاپ, ۇلى قولباسشى تۋرالى كٶپ جىلعى عىلىمي ەڭبەگٸن ەلەمدٸك قالىڭ وقىرماندارعا ۇسىنعان ادام. بۇعان تاعى قوسىپ ايتارىمىز, وسى عىلىمي جۇمىستىڭ بٷكٸل تاۋقىمەتٸ مەن بەينەتٸن ارقالاي جٷرٸپ, تالاي رەت ورتالىق ازييا ەلدەرٸندە: ياعني ايتقاندا, قازقستان (وڭتٷستٸك ٶلكەلەردە), ٶزبەكستان, تٷركمەنستان رەسپۋبليكالارىندا ايلاپ جٷرٸپ ەمٸر تەمٸر جٶنٸندە ٷلكەن, تٷبەگەيلٸ زەرتتەۋ جٷرگٸزگەن ازاماتشا. ول سونىمەن قاتار, ساقىپ قىراننىڭ جورىق جولدارىمەن: مىسىر, يران, تٷركييا, قىتاي ەلدەرٸندە دە بولىپ, تابىستى جۇمىس جٷرگٸزەدٸ. الايدا, وسىناۋ بەينەتٸ مەن اۋىرتپاشىلىعى كٶپ ساپارلاردا جٷرٸپ, ٶزٸنٸڭ دەنساۋلىعىنا دا ايتارلىقتاي زييان كەلتٸرەدٸ.
"...سو ستۋدەنچەسكيح لەت ونا ۋۆلەكلاس تسەنترالنوي ازيەي ي ۆسيۋ سۆويۋ سوزناتەلنۋيۋ جيزن پوسۆياتيلا ەە يزۋچەنييۋ. ەيۋ وپۋبليكوۆانو بولشوە چيسلو رابوت پو ەە سرەدنەۆەكوۆوي يستوريي, نو گلاۆنىم ترۋدوم ياۆيلاس يستورييا و تيمۋرە, وپۋبليكوۆاننايا ۆ لوندونە كرۋپنەيشەم يزداتەلستۆوم حوددەر ي ستوۋتون. يستورييا پرينەسلا اۆتورۋ بولشۋيۋ يزۆەستنوست ي رەپۋتاتسييۋ سەرەزنوگو يسسلەدوۆاتەليا يستوريي تسەنترالنوي ازيي, ي ونا بىلا پريگلاشەنا ۆ بريتانسكۋيۋ ەنتسيكلوپەدييۋ ۆ كاچەستۆە اۆتورا و تيمۋرە.
ۆپەرۆىە ۆ سوۆرەمەننوي ليتەراتۋرە حيلدا حۋكحەم سوزدالا يز تيمۋرا وبراز جيۆوگو چەلوۆەكا سو ۆسەمي ەگو اتريبۋتامي, پولوجيتەلنىمي ي وتريتساتەلنىمي سۆويستۆامي, سو ۆسەمي ەگو ستراستيامي ي امبيتسييامي. ەە تيمۋر پرەدستاەت ۆوەننىم گەنيەم, كلاسسنىم شاحماتيستوم.
...تيمۋر ۆىدايۋششۋيۋسيا ليچنوست. ون ۆزوشەل نا ترون ماۆەرانناحرا 10 اپرەليا 1370 گودا, ۆ تەچەنيي 35 لەت ون سۆويۋ ۆلاست, ي نە تولكو نە ۆىپۋسكال يز رۋك, نو ي ۋكرەپليال ەە. ۆسيۋ سۆويۋ جيزن تيمۋر پروۆەل ۆ سەدلە ي ۆسيۋ جيزن ون كوچەۆال. ۋ تيمۋرا نە بىلو نيكوگدا بەسپولەزنوي جەستوكوستي يلي سامودۋرستۆا. ون نە وتكازىۆالسيا ني وت ودنوگو يز پوەدينكوۆ, ەسلي ەمۋ بروسال ۆىزوۆ راۆنىي ەمۋ پو پولوجەنييۋ پروتيۆنيك ي ەسلي ەتو موگلو سوحرانيت جيزني ەگو ۆوينوۆ يلي جيتەلەي وساجدەننىح يم گورودوۆ. ەگو ۆوينسكايا دوبلەست پرينەسلا ەمۋ سلاۆۋ ۆەليكوگو پولكوۆودتسا. وپىت ەگو بيتۆ ۆوشەل ۆ ۋچەبنىە پلانى ۆسەح ۆوينسكيح اكادەميي ميرا. ۆ تو جە ۆرەميا ون بىل وپىتنىم ي دالنوۆيدنىم پوليتيچەسكيم دەياتەلەم, تونكيم پرونيتساتەلنىم ديپلوماتوم. تاكوۆىم پرەدستاەت ۆلاستيتەل ماۆەرانناحرا ۆ ترۋداح حيلدا حۋكحەم".
دەگەنمەن بۇل عىلىمي جۇمىسقا قوسىپ, ناقتىلاپ ايتارىمىز, ەمٸر تەمٸردٸڭ شىققان تايپاسى مەن رۋىنىڭ كٶپ رەتتە جٷردٸم - باردىم ايتىلاتىندىعى. ەمٸر تەمٸردٸڭ تٷبٸ نايماننىڭ بارلاس رۋىنان شىققان. بۇل ويىمىزدى تەرەڭدەتٸپ, وسى سايتتىڭ ورىس تٸلدٸ وقىرماندارىنا دا جەتكٸزسەك دەپ ويلايمىز: "ەتو تيۋركسكوە پلەميا (نايماندار) سىگرالو بولشۋيۋ رول ۆ يستوريي تسەنترالنوي ازيي. ون بىل ودين يز سامىح ۆليياتەلنىح ي موگۋششەستۆەننىح تيۋركسكيح پلەمەن. ەگو ۆوجدي ۆسەگدا نوسيلي پوچەتنوە زۆانيە نويونوۆ ي پولزوۆاليس يسكليۋچيتەلنىم دوۆەريەم چينگيسحانا. وني بىلي ك نەمۋ بليزكي ي يم پورۋچاليس نايبولەە وتۆەتستۆەننىە پورۋچەنييا.
زاۆوەۆاۆ ماۆەرانناحر, چينگيسحان ۆىدەليل ۆ ۋدەل يم لۋچشۋيۋ چاست سۆويح نوۆىح ۆلادەنيي – كاشكاداريۋ, گدە چاست يز نيح وستاليس ناۆەچنو. ۆ پوسلەدۋيۋششيح ۆەكاح وني پرينيالي ساموە اكتيۆنوە ۋچاستيە ۆ بوربە زا ۆلاست ۆ ماۆەرانناحرە".
بۇعان قوسا, حيلدا حۋكحەمنٸڭ عىلىمي ەڭبەگٸن وقي وتىرىپ, شىڭعىس حان جەنە ەمٸر تەمٸرگە بايلانىستى كٶپ وقيعالاردىڭ ورىن العان اۋماقتارى مەن ولاردىڭ حاندىق قۇرعان جەنە بيلٸك جٷرگٸزگەن اتاقونىستارى ايتارلىقتاي دەلدٸكپەن, تالدانىپ, ساراپتالىپ كٶرسەتٸلگەن. وعان مىسال رەتٸندە, وسى ەڭبەكتەگٸ مىنا جولداردى ايتا كەتەيٸك: "…ون تاكجە (چينگيسحان) پولزوۆالسيا سلۋجبوي ۋيگۋروۆ, ۆەتۆ تيۋركسكوگو ناسەلەنييا, ناسەلياۆشيح رازليچنىە وازيسى سەۆەرنوگو تاريما, پو سوسەدستۆۋ س سەميرەچەم, گدە ناحوديلاس حانسكايا ستاۆكا چينگيسحانا. وني يمەلي شيروكيە تورگوۆىە سۆيازي ي ۆ زناچيتەلتنوي ستەپەني رازۆيتۋيۋ كۋلتۋرۋ, ليتەراتۋرۋ ي پيسمەننوست, كوتورۋيۋ ۆەليكيي حان پرينيال دليا سۆوەگو سوبستۆەننوگو نەگراموتنوگو نارودا. س ەتوي تەرريتوريي ي ناچالوس زاۆوەۆانيە كيتايا ۆ 1211 گودۋ ي ۆ 1215 گودۋ".
عىلىمي ەڭبەكتٸڭ تاعى بٸر ارالىعىندا, مىنانداي جازبالاردى وقيسىڭ: "...ون سام (شىڭعىس حاندى ايتادى) نازۆال سۆوە وبەدەنيۆشەەسيا ۆويسكو مين - گول, كوتوروە ۆ پوسلەدسۆيي پريمەنيالوس كيتايتسامي ك ەگو نارودۋ, ا زاودنو نازۆال تاك تەح, كتو پريسوەدەنيلسيا ك نەمۋ". (قازٸرگٸ كەيبٸر عالىمسىماق جازعىشتاردىڭ «موڭعول» دەپ ايتىپ جٷرگەنٸ وسى عوي. مىنا سٶيلەمدەرگە قاراساڭ, ەشقانداي دا «موڭعول» ەمەس, «مىڭ قول» دەگەن سٶزدەن شىققانى انىق ايتىلىپ تۇر. تٸپتٸ, ولار موڭعول قىراتتارىندا جٷرگەن دەپ ەۋلەكٸلەنەدٸ. قازٸرگٸ موڭعول اۋماعىندا ول كەزدە قىتاي كورولدٸكتەرمەن ٷنەمٸ تايتالاس سوعىس جٷرگٸزگەن قالماقتىڭ سولتٷستٸك حاندىقتارى مەكەندەگەن. كەيٸننەن, ولار قىتايدان قىرعىن تاپقان سوڭ, بوس قالعان دالاعا بٸرنەشە عاسىردان كەيٸن كەلگەن ورمان بۋرياتتارى).
مٸنە, وسىنداي سٶيلەمدەردٸ وقي كەلە, كەزٸندە ساياحاتشى جەنە ساۋداگەر ماركو پولونىڭ شىنىمەن دە ٶز جازبالارىندا, ورتالىق ازييا ەلدەرٸن «موڭعولدار» جەنە «تاتارلار» دەپ ٷلكەن قاتەلٸكتەر جٸبەرگەندٸگٸن اڭعاراسىڭ. وسىعان قاراپ, كەيٸنگٸ كٶپتەگەن جازۋشىلار جەنە عالىمدار قاتە پٸكٸرگە بوي الدىرعان. بٸزدٸڭ ايتارىمىز, ەربٸر تاريحي جۇمىستى جازاردا, تەرەڭ زەرتتەۋ جٷرگٸزٸپ, تالداپ, سالىستىرمالى تٷردە جازۋ كەرەك. ەيتپەسە, قازٸرگٸ موڭعول (مۇڭعۇل, مىڭ قول ) اتالعان بۋرياتتار شىنىمەن دە شىڭعىس حان وقيعاسىنا ەشقانداي قاتىسى جوق ەل-جۇرت دەۋگە بولادى.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ.