بيىلعى جىلى الاش ۇلتتىق اۆتونوميياسىنىڭ, الاش پارتيياسىنىڭ جەنە الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل تولادى. ال ٶتكەن جىلى ەلٸمٸز 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ جٷز جىلدىعىن اتاپ ٶتتٸ. كەيٸنگٸ كەزدە كٶتەرٸلٸس باسشىلارى مەن الاشوردا قايراتكەرلەرٸن كٶزقاراستارىنىڭ قاراما-قايشىلىعىن تٸلگە تيەك قىلعان ماتەريالدار عالامتور بەتٸندە كٶبەيٸپ كەتتٸ. بۇل ماتەريالداردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸنٸڭ اۆتورلارى سوۆەت وداعى كەزٸندەگٸ شىققان ەدەبيەتتەرگە سٷيەنەدٸ.ال سوۆەتتٸك يدەولوگييانىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى الاش ٷكٸمەتٸ مەن ونىڭ جەتەكشٸلەرٸن قارالاۋ بولعانى بەسەنەدەن بەلگٸلٸ. ونىڭ ٷستٸنە بيىلعى جىلى وكتيابر تٶڭكەرٸسٸنٸڭ, ياعني رەۆوليۋتسييانىڭ باستالعانىنا دا 100 جىل بولادى.
زامانعا ساي بولۋ ٷشٸن قازاقتىڭ دالادا ٶسكەن بالاسى دا ەسكەر قاتارىنا الىنۋى كەرەك ەكەندٸگٸن ەليحان بٶكەيحان باس بولعان الاش قايراتكەرلەرٸ قولدادى. 1916 جىلى 3 اقپاندا ە. بٶكەيحانوۆ, ا. بايتۇرسىنوۆ, ن. بەگٸمبەتوۆ پەتروگرادقا بارىپ, ەسكەري مينيستر گەنەرال پوليۆانوۆقا جولىعىپ, قازاقتاردى ەسكەرگە الۋ مەسەلەسٸن جەتكٸزگەن. قازاقتاردى تىلداعى جۇمىسقا الۋ تۋرالى پاتشا جارلىعى بويىنشا 19-43 جاس ارالىعىنداعى قازاقتار ارمييانىڭ قورعانىس قۇرىلىستارىن قۇرۋ جۇمىستارىن جاساۋعا تيٸس ەدٸ.
م. تىنىشباەۆ «قازاق» گازەتٸندە: «قازاقتاردى ەسكەري قىزمەتتٸڭ قاي تٷرٸنە (اتتى نە جاياۋ ەسكەر) الىناتىندىعى عانا ويلاندىرادى...قازاقتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ كازاك-ورىسپەن تەڭەسٸپ, جەرٸمٸزدٸ ساقتاۋ ماقساتىندا اتتى ەسكەر قاتارىندا قىزمەت ەتۋدٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن جاقتادىق. قازاقتاردىڭ تەك ازعانا بٶلٸگٸ جاياۋ ەسكەر قۇرامىندا بولۋدى قالايدى» - دەپ جازدى.
«قازاق» گازەتٸ حالىققا جولداعان ٷندەۋٸندە:«بٸزدٸڭ جۇرتقا ايتاتىنىمىز, بۇعان كٶنبەسكە بولمايدى …كٶنبەيمٸز دەگەننٸڭ سٷيەنگەنٸ جان تەتتٸلٸك بولسا, سالىستىرىپ قارالىق. كٶنگەندە: جۇرتقا قانداي اۋىرلىق بار, كٶنبەگەندە قانداي اۋىرلىق بار? كٶنگەندە: شارۋاعا كەمشٸلٸك تە كەلەر, بارعان جٸگٸت قازاعا دا, بەينەتكە دە ۇشىرار, بٸراق ەلدٸڭ ٸرگەسٸ بۇزىلماس… كٶنبەگەندە كٶرەتٸن اۋىرلىق: …ەلدٸڭ بەرەكەسٸ كەتەدٸ, باس پەن مالعا ەلەگٸ تيەدٸ, ەلدٸڭ ٸرگەسٸ بۇزىلادى», – دەپ تٷسٸندٸردٸ.
«قازاق» گازەتٸندە جارييالانعان «تورعاي ھەم ىرعىز ۋەزٸنٸڭ حالقىنا!» جازىلعان ٷندەۋدەگٸ: «بۇل حاتتى جازۋشى بٸزدەر - ٶز بالالارىڭ, ٶز تۋمالارىڭ. جانىمىز اشيدى, قابىرعامىز قايىسادى. بٸزدٸڭ اتا-انا, تۋعان-تۋىستارىمىز ٸشتەرٸندە. بٸزدٸ قازاق بالاسى, قانىنا تارتادى, جانى اشيدى دەسەڭدەر, تٸل الىڭدار! ...بٸز گازەت ارقىلى بولسىن, اۋىزشا دا بولسىن, بۇرىن سان رەت ايتقانبىز, كٶنبەسەڭدەر, ەلگە بٷلٸنشٸلٸك بولادى, ەسكەر شىعادى, تٷبٸندە الماي قويمايدى دەگەنبٸز. سول ايتقانىمىز, مٸنە, كەلدٸ. بۇعان بٸزدٸڭ كٶزٸمٸز بۇرىننان جەتكەن. ەلٸ دە بولسا, بٸزدٸ وسى ەلدٸڭ بالاسى ەكەن دەيتٸن بولساندار, بٸزدٸڭ ەڭ سوڭعى, قىسىلعانداعى اقىلىمىزدى الىڭىزدار! تٷبٸندە ٸس ٶتكەن سوڭ ٶكٸنگەننەن پايدا جوق. ٶلگەن تٸرٸلمەيدٸ, ٶشكەن كەلمەيدٸ» دەگەن جولداردان دا ولاردىڭ قازاققا قانشالىقتى جانى اشىعانىن ايقىن كٶرەمٸز.
قازاق زييالىلارىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ سول كەزدە قازاقتاردىڭ تىلداعى جۇمىسقا بارۋىنا دا قارسى بولعان جوق. ال ون التىنشى جىلى حالىق اراسىندا تولقۋ باستالعاندا ولار ەلدٸڭ بوسقا قىرىلىپ قالۋ قاۋپٸن الدىن الا بٸلدٸ. جاسانعان جاۋعا (جازالاۋ وتريادتارىنا) شيتتٸ مىلتىق جەنە نايزامەن شاپقان امانكەلدٸ ساربازدارى كەيٸن بولشەۆيكتەر جاعىنا شىعىپ كەتپەگەندە تٷگەل قىرىلۋ قاۋپٸ شىنىندا دا زور ەدٸ.
وتىز جەتٸنشٸ جىلى «حالىق جاۋى» دەگەن جەلەۋمەن اتىلىپ كەتكەن اقىن سەيٸتجان بەكشەنتايۇلى 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸ كەزٸندە كٶتەرٸلٸسشٸلەر اراسىندا بولادى. ولاردىڭ قولدارىنداعى قارۋدى مىسقىلداپ, ەزٸلدەپ ايتقان ٶلەڭٸ ەل اۋزىندا. «ساتىپ الدىق بٸر-بٸر ٸستٸك, مۇنىمەنەن كٸمدٸ پٸستٸك? زەڭبٸرەكتەر تارس ەتكەندە, بەرٸمٸز دە ارتتى قىستىق», – دەپتٸ سٶزتاپقىش اقىن. ٸستٸگٸ كەدٸمگٸ شتىك دەگەنٸ. وسى بٸر شۋماق ٶلەڭدە سول كەزدەگٸ زامان شىندىعى دەلمە-دەل بەينەلەنگەن.
ەرينە, امانكەلدٸ ساربازدارىنىڭ كٶزسٸز ەرلٸگٸن ەشكٸم دە جوققا شىعارمايدى. الايدا, ەسكەري ستراتەگييا, تاكتيكا تۇرعىسىنان ولارعا ساياسي باعا بەرەتٸن بولساق, كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸڭ سوعىس تەسٸلٸندەگٸ مەرگەندەر توبىنىڭ قۇرىلۋى, ولاردىڭ الدىڭعى ساپىنداعى كەيكٸ باتىردىڭ ورنى ەرەكشە. ال اشىق مايداندا جولىققان ساربازدار مەن جازالاۋشى وتريادتاردىڭ قايسىسىنىڭ جەڭٸسكە جەتەتٸنٸن بولجاماسا دا بولادى. زەڭبٸرەگٸ مەن وقسەبەرٸ (پۋلەمەتٸ) بار, جاقسى ەسكەري دايىندىقتان ٶتكەن ورىس وتريادى ٶزٸنەن سان جاعىنان ون ەسە ارتىق بولسا دا, ساربازداردى تاس-تالقان ەتٸپ جەڭەر ەدٸ.
ورىس وتارشىلدارىنىڭ جالعاسى ٸسپەتتەس كەڭەس بيلٸگٸ ورناعاننان كەيٸن قازاقتىڭ كٶرنەكتٸ اقىنى نۇرجان ناۋشابايۇلى: «الاش ەدٸ ۇرانىمىز, دٸن-يسلام قۇرانىمىز, دٷنييا-اقٸرەت جايىنان قولدا جوق ەش قۇرالىمىز, اتا قونىس كەتتٸ قولدان, بۇعان بار ما قىلارىمىز?!», – دەپ قامىقتى.
قازاق ۇلتىنىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن كوممۋنيستٸك پارتييا قاتارىنا كٸرگەن احمەت بايتۇرسىنوۆ 1920 جىلدىڭ 17 كٶكەگٸندە ۆ.ي.لەنينگە جازعان حاتىندا بىلاي دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ: (ورىس تٸلٸندەگٸ نۇسقاسىن سول قالپىندا بەرٸپ وتىرمىز) «ۆ ۆيدۋ يزلوجەننوگو پرەدستاۆلياەتسيا نەوبحوديموست:
1) پوستاۆيت ۆو گلاۆە ۋپراۆلەنييا كيرگيزسكيم كراەم ناستوياششيح يدەينىح كوممۋنيستوۆ ي يسپىتاننىح چەستنىح يدەينىح رابوتنيكوۆ يز كيرگيزسكيح ينتەلليگەنتوۆ, كوتورىم نارود ۆپولنە دوۆەرياەت, نو نيكويم وبرازوم كوممۋنيستوۆ پو نازۆانييۋ. ناستوياششيە يدەينىە كوممۋنيستى ي يدەينىە رابوتنيكي يز كيرگيزوۆ, حوتيا بى پوسلەدنيە بىلي نە كوممۋنيستامي, سكورەە موگۋت نايتي وبششيي يازىك دليا پونيمانييا درۋگ درۋگا ي وبششيە توچكي زرەنييا نا دەلا, چەم پوۆەرحنوستنىە كوممۋنيستى كاك يز كيرگيزوۆ, تاك ي يز درۋگيح;
2) ۆو ۆسەح ورگاناح ۆلاستي, ۆ ۆەدەنيي كويح پودلەجات رايونى سو سمەشاننىم ناسەلەنيەم, پرەدستاۆيتەلەي ۋگنەتەننوي ناتسيي دولجنو بىت نە مەنەە 2/3.
3) ۋپراۆلەنيە حوزيايستۆەننو-ەكونوميچەسكيم ۋچرەجدەنييامي كيركرايا, نەزاۆيسيمو وت تسەنتراليزاتسيي يلي دەتسەنتراليزاتسيي, دولجنو ناحوديتسيا ۆ رۋكاح كيرگيزوۆ بەز ۆسياكوگو رازدروبلەنييا ي پودچينەنييا درۋگيم گۋبەرنييام يلي وبلاستيام پود رازنىمي پرەدلوگامي ەكونوميچەسكوگو تياگوتەنييا;
4) ۆسيا پوليتيچەسكايا ي كۋلتۋرنايا رابوتا كيرگيزسكيح كوممۋنيستوۆ ي رەۆوليۋتسيوننوي ينتەلليگەنتسيي دولجنا وسنوۆىۆاتسيا نا ناچالاح سوۆەتسكوي سوتسياليستيچەسكوي حوزيايستۆەننوي پوليتيكي;
5) سوزدات ۆوەننىي وكرۋگ, وبەدينيايۋششيي كيرگيزييۋ, س ۋپراۆلەنيەم ۆ گور.ورەنبۋرگە;
6) گارنيزونى ۆ گوروداح دولجنى بىت وبيازاتەلنو يز كيرگيزوۆ;
7) ۆ وتنوشەنيي گرانيتسى كيركرايا نە دولجنى دوپۋسكاتسيا نيكاكيە يزمەنەنييا, كرومە نيجەۋكازاننىح...»
(قر ورتالىق مەملەكەتتٸك مۇراعاتى, 811.20 بۋما, 568 ٸس).
مٸنە, وسى قۇجاتتان دا الاشوردا قايراتكەرلەرٸنٸڭ الاش ەسكەرٸنٸڭ بولاشاعىنا قاتتى الاڭداعانىن كٶرۋگە بولادى.
وسى ورايدا نازارعا سالار بٸر جاي, تەۋەلسٸز قازاق ەلٸ كٸمنٸڭ جىرىن جىرلاۋى, مۇڭىن مۇڭداۋى كەرەك?! كەشەگٸ سولاقاي ساياساتتىڭ سويىلىن سوققان ەلٸبي جانكەلدين سەكٸلدٸ شوقىنعان قازاقتاردى ما, ونىڭ ٷگٸتٸنەن كەيٸن «بالشەبەكتەر» ساپىنا قوسىلعان امانكەلدٸ يمانوۆتى ما, ەلدە قازاق حالقىنىڭ بولاشاعى ٷشٸن قانىن تٶككەن, جانىن قيعان الاش ارىستارىن با?!,
مۇستافا شوقاي 1936 جىلى جازعان «باتىر بولشەۆيك امانگەلدٸ حاقىنداعى اقيقات» دەگەن ماقالاسىندا: «تٷركٸستان قازاقتارى گازەتتەرٸنٸڭ بەتتەرٸنەن كٶپتەن بەرٸ جيٸ كەزدەسەتٸن ەسٸمدەردٸڭ بٸرٸ - 1916-ىنشى جىلعى تورعاي دالالارىندا ورىس ٷكٸمەتٸنە قارسى كٶتەرٸلگەن حالىق كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ باسشىسى - امانگەلدٸ يمانوۆ. ول تۋراسىندا باسپاسٶز بەتتەرٸندە قيساپسىز كٶپ ماتەريالدار جارييالاندى. اقىندار تولىپ جاتقان ٶلەڭ-جىر, داستاندار شىعاردى, دراماتۋرگتەر ساحنالىق قويىلىمدار دايىندادى جەنە تاعى دا دايىنداپ جاتىر. ول از بولسا, امانگەلدٸ ٶمٸرٸنەن فيلم تٷسٸرٸلۋدە, وعان ارناپ ەسكەرتكٸش تۇرعىزىلۋدا. وسى ايتىلعان ماقالا, ٶلەڭ-جىر, ساحنالىق قويىلىم, كينوفيلم جەنە ەسكەرتكٸشتەردٸڭ بەرٸ «ەلٸپتٸ تاياق دەپ بٸلمەگەن», تورعاي ٶڭٸرٸنەن باسقا جەر, ٶز رۋىنان باسقا ەل كٶرمەگەن قاراڭعى امانگەلدٸنٸ دٷنيەدە تەڭدەسٸ جوق تٶڭكەرٸسشٸل, ۇلت پەن ۇلتشىلدىقتان جوعارى تۇراتىن ينتەرناتسيونال بولشەۆيك, دٸنگە دۇشپان, تٷركٸستان تٷرٸكتٸگٸن ورىس بولشەۆيزمٸ جەنە ينتەرناتسيونالدىق تٶڭكەرٸسشٸلدٸكپەن تابيعي تٷردە تىعىز جىمداستىرعان ٸرٸ تۇلعا رەتٸندە كٶرسەتۋ يدەياسىنا قىزمەت ەتٸپ وتىر» - دەپ جازدى.
بٸزدٸڭ ويىمىزشا, اقتى اق, قارانى قارا دەمەكشٸ, كٸم بولسا دا ٶز زامانىندا قانداي قىزمەت جاساسا, ولاردىڭ ەدٸل باعاسىن بەرۋٸمٸز كەرەك. باي-كەدەي دەپ بٶلٸنگەندە, «كەدەيدٸڭ سٶزٸن سٶيلەيٸك, بايلاردىڭ بارلىعى ونباعان» دەگەن پيعىلدان, سوۆەت وداعى تۇسىندا ەل باسقارعانداردىڭ بارلىعى قيياناتشىل دەگەن ويدان ارىلۋ كەرەك سەكٸلدٸ. ول ٷشٸن وسى كٷنٸ قٶشەلەر, مەكتەپتەرگە ەسٸمدەرٸ بەرٸلگەن كٸسٸلەردٸڭ ەڭبەگٸن تٷگەندەگەننٸڭ دە ايىبى جوق. ەيتپەسە اتالاستارى مەن رۋلاستارىنىڭ, اۋىلداستارىنىڭ جىرىن جىرلاعانداردىڭ سٶزٸ ٶتٸپ كەتٸپ جٷرگەنٸن كٷندە كٶرٸپ-بٸلٸپ جۇرمٸز. بٸر عاجابى, كەشەگٸ اشتىق, قاستىق جىلدارىندا قىزمەت ەتكەن ەلدەبٸر «قايراتكەرسىماقتارعا» دا كٶشە اتتارى بەرٸلە باستادى.
ۆيكيپەدييادا وتىز التىنشى جىلى تامىز-قاراشا ايلارىندا قازاق اسسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتٸ پرەزيديۋمىنىڭ ۇيىمداستىرۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى قىزمەتٸن اتقارعان, 1936—1937 جىلدارى قوستاناي وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى بولعان, بايداقوۆ باقىتجان (1898—1938) دەگەن كٸسٸنٸ سوۆەت, پارتييا جەنە مەملەكەت قايراتكەرٸ دەپ اتاپ كٶرسەتٸپتٸ. سول سۇراپىل جىلدارى حالىققا ەمەس, قانىپەزەر ٷكٸمەتكە قىزمەت ەتكەن ادامداردى قايراتكەر دەپ تانيمىز با, ەلدە قىلمىسكەر دەپ جارييالايمىز با?!
2014 جىلدىڭ 15 تامىزىندا «تٷركٸستان» گازەتٸندە جارىق كٶرگەن «جاسىنداي اعىپ ٶتكەن» دەگەن ماقالادا تارازدىق مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ساعىندىق وردابەكوۆ 1938 جىلدىڭ 28 اقپانى كٷنٸ 40 ادامعا «حالىق جاۋى» دەگەن جالا جابىلىپ, مەسكەۋلٸك كٶشپەلٸ سوتتىڭ ٷكٸمٸمەن (نكۆد-نٸڭ ٷشتٸگٸمەن) اتىلعان قازاق ينتەللەگەنتسيياسىنىڭ سول كەزدەگٸ قايماقتارى قاتارىندا ب.بايداقوۆتى دا اتايدى.
كەدەي وتباسىندا تەربيەلەنگەن, شەشەسٸنەن ٷش جاسىندا جەتٸم قالعان كٸسٸنٸڭ تاعدىرى ونى سولاقاي ساياساتتىڭ تەرٸس جولىنا سالىپ جٸبەرگەنٸ راس. 1926 جىلدان ۆكپ(ب) مٷشەسٸ بولعان ب.بايداقوۆ 1918 جىلى اقتٶبە مۇعالٸمدەر سەميناريياسىن بٸتٸرٸپ شىققاننان كەيٸن اۋىل مۇعالٸمٸ بولادى.سودان كەيٸن اۋداندىق دايىنداۋ كەڭسەسٸ ساياسي ۇيىمىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ,تەمٸر ۋەزدٸك ەڭبەك, ساقتىق كاسساسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, كازكرايسويۋزدىڭ ساياسي بٶلٸمٸ مەڭگەرۋشٸلٸگٸنەن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ورال اۋداندىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى, باتىس قازاقستان وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ ٷشٸنشٸ حاتششىسى دەرەجەسٸنە دەيٸن كٶتەرٸلەدٸ. باسقا دا پارتييا-سوۆەت قىزمەتٸن اتقارادى. 1928 جىلدارى بايلاردى كەمپەسكەلەۋ ناۋقانىنا بەلسەنە ارالاسادى, ودان كەيٸن تەمٸر جەنە ىرعىز اۋداندارىندا كوللەكتيۆتەندٸرۋگە قارسى شىققان كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸ باسىپ-جانشۋعا قاتىسادى.
حالىقتى اتۋ جازاسىنا كەسۋ تۋرالى نكۆد-نىڭ اسا قۇپييا № 00447 جارلىعىنا وراي قسرو ٸشكٸ ٸستەرٸنٸڭ حالىق كوميسارياتى 1937 جىلدىڭ 13 شٸلدەسٸندە شىعارعان № 00447 جارلىعىندا: «جٷرگٸزٸلگەن تەكسەرٸسكە سەيكەس كەڭەس وداعىنا قارسى ادامدار, بۇرىنعى بيلٸكتەگٸ ازاماتتار, ەرتەرەكتە رەپرەسسيياعا ۇشىراعاندار جەنە لاگەرلەر مەن يتجەككەنگە ايدالعانداردىڭ كٶبٸ اۋىلداردا (دەرەۆنيا) تۇرىپ جاتىر. سونداي-اق اۋىلداردا دٸندارلار مەن كەڭەس ٷكٸمەتٸنە قارسى ساياسي ۇيىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸ دە شوعىرلانعان. وسى اتالعانداردىڭ بٸرازى قالاعا كەلٸپ ٶندٸرٸس ۇيىمدارىنا, كٶلٸك پەن قۇرىلىس سالاسىنا كٸرٸپ كەتتٸ. ولاردىڭ بارلىعى دا حالىق جاۋلارى. ٷكٸمەتٸمٸزگە قارسى ٸس-شارالار ۇيىمداستىرىپ جاتۋى ەبدەن مٷمكٸن. مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك ۇيىمدارى الدىندا بۇلاردىڭ كٶزٸن جويىپ, جۇمىسشى تاپتى قورعاۋ تۋرالى مەسەلە تۇر. كەڭەس مەملەكەتٸنٸڭ ساياساتىنا قارسى كەلەتٸندەردٸ بٸرجولاتا قۇرتۋ كەرەك. سوندىقتان 1937 جىلدىڭ 5 تامىزىنان باستاپ بارلىق رەسپۋبليكالاردا, وبلىستار مەن ايماقتاردا كەڭەس ٷكٸمەتٸنە قارسى باسكەسەرلەردٸ ۇستاپ, كٶزدەرٸن جويۋعا بۇيىرامىن» دەگەن بۇيرىق دايىندالعان. 1937 جىلعى رەپرەسسييالاۋ تۋرالى بۇيرىقتى «ruskline» سايتىنان الىپ «نامىس پورتالى (اۋدارعان رٷستەم نٷركەن. namys.kz) رەپرەسسييا 19372015-12-18جارييالادى.
بۇيرىقتا حالىق جاۋلارى ەكٸ توپقا بٶلٸنٸپ, بٸرٸنشٸ توپتاعىلدار دەرەۋ تۇتقىندالىپ, ٷشتٸكتٸڭ ۇيعارىمى بويىنشا اتىلۋعا تيٸستٸ اسا قاۋٸپتٸلەر قاتارىنا جاتقىزىلعان. ال ەكٸنشٸ توپتاعىلار اسا قاۋٸپتٸ ەمەس, بٸراق قارسىلىق كٶزقاراسى بار ەلەمەنتتەر رەتٸندە سوتتالىپ, 8-10 جىل اراسىندا تٷرمەگە قامالسىن دەگەن نۇسقاۋ بەرٸلگەن. نكۆد-نىڭ اۋداندىق جەنە وبلىستىق بٶلٸمشەلەرٸنٸڭ ەسەبٸ بويىنشا رەپرەسسييالانۋى تيٸس ادامدار سانى قوستاناي وبلىسى بويىنشا بٸرٸنشٸ توپتا 150, ەكٸنشٸ توپتا 450 دەپ كٶرسەتٸلگەن.
كسرو ٸشكٸ ٸستەرٸنٸڭ حالىق كوميسارياتى مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ باس كوميسارى – ن. ەجوۆ قول قويعان قۇجاتتىڭ نەگٸزٸندە قوستاناي وبلىسىنداعى ٷشتٸكتٸڭ قۇرامى تٶراعا — پاۆلوۆ,
مٷشەلەرٸ كۋزنەتسوۆ, بايداقوۆ بولىپ بەكٸتٸلگەن.حالىق جاۋلارىن ەشكەرەلەۋ وپەراتسيياسى 1937 جىلدىڭ 5 تامىزىندا باستالىپ, تٶرت ايدىڭ ٸشٸندە اياقتالۋىنا قاراعاندا, جازالانعان 600 ادامنىڭ تاعدىرىنا بايداقوۆ تٸكەلەي ارالاسقان.
1937 جىلدىڭ 10 قاراشاسىندا وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ ٸٸٸ پلەنۋمى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتنٸڭ بۇرىنعى تٶراعاسىن كونتررەۆوليۋتسيونەر-ۇلتشىلداردىڭ وبلىستىق ۇيىمىنىڭ فيليالىنا باسشىلىق جاسادى دەگەن ايىپپەن پلەنۋم مٷشەسٸ قۇرامىنان شىعارۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدايدى.
وتىز جەتٸنشٸ جىلعى زوبالاندا كٶپتەگەن قازاقتار قاندى قىرعىنعا ۇشىرادى. ¥قك مۇراعاتىندا ساقتالعان № 02754 ٸستەگٸ قۇجاتتارعا نازار اۋدارساق, قوستاناي وبلىستىك ۋنكۆد ٷشتٸگٸنٸڭ 1938 جىلدىڭ 13 اكپانىنداعى قاۋلىسى بويىنشا جٸتٸقارا اۋدانىنىڭ زابەلوۆكا سەلوسىنىڭ تۇرعىنى نۇرحان مۇستافين اتۋ جازاسىنا كەسٸلگەن. ٷكٸم 1938 جىلدىڭ 16 اقپانىندا ورىندالعان. دەل وسى كٷنٸ بەلگٸلٸ اقىن, جٸتٸقارا كالاسىنىڭ تۇرعىنى سەيٸتجان بەكشەنتايۇلىنا دا «جٸتٸقارا-التىن» پرييسكٸسٸندە ٷكٸمەتكە قارسى ٷگٸت جٷرگٸزگەن باي-مولدالار توبىنىڭ مٷشەسٸ دەگەن ايىپ تاعىلىپ, وعان دا وسىنداي ٷكٸم كەسٸلگەن. سٷيتٸپ, العاشقىسى ٶز ەلٸندە دارحان ەۋليە دەگەن اتقا يە بولعان, كەيٸنگٸسٸ ارقالى اقىن بولعان قوس ازامات بٸر ۋاقىتتا ۇستالىپ, بٸر مەزگٸلدە كازا تاپقان. اتالعان ەكٸ ارىس 1990 جىلى 22 تامىزدا اقتالدى. نۇرحان مۇستافيننىڭ سول كەزدەگٸ ٶمٸرباياندىق دەرەكتەرٸندە ونىڭ 55 جاستاعى مۇديحا جەنە 45 جاستاعى ايناكٷل دەگەن ەكٸ ەيەلٸ بولعانى, قىزدارى كەماش بەس جاستا, كەليما بٸر جاستا ەكەنٸ كٶرسەتٸلٸپتٸ.
باقىتجان بايداقوۆ وسى ەكٸ كٸسٸمەن بٸرگە بٸر ۋاقىتتا اتىلۋى دا مٷمكٸن ەكەنٸن جوققا شىعارمايمىز.ول 1937 جىلدىڭ 10 قىركٷيەگٸندە ٶزٸنە ٶزٸ قول سالادى.سول كەزدە نكۆد تەرگەۋشٸسٸ: «وبنارۋجەن ۆو دۆورە سوبستۆەننوگو دوما, ۆ كامەننوم ساراە, كرىتوم جەستيۋ, نا زەمليانوم پولۋ پريۆالەننىم ك ستەنكە دەرەۆياننوگو كۋرياتنيكا لەجال نا پراۆوم بوكۋ پرەدسەداتەل وبليسپولكوما توۆ. بايداكوۆ س تياجەلوي رانوي يز وگنەسترەلنوگو ورۋجييا ۆ پراۆوي ۆيسوچنوي ستورونە گولوۆى. وكولو نەگو ۆبليزي لەجالو دۆۋستۆولنوە 20-گو كاليبرا رۋجە س ودنيم زارياجەننىم ي درۋگيم ۆىسترەلەننىم پاترونوم… سەرايا پروسترەلەننايا كەپكا, وسەننەە وكروۆاۆلەننوە كوجانوە كوريچنەۆوگو تسۆەتا پالتو … يزياتى... مى زاستالي توۆ. بايداكوۆا لەجاۆشيم نا بوكۋ ۆ كۋرياتنيكە پري دۆورە پري سيلنوم كروۆوتەچەنيي يز گولوۆى پوسلە سامورانەنييا. نيكاكيح پرەدسمەرتنىح زاپيسوك يلي جە پيسەم نە وبنارۋجەنو», - دەپ بولعان جايدى تولىق بايانداپ جازادى. كٸم بٸلەدٸ, ول ٶتكەن ٸسكە ٶكٸنٸپ, ٶزٸنە ٶزٸ قول سالدى ما, ەلدە, جازالاناتىنىن بٸلٸپ, ٶمٸردەن قينالماي كەتۋدٸڭ جولىن ٸزدەدٸ مە, ول جاعى بٸر اللاعا عانا ايان.
قانشا «حالىق جاۋىنىڭ» كٶزٸن جويۋعا ات سالىسسا دا, ٶزٸ دە اجال قۇرىعىنان قۇتىلا الماعان باسشى 1937 جىلدىڭ قازان ايىندا ۇستالىپ, 1938 جىلدىڭ اقپان ايىندا اتىلعان. ونىڭ كەلٸنشەگٸ فاتيما حاكٸمقىزىنىڭ ۇلتى باشقۇرت, جاس كەزٸندە جەتٸمدەر ٷيٸندە تەربيەلەنگەن ەكەن.ونى دا وتىز سەگٸزٸنشٸ جىلى سوتتاپ, تٷرمەدەن قىرىق بەسٸنشٸ جىلدىڭ اياعىندا عانا بوساتىلادى.
بۇيرىقتى ورىنداۋشىلاردىڭ بٸرٸ بولعان باقىتجان بايداقوۆ تا قۇربان بولعاندار قاتارىندا اتالىپ, ەلۋ سەگٸزٸنشٸ جىلى كٶپپەن بٸرگە اقتالدى. بٸراق, جازىقسىز جاپا شەككەندەردٸڭ ٷرٸم-بۇتاعى ونى كەشٸرە قويار ما ەكەن? كٷنٸ كەشە الماتىدا جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ كەزٸندە ٶز باۋىرلارىنا قورلىق كٶرسەتكەندەر, جاڭاٶزەندەگٸ قاندى قىرعىندا قارۋسىز حالىققا وق اتقاندار دا بۇيرىقتى ورىندادىق دەپ اقتالۋى مٷمكٸن. الايدا, سول بۇيرىقتى ورىنداي المايمىن دەسە عانا ولار حالىقتىڭ قارعىسىنا قالماس ەدٸ, العىسىن الار ەدٸ.
قوستاناي قالاسىنداعى جاستار كٶشەسٸ وسىدان بٸرنەشە جىل بۇرىن ٶزگەرتٸلٸپ, گەنەرال تاۋتان ارىستانبەكوۆتىڭ ەسٸمٸ بەرٸلدٸ.ول تۋرالى دا ەنتسيكلوپەدييادا مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ دەپ جازىلعان. بۇل كٸسٸ كگب جٷيەسٸندە ەڭ العاش گەنەرال-مايور اتاعىن العان ادام ەكەن. سوندىقتان دا قازٸرگٸ كنب ارداگەرلەرٸ ونىڭ ەسٸمٸن كٶشەگە بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعان. مەن سول تۇستا وبلىستىق وناماستيكا كوميسسيياسىنىڭ مٷشەسٸ بولاتىنمىن. ۇسىنىستى تالقىلاۋ كەزٸندە ٶز ويىمدى اشىق ايتتىم, «گەنەرالدىڭ جاقسى ادام ەكەنٸنە داۋ جوق, الايدا, ول كٸسٸ, مارقۇمعا قارا جەر حابار بەرمەسٸن, وتىز جەتٸنشٸ جىلى سەميوزەر اۋدانىندا (قازٸرگٸ ەۋليەكٶل) نكۆد باستىعى بولىپ قىزمەت جاساعان ەكەن, سول كەزدەگٸ قىلمىستارعا قاتىسى بولۋى دا مٷمكٸن عوي» دەگەن ۋەج ايتتىم. مەنٸ قولداۋشىلار دا از بولعان جوق. سٷيتٸپ ۇسىنىس ٶتپەي قالدى, بٸراق, ارادا بٸرەر اي ٶتكەندە وبلىستىق مەسليحاتتىڭ مەجٸلٸسٸندە (مەنٸ قاتىستىرماي) اتالعان كوميسسييا مٷشەلٸگٸنەن شىعارىپ تاستادى دا, ەلگٸ داۋلى مەسەلەنٸ قايتا داۋىسقا سالىپ, بەلدەن باسىپ دەگەندەي, كٶشە اتاۋىن ٶزگەرتٸپ تىندى.
وسىدان بٸرنەشە جىل بۇرىن قوستاناي قالاسىندا بيىلعى «بيلەر ينستيتۋتىنىڭ دامۋى» دەگەن تاقىرىپتا ايماقتىق عىلىمي-تەورييالىق كونفەرەنتسييا ٶتكەن بولاتىن. كونفەرەنتسييا قورىتىندىسىندا ارقاعا اتى جايىلعان ٷش بي ناۋرىزباي قازىبايۇلى, توقسان جابايۇلى, شەگەن مۋسين ەسٸمدەرٸن قوستاناي قالاسىنىڭ كٶشەلەرٸنە بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسالىپ, ول بٸر اۋىزدان ماقۇلدانعان. الايدا بيلەر سٶزٸن بيلٸك سٶيلەمەدٸ. الاش ارىسى ەلدەس ومارۇلىنىڭ ەسٸمٸن قالانىڭ بٸر كٶشەسٸنە بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس دا اياقسىز قالدى.
بٸر تاڭ قالاتىنىم, وسى كٷنٸ دە نە لاۋازىمدى قىزمەت اتقارعان, نە پارلامەنت دەپۋتاتى بولعان شەنەۋنٸكتەردٸ زەينەتكە شىققاننان كەيٸن دە مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ دەپ جاتادى. قىزمەت ٸستەسە, ەڭبەكاقىسىن العان, دەپۋتات بولسا, حالىق سٶزٸن سٶيلەۋدٸڭ ورنىنا قالعىپ-مٷلگٸپ وتىرعان «سەن تيمەسەڭ, مەن تيمەن» قاسقالاردىڭ قايراتكەرلٸگٸنە كٷمەنٸم بار. ولاي بولسا جاۋىردى جابا توقىماي, ەر نەرسەنٸ ٶز اتىمەن اتاعانعا نە جەتسٸن?!
باسشىلىق قىزمەت اتقارعان كٸسٸلەردٸ ەل اعاسى دەۋشٸلەر كٶبەيدٸ. ەل بالاسى بولسا بٸر سەرٸ. اعا بولىپ نە تىندىرىپتى? كٶبٸسٸنٸڭ تىندىرعاننان سىندىرعانى, جاقسىلىق جاساپ ٷلگەرگەنٸنەن بٷلدٸرگەنٸ كٶپ. «حالىقتىڭ قالاۋلىسى, ەلدٸڭ ەلەۋلٸسٸ» دەيتٸن تٸركەستەردٸ دە سولارعا جيٸ جاپسىراتىن بولدىق. قالاۋلى بولىپ حالىق كٶڭٸلٸن تاپقانى از, ەلەۋلٸ بولىپ ەل كٶڭٸلٸنە جاققانى از. دەپۋتاتتار دا وسىنداي بەينەلٸ تەڭەۋلەردەن كەندە ەمەس. ولاردى حالىقتىڭ ۇلى دەۋشٸلەر دە تابىلادى. شىندىعىنا كەلسەك, حالىقتىڭ ۇلى عانا بولماي, حالىقتىڭ قۇلى بولۋ كەرەك. حالىققا قىزمەت ەتكەن ادام عانا مەملەكەتتٸك قىزمەتكەر بولۋى كەرەك.
اقىلبەك شاياحمەت,
