توتاليتارلىق جٷيەنiڭ بiر بەلگiسi – جابىق مۇراعات قورلارى. حالىققا تانىسۋعا بەرiلمەيتiن تاريحي فاكتiلەر. حالىقتان الشاقتاعان بيلiك وسى ەرەكەتi ارقىلى ٶزiنiڭ جالعان بەت-بەينەسiن جاسايدى. كەڭەستەر وداعىنداعى ستاليندiك بيلiك وسى جولمەن جٷردi. دەگەنمەن, ۋاقىت – تٶرەشi. جابىق قورلاردىڭ شەتi عانا اشىلىپ ەدi, ەلگi جالعان بەت-بەينەدەن ەشتەڭە دە قالمادى.
توتاليتارلىق جٷيەنiڭ جەتi قات جەر استىنا جاسىرعان قۇپييالارىنىڭ بiرi – قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى تۋرالى اقيقات ەدi. بiز, اراسىندا زەرتتەۋشi عالىمدار دا بار, وسى ۋاقىتقا دەيiن “الاش قوزعالىسى” دەلiنiپ كەلگەن پروتسەستiڭ جالعىز شىن اتى – قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى بولاتىن. توتاليتارلىق جٷيە ونى وسى ٶز اتىمەن اتاپ, ەشكەرە بولۋدان قورىقتى, شىندىقپەن بەتپە-بەت كەلۋگە قايمىقتى.
مەسكەۋ مۇراعاتىنداعى قۇپييا قورلاردان الىنىپ, بٷگiن گازەت بەتiندە جارىق كٶرiپ وتىرعان بەدريسافا بايتۇرسىنكەلiنiنiڭ, احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ جەنە ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ سول كەزدەگi ساياسي تۇتقىندارعا كٶمەك قورىنىڭ تٶرايىمى ەكاتەرينا پاۆلوۆنا پەشكوۆاعا جولداعان حاتتارى ي.ۆ.ستالين باسقارعان ٶكiمەتتiڭ قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىن, ەڭ الدىمەن قوزعالىستىڭ باسشىلارىن ماقساتتى تٷردە جەنە تەڭدەسi جوق قاتىگەزدiكپەن كٶزiن جويعاندىعىنىڭ بۇلتارتپاس ناقتى ايعاعى بولىپ تابىلادى.
مۇنداي دەرەجەدەگi تاريحي قۇجاتتاردى جارييالاۋ بiزگە نە بەرەدi?
بiرiنشiدەن, ە.بٶكەيحانوۆ باستاعان قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى باسشىلارىنىڭ قازاق ۇلتىنىڭ بولاشاعىن انىقتاۋ iسiندە دۇرىس جولدا تۇرعاندىعىنا; ەكiنشiدەن, ٶزiنiڭ تابيعي ارناسىندا تۇرعان قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى مەن ونىڭ باسشىلارىن ماقساتتى تٷردە جويىپ, قازاق ۇلتىن ازاپتى جولعا سالعان (اشتىق, رەپرەسسييا, سوعىس جەنە ت..ب.) كەڭەستiك بيلiكتiڭ iرگەتاسىنىڭ شiرiك ەكەندiگiنە; ٷشiنشiدەن, ٶز حالقىنا قامقور, ونىڭ تەۋەلسiزدiگi مەن بiرەگەيلiگiن قامتاماسىز ەتە الاتىن مەملەكەتتiگi بار ۇلتتىڭ باقىتتى ۇلت ەكەندiگiنە كٶزiمiز جەتە تٷسەدi.
قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىن پاتشالىق بيلiك تە, سونداي-اق كەڭەستiك بيلiك تە قۋعىن-سٷرگiنگە ۇشىراتتى. دەگەنمەن, سوڭعى بيلiكتiڭ العاشقىسىمەن سالىستىرعاندا, بۇل iستە شەكسiز جاۋىزدىق تانىتقانىن, ەلiمحان ەرمەكۇلىنىڭ سٶزiمەن ايتقاندا, ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى قايراتكەرلەرi مەن بەلسەندiلەرiن “باۋداي تٷسiرگەنiن” ايتۋ پارىز. بۇل –بiز كەشiرسەك تە, تاريح كەشiرمەيتiن قييانات, ۇلتقا جاسالعان قييانات. ۇلت تاريحىنىڭ ۇزىنا بويىندا عىلىم ٷشiن “جارايدى” دەپ كٶز جۇما سالاتىن وقيعالار مەن قۇبىلىستار بولمايدى, ال كەڭەس ٶكiمەتiنiڭ قازاق اعارتۋشىلىعى مەن قازاق ۇلتشىلدىعىنا جاساعان قيياناتىنا بايلانىستى نەمقۇرايدىلىق تانىتۋ – اللا الدىندا كٷنە, سونداي-اق ۇلتتىق سانامىزدىڭ مەڭگٷرتتiككە بوي الدىرعاندىعىنىڭ ايعاعى بولماق. باسپاسٶزگە العاش رەت ۇسىنىلىپ وتىرعان تٶمەندەگi قۇجاتتىق ماتەريالدار وسى ويعا جەتەلەيدi, سونىمەن بiرگە بۇل قۇجاتتاردا بەرiلگەن تاريحي فاكتiلەر جارىق كٶرiپ جاتقان كٶپ فاكتiلەردiڭ بiرi عانا ەمەس, بۇل – حح عاسىرداعى قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى باسشىلارىنىڭ بولشەۆيكتەر قۇرعان ساياسي بيلiككە ايتقان قارعىسى, ورىس بيلiگiنەن اقىرىپ تەڭدiك سۇراعان ۇلت قايراتكەرلەرiن قانعا بٶكتiرگەن بولشەۆيكتەر ٶكiمەتiنiڭ جاساعان قىلمىسىنىڭ ناقتى ايعاعى.
سونداي-اق بۇل قۇجاتتىق ماتەريالدار – 1905 جىلعى قارقارالى پەتيتسيياسىنان باستالىپ, 1917 جىلى قۇرىلعان قازاق كوميتەتتەرi, الاش پارتيياسى جەنە الاشوردا ٷكiمەتi ارقىلى جالعاسىن تاپقان جٷيەلi ازاتتىق قوزعالىستىڭ كەڭەس ٶكiمەتi تۇسىندا قايعىلى فينالمەن اياقتالعاندىعىنىڭ كۋەسi.
سونداي-اق بۇل قۇجاتتىق ماتەريالدار – ٶزiن وتارلىق تەۋەلدiلiكتە تونالعان, قورلانعان ۇلتتاردىڭ قامقورشىسى رەتiندە تٷرلi دەكلاراتسييالار ارقىلى ەلەمگە جارييا ەتكەن ٶكiمەتتiڭ ۇستانىمىنىڭ ەكiجٷزدiلiككە ۇرىنعاندىعىنىڭ كٶرiنiسi.
سونداي-اق بۇل قۇجاتتىق ماتەريالدار – كەڭەس ٶكiمەتi تاراپىنان جٷزەگە اسقان شەكتەن شىققان ارسىزدىقتىڭ (تسينيزم) كٶرiنiسi. بولماسا ەلەكەڭنiڭ (ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ) ٶتiنiش حاتىندا كٶرسەتiلگەندەي, كەڭەستiك قۇپييا پوليتسييانىڭ ا.بايتۇرسىنۇلىنىڭ 1917 جىلعى قازان تٶڭكەرiسiنە دەيiن اعارتۋشىلىق قىزمەتi ٷشiن پاتشالىقتىڭ اباقتىسىنا بiر ەمەس, بiرنەشە مەرتە قامالعاندىعىنان حاباردار بولماۋى مٷمكiن ەمەس. ولارعا ا.بايتۇرسىنۇلى ۇستانىمىنداعى اعارتۋشىلىقتىڭ قاجەتi جوق ەدi. ولارعا كەرەگi حالىقتى ورىستاندىرۋ جولىنا سالاتىن كەڭەستiك ۇستانىمداعى اعارتۋشىلىق ەدi.
ۇلى اعارتۋشىعا اراشا تٷسكەن حاتىندا ەلەكەڭ ونى ناتسيوناليست, ياعني ۇلتشىل دەپ اتايدى. احاڭ مەسكەۋدەگi بۋتىركا اباقتىسىندا كەڭەستiك تەرگەۋشiگە بەرگەن جاۋابىندا ٶزiنiڭ كٶزقاراسى تۇرعىسىنان ۇلتشىل ەكەندiگiن مەلiمدەيدi. سول زاماندا شىنايى ۇلتشىل بولۋ ەربiر ازامات ٷشiن ٷلكەن مەرتەبە ەدi.
قۇرمەتتi جاقاڭ (مiرجاقىپ دۋلاتۇلى) ايتقانداي, قازاق قوعامىندا ناعىز ۇلتشىلداردىڭ ٶزi از ەدi. ازدىعىنا قاراماي, ولار ۇلتىن ارتىنا ەرتە العان ەدi.
بٷگiنگi بiز اينالشىقتاپ, تەرەڭدەپ تٷسiنە الماي جٷرگەن سٶزدەردiڭ بiرi –وسى “ۇلتشىل” سٶزi. ونى ٶز ماعىناسىندا تٷسiنە المايمىز, ٶيتكەنi تابيعي ويلاۋ ارناسىنان شىعىپ قالعانبىز, انىعىراق ايتقاندا, بiزدi بۇل ارنادان شىعارعان دا – كەڭەستiك يدەولوگييا.
ال ەلەكەڭنiڭ قولدانىسىنداعى ۇلتشىلدىق – بۇل ۇلتتىڭ جوعىن تٷگەندەۋشi, ۇلتتى ۇيىتۋشى جەنە ونى قالىپتاستىرۋشى, ونىڭ مەملەكەتتiلiگiن جاڭعىرتۋ جەنە وعان ۇلتتىڭ ٶزiن يە ەتۋ. مiنە, وسىنى ولار ۇلشىلدىق دەگەن. ال كوممۋنيستiك يدەولوگييا الاشتىقتارعا تاڭعان “بۋرجۋازييالىق ۇلتشىلدىق” بۇل, ەرينە, بولشەۆيكتiك ساندىراق بولاتىن.
حاتتاردا كٶرسەتiلگەن ەكاتەرينا پاۆلوۆنا پەشكوۆا كiم ەدi? ە.پ.پەشكوۆا – ورىس جازۋشىسى ا.م.گوركييدiڭ ەيەلi. 1922–1939 جىلدارى “ساياسي تۇتقىندارعا كٶمەك” قورىن ۇيىمداستىرىپ, ٶكiمەت تاراپىنان جابىلعانشا وسى قوعامدىق ۇيىمدى باسقارىپ, مىڭداعان ساياسي تۇتقىندارعا تٷرلi كٶمەكتەر بەرۋ iسiن جٷرگiزگەن ۇلى جٷرەكتi ەيەل. 1933 جىلى قاڭتاردا سولوۆەتسكi لاگەرiندە قاماۋدا وتىرعان احاڭنىڭ, احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ ەكاتەرينا پاۆلوۆناعا “بiر ادامنىڭ” ۇسىنىسى بويىنشا ٶتiنiش-تiلەك جازىپ وتىرعانى, ەرينە, جايدان-جاي ەمەس-تiن. لاگەرلiك جاعدايدا دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلاپ كەتۋiنە بايلانىستى مەجبٷرلiكتەن تۋعان شارا ەدi. بۇعان قوسىمشا, باتىس سiبiردەگi توم وكرۋگiندەگi موگوچينو دەرەۆنياسىنا ساياسي تۇتقىن رەتiندە جەر اۋدارىلعان جارى بەدريسافا بايتۇرسىنكەلiنi دە دەنساۋلىعىنا بايلانىستى كٶمەككە اسا مۇقتاج بولاتىن. احاڭ ە.پ.پەشكوۆادان سولوۆەتسكi لاگەرiنەن تومعا جەر اۋدارىلا بارعان وتباسىمەن قوسىلۋعا كٶمەك سۇرايدى.
احاڭنىڭ حاتىندا اتالاتىن “بiر كiسi”, ەرينە, ەليحان نۇرمۇحامەدۇلى بٶكەيحانوۆ ەكەندiگi كٷمەنسiز. وعان سەبەپشi بولعان مىناداي جاعداي بولسا كەرەك. ە.پ.پەشكوۆا باسقارعان “ساياسي تۇتقىندارعا كٶمەك” قورىندا 1930 جىلعا دەيiن ەلەكەڭنiڭ ەسكi دوسى, پروفەسسور س.پ.شۆەتسوۆ جۇمىس جاساعان-دى. ول قوردىڭ لەنينگرادتاعى بٶلiمiن باسقارعان بولاتىن. قورعا دەرi-دەرمەك جەنە باسقا دا زاتتار بٶلدiرۋ ارقىلى بiرiنشi دەنساۋلىق ساقتاۋ حالىق كوميسسارى ن.ا.سەماشكو دا ٶز كٶمەگiن بەرiپ وتىرعان. ن.ا.سەماشكومەن ەلەكەڭنiڭ جىلى جولداستىق قاتىناسى ۇزاق ۋاقىتقا دەيiن ساقتالعان.
ەليحان نۇرمۇحامەدۇلى ەكاتەرينا پاۆلوۆنا باسقارعان قورعا قاتىستى وسىنداي تانىستىق جولدار مەن مٷمكiندiكتەردi پايدالانۋدى قوش كٶرiپ احاڭا ٶتiنiش-حات جازۋعا كەڭەس بەرگەندiگi بايقالادى. ەكi قايراتكەردiڭ دە جازعان حاتتارىنىڭ استارىندا وگپۋ-دىڭ قولى ارقىلى قازاق ازاتتىق قوزعالىسىن قاتىگەزدiكپەن جازالاۋ جولىنا تٷسكەن كەڭەستiك بيلiككە دەگەن اشۋ-ىزانىڭ تابى جاتقاندىعىن اڭعارۋ, ەرينە, قيىن ەمەس.
وسى تۇرعىدان العاندا بiزگە جەتكەن بۇل قۇجاتتار يمپەرييالىق جٷيەنi جاڭعىرتۋدى ارماندايتىنداردىڭ تiلەگiنە قارسى اتىلعان وقتاي ەسەر تۋدىرادى.
قۇجاتتارعا بايلانىستى بەرiلگەن شاعىن تٷسiنiگiمiزدiڭ سوڭىندا ەكاتەرينا پاۆلوۆنا باسقارعان قوردىڭ احمەت بايتۇرسىنۇلىنا قاتىستى قۇجاتتارىن مۇراعات قورلارىنان تاۋىپ, ولارمەن وقىرمانداردى تانىستىرۋعا سەبەپشi بولعانى ٷشiن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ب.و.جانگۋتتينگە ريزاشىلىعىمىزدى بiلدiرەمiز. قازاق زييالىلارىنىڭ ورىسشا جازعان حاتتارىن سول كٷيiندە, ەشبiر ٶزگەرiسسiز, ياكي ورىس تiلiندە بەرگەندi جٶن سانادىق.
مەمبەت قويگەلديەۆ,
تاريحشى-عالىم.
+++
بەدريسافا بايتۇرسىنكەلIنIنIڭ ە.پ.پەشكوۆاعا جازعان حاتى
مۋج موي بايتۋرسۋنوۆ احمەت بايتۋرسۋنوۆيچ (كازاك), ناحودياششييسيا پود ستراجەي ۆ بۋت[ى]رسكوي تيۋرمە س 06.1930 گ. دو سەنتيابريا س[ەگو] گ[ودا] [1931] پەرەستال ناپيسات منە ي دەتيام پيسمو. ا پوتومۋ پروشۋ ۆاشەگو سودەيستۆييا نە وتكازات سووبششيت منە: گدە ناحوديتسيا مۋج موي بايتۋرسۋنوۆ احمەت ۆ ناستوياششەە ۆرەميا. ادرەس موي: الما-اتا, نارىنسكايا 83. بايتۋرسۋنوۆا بادريسافا.
1931 گ., يانۆاريا 10 دنيا
ا.بايتۇرسىنۇلىنىڭ ە.پ.پەشكوۆاعا جازعان حاتى
ارحانگەلسك 16.02. 1933 گ.
ۋۆاجاەمايا ەكاتەرينا پاۆلوۆنا!
پو ۋكازانييۋ ودنوگو ليتسا, يا پودال زاياۆلەنيە ۆ وگپۋ چەرەز ورگانيزاتسييۋ, كوتورۋيۋ ۆى ۆوزگلاۆلياەتە. موە كريتيچەسكوە پولوجەنيە ۆىنۋجداەت پروسيت ۆاس وتورۆات كلوچەك دوروگوگو ۆاشەگو ۆرەمەني ي ۋدەليت ەگو نا پروچتەنيە ناستوياششەگو موەگو پوسلانييا. حوتيا پولوجەنيە سۆوە وپيسال ۆ زاياۆلەنيي, كوتوروە دولجنو پرويتي چەرەز ۆاس, نو ۆسە جە ۆ وفيتسيالنوم زاياۆلەنيي وت نەكوتورىح پودروبنوستەي پريشلوس ۆوزدەرجاتسيا. ۆوت ۆ چەم زاكليۋچاەتسيا پودروبنوستي. يا پەداگوگ, رابوتاۆشيي 34 گودا پو پروسۆەششەنييۋ كيرگيز-كازاكسكوگو نارودا ي رابوتاۆشيي نە كاك پەداگوگي درۋگيح كۋلتۋرنىح ناتسيي, سوزداۆش[ەە] ۆەكامي ۆسە نەوبحوديموە دليا رابوتى پو پروسۆەششەنييۋ. دو رەۆوليۋتسيي 1905 گ. نا كازاكسكوم يازىكە ني پيسات, ني چيتات, ني ۋچيتسيا نە رازرەشالوس; پوەتومۋ نا ەتوم يازىكە نە بىلو داجە ي توگو وسنوۆنوگو, بەز كوتوروگو نەۆوزموجنو ۆەستي كاكۋيۋ – ليبو پروسۆەتيتەلنۋيۋ رابوتۋ, ت.ە., نە بىلو ني الفاۆيتا, ني ورفوگرافيي, ني گرامماتيكي يازىكا, ني تەوريي سلوۆەسنوستي, ني ۋچەبنيكوۆ, ني پەچاتنوي ليتەراتۋرى, ني گازەتى. ۆسە ەتو پريشلوس سوزداۆات ي وسنوۆات منە, تاك كاك راسكرەپوششەنيە يازىكا, پوسلە رەۆوليۋتسيي 1905گ. سوۆپالو س تۆورچەسكوي پوروي موەي جيزني.
يا پەداگوگ, سۆيازاۆشيي س رابوتوي پروسۆەتيتەلنوي وبششەستۆەننو-كۋلتۋرنۋيۋ, پۋبليستيچەسكۋيۋ, ليتەراتۋرنۋيۋ, ي كاك سىن پورابوششەننوي ناتسيي, پروۆوديۆشيي ۆ سۆوەي رابوتە وپرەدەلەننۋيۋ پوليتيچەسكۋيۋ يدەيۋ-يدەيۋ وسۆوبوجدەنييا كازاكسكوگو نارودا چەرەز بوربۋ پروتيۆ سۋششەستۆوۆاۆشەگو رەجيما, چەرەز كۋلتۋرنوە رازۆيتيە ي چەرەز ۋگلۋبلەنيە سوزنانييا نارودا; زا چتو پريحوديليس سيدەت ۆ تيۋرمە, پوبىۆات ۆ سسىلكە پري تسارسكوم رەجيمە. يا كاك سىن وتستالوي ناتسيي, رابوتال س سامووتۆەرجەننىم ەنتۋزيازموم, وتداۆايا ۆسە سۆوي سيلى ي سپوسوبنوستي, داجە ي زدوروۆە سۆوە, نا دەلو پروسۆەششەنييا كازاكسكوگو نارودا. ي ۆوت ۆولەيۋ سۋدەب, ۆ بلاگودارنوست زا ۆسە ەتو وت كازاكسكوگو نارودا پريشلوس منە پري ستاروستي لەت (62 گ.) پوبىۆات 20 مەسياتسەۆ ۆ تيۋرمە, 22 مەسياتسا ۆ كونتسلاگەرە ي وچۋتيتسيا, ناكونەتس, ۆ تاكوم پولوجەنيي, گدە ستاروست اتاكۋەت مەنيا س 3 [ترەح] ستورون.
ۆو پەرۆىح, اتاكۋەت ونا سو ستورونى بولەزنەي: ۆ چيسلە 12 نەدۋگوۆ, كوتورىمي يا سترادايۋ, گرۋدنايا جابا س پەريوديچەسكيمي پريپادكامي,برونحيت س ۋدۋشليۆىم كاشلەم,ناچينايۋششيمسيا س ناستۋپلەنيەم حولودوۆ ي كونچايۋششيمسيا س ناستۋپلەنيەم تەپلا,يزنۋريايۋششيم تەم,چتو پو نوچام نە داەت سپوكوينو سپات,پوداگريچەسكيە بولي وت حولودنوگو ي رەۆماتيچەسكيە بولي وت سىروگو كليماتا,نە گوۆوريا ۋجە و درۋگيح بولەزنياح – ۆەدۋت ۋسلەننۋيۋ پودگوتوۆيتەلنۋيۋ رابوتۋ دليا وكونچاتەلنوگو راسچەتا س جيزنيۋ.
ۆو ۆتورىح اتاكۋەت سو ستورونى حولودا: يا بىل ارەستوۆان; 2/VI [ييۋنيا] [19]29 گ., ت.ە., ۆ لەتنەە ۆرەميا; وتپراۆلەن بىل 8/ VII[ييۋليا] توگو جە گودا, ت.ە. توجە ۆ لەتنەە ۆرەميا, كوگدا ۆ تەپلوي ودەجدە نادوبنوستي نە بىۆاەت.
ناحودياس ۆ تيۋرمە ۆ وسوبەننو تەپلوي ودەجدە ي وبۋۆي نادوبنوستي توجە نە ۆسترەچال, پوەتومۋ نە ۆىپيسىۆال تەپلوي ودەجدى ي وبۋۆي يز دوما. ۆدرۋگ وبياۆلەنيە پريگوۆورا ي وتپراۆلەنيە ۆ كونتسلاگەر ۆ پوجارنوم پوريادكە ي يا ۆ چەم بىل, ۆ توم ي پوەحال ۆ كونتسلاگەر. ۆ كونتسلاگەرە داەتسيا كازەننوە وبمۋنديروۆانيە ي يا, سكومبينيرۋيا سۆويۋ ودەجدۋ س كازەننوي, وستروي نۋجدى ۆ تەپلوي ودەجدە نە وششۋششال. پري وسۆوبوجدەنيي ۆسە كازەننوە وتبيراەتسيا, ي يا وكازالسيا تەپەر سوۆەرشەننو نە ۆوورۋجەننىم پروتيۆ حولودا. تو, چتو وستالوس تەپلوگو دوما, كونفيسكوۆانو, ا تو چتو ۆزياتو بىلو س سوبوي, چاستيۋ پرودانو, چاستيۋ ۋسپەلو يزنوسيتسيا زا ۆرەميا پرەبىۆانييا ۆ تيۋرمە ي كونتسلاگەرە. يزنوشەننايا ودەجدا ي وبۋۆ نە ۆ سوستويانيي زاششيتيت مەنيا وت زدەشنەگو حولودا, دوحوداششەگو چاست دو 40 ي بولەە گرادۋسوۆ.
ۆ ترەتيح,سمەرت اتاكۋەت مەنيا سو ستورونى گولودا: ۆو ۆرەميا ناحوجدەنييا ۆ تيۋرمە ۆپلوت دو كونفيسكاتسيي يمۋششەستۆا يا پولۋچال پوموشش يز دوما, ۆ ۆيدە پوسىلوك ي دەنەگ; س كونفيسكاتسيەي يمۋششەستۆا, پوموشش ەتا پرەكراتيلاس, يبو جەنا, 56 لەتن[يايا] ستارۋحا,سترادايۋششايا سەرەزنوي بولەزنيۋ, ۆىراجايۋششاياسيا ۆ پومراچەنيي سوزنانييا, پوۆتوريايۋششيحسيا 4-5 راز, نە تولكو پوموگات منە, نو ي نە ۆ سوستويانيي پروكورميت سەبيا. پري نەي 14 لەتنيايا پلەميانيتسا, كونچيۆشايا تولكو 7-لەتكۋ; ونا سلۋجيت ي كوە-كاك كورميت سەبيا ي مويۋ بولنۋيۋ جەنۋ. ناحودياس ۆ كونتسلاگەرە, حوتيا نۋجدالسيا ۆ ۋلۋچشەننوم پيتانيي, نو گولودنىم نە بىۆال, يبو رابوتال ليبو ۆ كونتورە, ليبو ۆ كانتسەلياريي, نو بولشەيۋ چاستيۋ نا پرويزۆودستۆە, ۆ كاچەستۆە ماليارا-يگرۋشەچنيكا ي پولۋچال پرويزۆودستۆەننىي پاەك. پريبىۆ ۆ ارحانگەلسك يا وكازالسيا ي بەز سرەدستۆ ك سۋششەستۆوۆانييۋ ي بەز رابوتى ي پريحوديتسيا يسپىتات گولود دو پولنوگو يستوششەنييا. بەزرابوتنىي نە پولۋچاەت ني پرودوۆولستۆەننوي, ني ستولوۆوي كارتوچەك – ەتو زناچيت پوكۋپات پرودۋكتى پيتانييا نا رىنكە پو ۆولنىم تسەنام. ۆولنايا تسەنا نا حلەب ۆ ناستوياششەە ۆرەميا دوشلا دو 10 رۋب[لەي] زا كگ [كيلوگرامم].
دليا پوستۋپلەنييا نا فيزيچەسكۋيۋ رابوتۋ مەشاەت مويا ينۆاليدنوست, ا نا كونتورسكيە ي كانتسەليارسكيە رابوتى نە پرينيمايۋت مەنيا كاك ادمين[يستراتيۆنو]-ۆىسلاننوگو: ۆ پەرۆۋيۋ وچەرەد پرينيمايۋت چلەنوۆ پروفسويۋزا, ۆو ۆتورۋيۋ - ۆووبششە ۆولنىە ي تولكو ۆ ترەتيۋ وچەرەد,ت.ە., پري نەدوستاتكە ۆولنىح پرينيمايۋت ادمين[يستراتيۆنو]-ۆىسلاننىح ي تولكو دو يزۆەستنوگو %[ پروتسەنتوۆ], پوەتومۋ نايتي سەبە رابوتۋ نە موجەش. 2 ع مەسياتسا جيۆۋ بەز رابوتى ي پوددەرجيۆايۋ سۆويۋ جيزن, پرودوۆايا پوسلەدنيە پوجيتكي يز بەليا, پوستەلنىح پرينادلەجنوستەي. نو تاك سۋششەستۆوۆات دولگو نە پريدەتسيا. پوكۋپايا پو 10 [رۋبلەي] كيلو حلەبا, دولگو پرودەرجاتسيا نە موجەش. پوسۋديتە سامي, كاك موجەت سۋششەستۆوۆات كتو-بى-تو نە بىل پري تاكوم پولوجەنيي, پري كاكوم ناحوجۋس يا. يا پوستاۆلەن ۆ تاكيە ۋسلوۆييا پري كوتورىح پريدەتسيا ليبو سوۆسەم ماحنۋت رۋكوي نا جيزن, ليبو پريبەگات ك كراينيم مەرام دليا سپاسەنييا ەە, ودنوي يز تاكيح كراينيح مەر ياۆلياەتسيا موە ناستوياششەە وبراششەنيە ك ۆام, ۋترۋجدايۋششەە ۆاس سۆوەي زاكليۋچيتەلنوي چاستيۋ. يزنۋرەننىي بولەزنيامي, يستوششەننىي وت سكۋدنوگو پيتانييا ي نەۆوورۋجەننىي پروتيۆ زدەشنەگو حولودا پرودەرجاتسيا ۆ ناستوياششەم پولوجەنيي دولگو نە موگۋ ي س نەتەرپەنەم جدۋ رەزۋلتاتا سۆوەگو حوداتايستۆا. پوەتومۋ پروسيل بى ۆاس, ەكاتەرينا پاۆلوۆنا, نە وتكازات ۆ ۆاشەم سودەيستۆيي ك ۋسكورەنييۋ رەشەنييا ۆوپروسا, ياۆليايۋششەگوسيا ۆ توچنوم سمىسلە ۆوپروسوم جيزني ي سمەرتي دليا مەنيا. س سوۆەرشەننىم پوچتەنيەم ا.بايتۋرسۋنوۆ.
ادرەس: ارحانگەلسك,سولومبالا,1 دەرەۆنيا ,1 لينييا, دوم 9. بايتۋرسۋنوۆۋ احمەتۋ بايتۋرسۋنوۆيچۋ.
ە.بٶكەيحانۇلىنىڭ ە.پ.پەشكوۆاعا جازعان حاتى
ۋۆاجاەمايا ەكاتەرينا پاۆلوۆنا. 16.02 [فەۆراليا] 1933گ. نا ۆاشە يميا سدال نا پوچتۋ پروسبۋ و پەرەۆودە ەگو ۆ درۋگوە مەستو يز ارحانگەلسكا بايتۋرسىنوۆ احمەت. پروسبا ەگو ناپراۆلەنا ۆ وگپۋ .
ون پروسۆەتيتەل كازاحسكوگو[كيرگيزسكوگو] نارودا. بايتۋرسىنوۆ, كيريل ي مەفوديي, نوۆيكوۆ ي راديششەۆ سۆوەگو نارودا. ون سوزدال ازبۋكۋ, كوتورايا پو منەنييۋ پروف[ەسسورا] موللو, لۋچشايا يز ازبۋك, ەسلي ترەبوۆات وت نيح سووتۆەتستۆييا زناكوۆ فونەتيكە يازىكا; ون پوپۋلياريزيروۆال ەتۋ ازبۋكۋ ناپەچاتاۆ نا نەي ساتيريچەسكيە سۆوي ستيحي ي پەرەۆود 40 باسەن كرىلوۆا. پري ەتوم ون س پوسلەدنيم پوستۋپيل تاك جە, كاك دەدۋشكا كرىلوۆ س ەزوپوم. ەزوپوكرىلوۆسكيە باسني سدەلال كيرگيزسكيمي. پو مەتكوستي ساتيرى, كراسوتە ستيحا, پو كراتكوستي يزلوجەنييا تەمى-پەرەۆودى بايتۋرسىنوۆا پرەدستاۆليايۋت ۆىسوكو حۋدوجەستۆەننىە تۆورەنييا سۆىشە وتمەچەننوگو تالانتا. كرىلوۆا ۆ ستەپي زنال كاجدىي كازاك. بايتۋرسىنوۆ ا. اۆتور گرامماتيكي, سينتاكسيسا, بۋكۆاريا, حرەستوماتيي نا كازاحسكوم يازىكە. ون ناركومپروس كازاكسكوي اسسر, منوگولەتنيي ۆ 1920-1928 گ. دو ارەستا ەگو پرەدسەداتەل ۋچەنوي پري نكم پروسە كوميسسيي. ون, ب.ا., پەرۆوكلاسسنىي پوەت, ساتيريك.
ون ب[ايتۋرسۋنوۆ].ا[حمەت]., پاتريوت, ناتسيوناليست. پري ستاروم رەجيمە سيدەل ۆ تيۋرمە 10 م[ە]-[cيا]تسەۆ مەسياتسەۆ ي ۆىسلان زا پرەدەلى ستەپنوگو كرايا نا 5 لەت.
ون, ب[ايتۋرسۋنوۆ].ا[حمەت]., رەداكتور, يزداتەل ي سوزداتەل ەدينستۆەننوي توگدا كازاحسكوي گازەتى “كازاك” . 1913-1918گ. ۆ ستاروە ۆرەميا نە بىلو كازاكا, كوتورىي نە چيتال ي نە زنال ەتوي گازەتى. كوگدا ۆ 1916گ. ورەنبۋرگسكيي گۋبەرناتور تريجدى وشترافوۆال “كازاك” نا 4500 رۋب[لەي]., تو ەتي دەنگي پەرەۆوديليس چيتاتەليامي پو تەلەگرافۋ دوليامي پو 5,10, 50 ,100 رۋب[لەي]. ي سپاسالي وت تيۋرمى رەداكتورا احانگ (لاسكاتەلنوە وت احمەتا)
سۋدبا ب[ايتۋرسۋنوۆا].ا[حمەتا], سحودنا س سۋدبوي ن.گ. چ[ەرنىشەۆسكوگو], كاك ون ب[ايتۋرسۋنوۆ].ا[حمەت], بەسستراشنىي پروروك سۆويح ۋبەجدەنيي, كاك ون, كابينەتنىي رابوتنيك, كاك ون-ستراح ۆلاستي. يا زنايۋ ن.گ. چ [ەرنىشەۆسكوگو] ي نە بويۋس س نيم سراۆنيۆات ب[ايتۋرسۋنوۆىم].ا[حمەتوم], تاك كاك ەگو تاك جە زنايۋ. ۆسە ەتو يا موگ بى ناپيسات ۆ وگپۋ ەسلي ب[ى] نە سوستويال ۆ ەگو پوپەچەنيي س 1925 گودا. وگپۋ موي سلوۆا پريمەت ۆ وبراتنوم زناچەنيي. ب[ايتۋرسۋنوۆۋ] 61 گود, نو ون موگ بى ەششە پورابوتات ۆ پولزۋ كاز[احسكوگو] يازىكا.
ا.بوكەيحانوۆ.
25.02.1933 گ.
ا.بايتۇرسىنۇلىنىڭ ە.پ.پەشكوۆاعا جازعان حاتى
20.04.1933 گ.
ۋۆاجاەمايا ەكاتەرينا پاۆلوۆنا! كراينە كريتيچەسكوە پولوجەنيە موە ۆىنۋجداەت مەنيا ۆتوريچنو وبراتيتسيا ك ۆام س پوۆتورەنيەم سۆوەي پروسبى وب وكازانيي ۆوزموجنوگو س ۆاشەي ستورونى سودەيستۆييا ك ۋسكورەنييۋ رەشەنييا موەگو دەلا و پەرەۆودە. ۆ زاياۆلەنيي نا يميا وگپۋ وت 15.02[فەۆراليا][19]33گ. پوسلاننۋيۋ چەرەز ۆوزگلاۆلياەمۋيۋ ۆامي ورگانيزاتسييۋ, يا پروسيل:1) و پەرەۆودە مەنيا يز سەۆكرايا ۆ كاكوي-ليبو درۋگوي كراي س تەپلىم كليماتوم 2) ۆ سنياتيي س مەنيا وگرانيچەنييا ۆ پراۆە پو وتنوشەنييۋ پوستۋپلەنييا نا كونتورسكيە يلي كونتسەليارسكيە رابوتى, ا ۆ سلۋچاە نەۆوزموجنوستي ۋدوۆلەتۆورەنييا يزلوجەننىح حوداتايستۆا, پەرەۆەستي مەنيا ك سەمە, ناحودياششەەسيا تاك جە ۆ سسىلكە ۆ زاپادنوي سيبيري ۆ تومسكوم وكرۋگە, كريۆوشەينسكوم رايونە, ۆ دەرەۆنە موگوچينو( پوسلەدنەە مەستو پرەبىۆانييا). يا, كاك ينۆاليد فيزيچەسكوگو ترۋدا, نە سپوسوبەن ني نا كاكيە رابوتى, كرومە كونتورسكوي يلي كانتسەليارسكوي, ا نا پوسلەدنيۋيۋ ريادا رابوتى, ۆ ناستوياششەە ۆرەميا ادمين [نيستراتيۆنو] ۆىسلاننىح سوۆسەم نە پرينيمايۋت, نە تولكو پرينيمات نوۆىە, نو داجە ستارىە گودا 3-4 [گودا] رابوتايۋششيە سنيمايۋت س رابوتى. پري تاكوم وتنوشەنيي ۆلاستي ك ادمين[نيستراتيۆنو] ۆىسلاننىم, راسسچيتىۆات منە, گدە بى تو يا نە بىل, نا پوستۋپلەنييا ۆ كونتورۋ يلي كانتسەليارييۋ ۋجە نە پريدەتسيا.
دوۆەدەننىي بەزرابوتنىم, گولودنىم سۋششەستۆوۆانيەم, دوۆەدەننىم دو پولنوگو يستوششەنييا ي وبەسسيلەنييا [نە رازبورچيۆو] ي ليشەننىي, ۆ سلەدستۆيە ۋكازاننىح پريچين, ۆوزموجنوستي ك ساموستوياتەلنومۋ سۋششەستۆوۆانييۋ يا موگۋ پروسيت تەپەر و پەرەۆودە مەنيا تولكو ك سەمە ناحودياششەيسيا ۆ سسىلكە ۆ ۆىشەۋكازاننوم مەستنوستي. س سوۆەرشەننىم پوچتەنيەم ا.بايتۋرسۋنوۆ.
ادرەس ارحانگەلسك, سولومبالا 1-يا دەرەۆنيا 1 لينييا, د.1.
"جاس الاش" گازەتٸ