نەبٸر اساۋعا شالمانى تاستاپ جٸبەرگەندە, تۇزاقتى تەك قانا قىل مويىننان تٷسٸرٸپ, قييالاي تارتاتىن; سونسوڭ… قىلعىنعان جىلقىعا قىل ارقاندى ساۋمالاپ بارىپ, قوس قۇلاقتىڭ تٷبٸنەن بٷرە ۇستاي تۇقىرتقاندا, قانداي قىلقۇيرىقتىڭ دا تۇمسىعىن توپىراققا تىعىپ جٸبەرەتٸن دەۋ قارا ەدٸ بۇل. تۇلا بويى تۇتاس شويىننان قۇيىلعانداي بۇل شومبال قارانىڭ اتى دا زاتىنا ساي – قارادٶڭ-تۇعىن! قۇداي بەرگەن دەنساۋلىق پەن قارا كٷشتٸڭ ارقاسىندا, ول پەلەن جىل كەڭشاردىڭ جىلقىسىن باققان. سۋىققا ٷسٸگەن, اپتاپقا قاقتالعان. بٸراق ەشقاشان قىڭق ەتكەن جان ەمەس-تٸ. سٶيتٸپ جٷرٸپ جىلقى سوڭىندا ەسەيدٸ, جىلقىشىلىعىمەن ەلگە تانىلدى; اقىرى,.. جىلقى باعۋمەن ەگدەردٸ دە! ٶمٸرٸندە تالاي ماقتاۋ العان; تالاي ماراپاتتالدى دا. ەيتەۋٸر, اتاق-ابىرويدان كەندە بولعان جەرٸ جوق-تى. بەرتٸن كەلگەندە, بەيتانىستار: «بۇ كٸسٸ كٸم ەدٸ?» – دەسە, جۇرت: «ويباي, بۇل – وسى «لەنين» سوۆحوزىنىڭ اتاقتى جىلقىشىسى عوي!.. «لەنين» وردەندٸ قارادٶڭ قيسىقباسوۆ دەيتٸن مىقتىڭ – وسى!» – دەسەتٸن بولعان. (ەل مۇنى تۋمىسىنان جىلقى باعىپ كەلە جاتقانداي كٶرەتٸن تٸپتٸ!)
تالاي جىل سولاي شالقىعان قارادٶڭ ەدٸ بۇل!
دەگەنمەن بۇرىنعىلار ايتقان – «دٷنييا – عاپىل!» – تەگٸ, راس سٶز. كەشەگٸ كٷندەرٸ كەڭشارلار دا, ۇجىمشارلار دا بٸر-اق كٷندە جەلگە ۇشقاندا, وسىنداي «اتاقتى», وسى «وزات» – اياق استىنان ەشكٸمگە دە قاجەتٸ جوق ەلدەبٸرەۋ بوپ, ايدالادا قالدى دا باردى…
سوعان تٷسٸنە الماي, بٸراز ۋاقىت ەرٸ-سەرٸ كٷي كەشكەن قارادٶڭ, نە ٸستەرگە بٸلمەي داعدارعان. قىزىق-شىجىقتىڭ بارلىعى – كٸسٸنٸڭ الدىندا مال باردا ەكەن عوي! الدىنان مال كەتكەسٸن, كەشەگٸ دابىرايتىپ ماقتاعاندارى, وردەن-مەدال تاققاندارى – بەرٸ-بەرٸ ەنشەيٸن داڭعازا بولىپ, كٷمپٸلدەگەن اتاق-ابىروي مالمەن بٸرگە جەلگە ۇشتى دا كەتتٸ.
كەۋ-كەۋمەن جٷرگەندە قارادٶڭ دەۋلەت تە جيماعان ەكەن. ٸس-مٸسسٸز قالعاسىن, ازىن-اۋلاق مالىمەن, ەپتەگەن جيعان-تەرگەنٸمەن, ەل قاتارلى عانا تٸرلٸك سوزعان. بٸراق ٶمٸر ىلعي بٸر قالىپتى تۇرا بەرە مە… بٸر كٷنٸ جالعىز ۇلى ونىنشىنى بٸتٸرٸپ كەپ:
– ەكە, مەن وقۋعا كەتپەكشٸمٸن! – دەسٸن اياق استىنان.
– ويباي, نە دەيدٸ?
– وقۋعا كەتەم دەيٸم!.. – دەدٸ بالا.
تالاپتانعان بالانىڭ الدىن قالاي كەسسٸن: – بار! بارا عوي, قاراعىم… – دەگەن.
كەتتٸ! تٷسٸپتٸ وقۋىنا.
بٸراق وقۋى تٷسكٸر – «اقىسىن تٶلەپ وقيتىن وقۋ» بولىپ شىعىپ, سوعان قاراجات سۇراتقاندا, قارادٶڭ ەكە بولىپ ٶمٸرٸندە بٸرٸنشٸ رەت قينالسىن-اي!
قاتتى ساستى. ساسقانى سول – جان-جاعىن قارمانعاندا, مۇنىڭ ەسٸنە سوۆحوزدىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى ەڭسەگەن عانا تٷسكەن.
قارادٶڭ جىلقىشى بوپ جٷرگەنٸندە ەڭسەگەننٸڭ قايدان ەكەلٸپ جٷرگەنٸ, كٸمنەن الىپ جٷرگەنٸ بەلگٸسٸز تالاي قىلقۇيرىعىن سوۆحوز جىلقىسىمەن بٸرگە باعىپ, كەرەك دەگەنٸن ۋاقىتىندا جىمىن بٸلدٸرمەي جەتكٸزٸپ بەرۋشٸسٸ ەدٸ. كەمٸندە ەكٸ ايعىر ٷيٸر جىلقى – سوۆحوز مالىنىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭسەگەننٸڭ جىلقىسى ەدٸ. سودان قارىزعا بٸر مال الىپ, سويىپ ساتىپ, ەڭ بولماسا, بالاسىنىڭ مىنا العاشقى وقۋ جىلىنىڭ اقشاسىن ىلاجداماق بولعان.
اسىپ-ساسىپ, الدىنا بارعانى سول:
– ويباي, قارەكە-اۋ, وسى زاماندا كٸسٸدە ارتىق دەۋلەت بولۋشى ما ەدٸ… قالادان, – وبلىس ورتالىعىنان, – بالا-شاعاعا ارناپ بٸر باسپانا تۇرعىزىپ قويايىن دەپ, تالاپ قىلعانىما بٸراز بولىپ ەدٸ. بار مال-مٷلٸك, جيعان-تەرگەن قۇمعا سٸڭگەندەي بولىپ سوعان كەتٸپ,.. ەندٸ قالعان جۇمىسىنا قاراجاتتى قايدان تابارىمدى ٶزٸم دە بٸلمەي, ساسىپ وتىرعان جايىم بار, – دەپ, قۇدايدىڭ زارىن قىلسىن ەڭسەگەن.
قارادٶڭ وسىدان ەكٸ-ٷش كٷن عانا بۇرىن, باياعى باقىرلاس-قوستاستارىمەن كەزدەسٸپ قالىپ, ەدەۋٸر قاۋقىلداسقان. سوندا ەستٸگەنٸ – جۇرت ەرٸ-سەرٸ كٷي كەشٸپ, «ەندٸ قايتەمٸز?!» دەپ ساسىپ جٷرسە, كەيبٸرەۋلەردٸڭ قىلشىعى دا قيسايماپتى عوي… مەسەلەن, كەڭشاردىڭ قورا-قورا قويى, تابىن-تابىن سيىرى, ٷيٸر-ٷيٸر جىلقىسى ەۋەلٸ «بارتەر-مەرتەر» دەگەن بەلەگە ۇشىراپ, قىرىق-ەلۋدەن تٸركەمەلٸ «كاماز»-دارعا تيەلٸپ, تٷۋ جەر تٷبٸندەگٸ رەسەي قالالارىنا, – «ماشينا-تراكتورلاردىڭ قوسالقى بٶلشەكتەرٸنە-مىس» جوق بولىپ كەتٸپ جاتقاندا, سودان قالعانىنىڭ جيىرما پايىزى, زاڭ بويىنشا, ديرەكتورلارعا تيەسٸلٸ بولىپ, ودان اۋىسقانى عانا حالىقتىڭ اۋزىنا جىرىمدالعاندا, ەلگٸ ەڭسەگەننٸڭ ديرەكتور رەتٸندەگٸ ٷلەسٸنەن دە بٶلەك, باياعى ەكٸ ايعىر ٷيٸر جىلقىسى (بٸر قۇلىنى شىعىندالماستان) ەلٸ كٷنگە تٷگٸسكەننٸڭ شٷيگٸنٸن ەركٸن ەمٸپ, ەن جايلاپ جاتقان كٶرٸنەدٸ. سونى ەستٸگەسٸن عوي وعان بارىپ جٷرگەنٸ…
ال يتتٸڭ زارلاپ وتىرعانى – جاڭاعى!
بەرٸن بٸلٸپ كەلٸپ وتىرعان قارادٶڭنٸڭ مىنا سٶزدەن كەيٸن بۇرىنعى ديرەكتورىنان كٶڭٸلٸ قالعانى سونداي, جٷرەگٸ مۇز قۇرساعانداي, تاس بولىپ قاتتى دا قالدى… «يت-اي! – دەدٸ جىنى كەلٸپ. – ەڭ بولماسا, «بەرە المايمىن! ٶزٸم مىناداي بٸر شارۋالارىما جۇمساعالى وتىرمىن!» – دەپ اشىق ايتسا, تٷسٸنەر ەم عوي. مەنٸ بالاشا الداعىسى كەلگەنٸ نەسٸ-اي, ا?!»
جامان نازالانعانى سونشا, ەنشەيٸندە دە دٸنٸ قاتتى ادام ەدٸ:
– جە, جارايد! – دەپ, ارجاعىن ايتقىزباستان, قولدى بٸر سٸلتەپ, ٷيدەن شىقتى دا كەتتٸ.
***
قارادٶڭ ەڭسەگەننٸڭ جىلقىسىن سوۆحوز مالىنا قوسىپ پەلەن جىل باققانىندا, سوقىر تيىن سۇراعان ەمەس-تٸ. ەندٸ بٷگٸن «قارىزعا» دەپ قانا وتىرعانىندا, ٸشٸ بوقتى, سىرتى تٷكتٸ بٸر مالىن ۋاقىتشا قيماعانىن بىلاي قويعاندا, كٶز-كٶرەكٸ ٶتٸرٸك ايتىپ, مۇنى بالاشا الدارقاتقىسى كەلگەنٸنە جىنى قوزىپ, ٷيٸنە كەلدٸ دە, ٷن-تٷنسٸز اتىنا مٸنٸپ الىپ, بەتٸ اۋعان جاققا مەن-ماعىناسىز ماڭىپ كەتە باردى…
ماڭىپ كەتە بارعانى – ماڭىپ كەتە باردى-اۋ, بٸراق تاپ وسى ماڭىستاۋى دا – ەسٸلٸ, مەن-ماعىناسىز قىلىعى بولماۋى كەرەك. ٶيتكەنٸ ەلدەبٸر جامان وي باعانا… ەڭسەگەننٸڭ ٶتٸرٸگٸ جىنىنا تيگەندە, ميىندا جىلت ەتە قالعان; بٸراق قارادٶڭنٸڭ ول كەزدە ونى-پۇنىنى ويلاپ جاتۋعا مۇرشاسى بولعان جوق-تى. يەن تٷزگە شىعانداپ شىققان سوڭ بارىپ, نەگە بٷيتكەنٸنە, قايدا, قانداي ماقساتپەن كەلە جاتقانىنا ەندٸ عانا مەن بەردٸ.
سول-اق ەكەن:
– اتاڭا نەلەت سىعىردىڭ اۋزىن قۋ شٶپپەن سٷرتۋٸن كٶردٸڭ بە! «جوق!» دەسە, بۇل يتتٸڭ مالىن مەن شىنىمەن جوق قىلايىن! – دەدٸ ول تٸستەنٸپ. – ىزاسىنا, بٸر ەمەس, ەكٸ تۋ بيەسٸ بٷگٸن جوق بولادى. تاۋىپ كٶرسٸن, بەلەم, ٸزدەپ!
***
ٶزٸ بۇرىنعى جىلقىشى قارادٶڭ, ٶزٸ تالاي تاس قاراڭعى بوراندى تٷندەردە جىلقىمەن بٸرگە ىققانىندا جەر جادىسىنان ٶمٸرٸ جاڭىلىپ كٶرمەگەن قارادٶڭ, قييانداعى ەلسٸز-كٷنسٸزدە جاتقان مالدىڭ ٷستٸنەن تٷستٸ دە, ايتقانىن قىلدى.
ەڭسەگەننٸڭ تٷۋ جەر تٷبٸ تٷگٸسكەندە جاتقان جىلقىسىنان سول جولى ەكٸ تۋ بيەنٸ قولدى قىلدى!
ۇرلىقى جىلقىنىڭ ٸزٸن شاتىستىرىپ, ەكٸ كٷن قۋعان جىرىندى جىلقىشى ەكٸ بيەنٸ دە تٷۋ وبلىس ورتالىعىنداعى قالاعا اپارىپ, بٸرٸن سويعىزىپ بازارعا سالدى دا, اقشاسىن سول جاقتا جٷرٸپ بالاسىنىڭ وقۋىنا جٸبەردٸ; ال ەكٸنشٸسٸن («بۇيىرعان مالعا تٸس تيسٸن!» دەپ) ٶز قاجەتٸنە جاراتتى.
***
سونىمەن…
ىزاسى دا, ٶكپەسٸ دە قايتقانداي بولعان. قارادٶڭ قالىپتى تٸرلٸگٸنە قايتا ورالعانداي ەدٸ. بٸراق ول… مۇنان كەيٸن بۇ يت ٶمٸر مەنٸ قيلى-قيلى سوقپاقتارعا ەلٸ تالاي ۇرىندىرار-اۋ دەپ, ەستە ويلاماپتى. سٶيتسە, ەتەڭەلەت بۇ جامان ەدەت دەگەنٸڭ – بٸر باستاعان سوڭ كٸسٸنٸ شايتانداي تٷرتكٸلەيدٸ دە تۇرادى ەكەن عوي.
«جە, وسى جەتەر! قايتتىق رايدان!» دەگەن قارادٶڭ, سول كەزدەن باستاپ, سەل قينالسا بولدى, ەلگٸ بٸر جامان ەدەتٸنە قايتادان باساتىن بەلە شىعاردى. جامان ەدەتٸنە باساتىن بولعانى سول – بالاسى بەس جىل وقىعاندا, سونىڭ وقۋىنا دەپ, بەس جىل بويى ەلگٸ ەدەتٸن قايتالاپ, تٶڭٸرەكتەگٸ ەلدٸڭ قيىر جايلاپ, شەت شىققان مالىنا بەس رەت قول سۇقتى.
سودان…
تەك بيىل عانا, بالاسى وقۋىن بٸتٸرەر جىلى:
– جە, جەتەر وسىنىم! جاساعان يە, ٶزٸڭ قولىن قىسقا ەتٸپ جاراتقان پەندەڭنٸڭ كٷنەسٸن ەندٸ كەشە گٶر… قايتەيٸن, ٶزگە امالىم بول مادى عوي مەن بايعۇستىڭ!?– دەپ, ٸشتەي جاراتۋشىدان كەشۋ سۇراعانداي بولىپ جٷرگەن.
بٸراق شىنىن ايتسا, وسىنشا قىلمىسىن قۇدايدىڭ كەشٸرە قويارىنا پەلەندەي سەنٸمٸ جوق ەدٸ.
سوندىقتان كەيدە ويعا شوماتىن. سٶيتٸپ جاتىپ: – «ەي, اللا! جالعىز بالانى وقىتۋدىڭ وسىدان ٶزگە امالى بولدى ما مەندە?! ول جايىندا ٶزٸڭە تالاي زار قىلىپ ايتتىم عوي. يە-يە… تالاي ايتتىم ٶزٸڭە! ەندٸ قايتەيٸن… الدا-جالدا كٷنەڭدٸ كەشٸرە المايمىن!» دەسەڭ, وندا قاھارىڭ دا مىنا ٶزٸمە بولسىن! تەك جالعىز بالادان اۋلاق! – دەپ تە تالاي جالبارىنعان.
قۇدايدىڭ قاھارىن ويلاپ جاتىپ تٷسٸنەن شوشىعان سونداي بٸر قورقىنىشتى تٷنٸ, ەلدەنەگە قالتىرانىپ:
– ييا, اللا! توقتادىم, – دەدٸم عوي… – تىيىلدىم! قويدىم وسىمەن! كٶكتەگٸ ٶزٸڭ تٷگٸلٸ, جەردەگٸ ٷكٸمەتتٸڭ بٷكٸل كەزيت-جورنالدارى دا بٶرٸنٸڭ كٶتٸندەي شۋلاپ, جارىسا جازىپ جاتىر عوي: «ۇرىلارعا تىيىم بولا ما?», «مال يەلەرٸ جٷگەن ۇستاپ قالدى!» – تاعىسىن تاعى دەپ. جۇرت ونداعان مالىنان توپ-توبىمەن ايرىلىپ جاتقاندا, بٸرلٸ-جارلى قارا العان مەنٸكٸ امالسىزدىڭ ٸسٸ ەمەس پە!? ەرينە, ۇرلىقتىڭ اتى – ۇرلىق; كٷنەنٸڭ اتى – كٷنە! دەگەنمەن ٶزٸمە-ٶزٸم توقتاۋ سالىپ, وسى بٸر جامان ەدەتتەن تىيىلعالى وتىرعانىمدا, قۇداي تاعالا, ەڭ بولماسا, ەندٸ كەشە گٶر كٷنەمدٸ! – دەپ, بٸرجولا تەۋبەگە كەلگەندەي بولىپ ەدٸ.
تاپ سول كٷنٸ:
– ە-ە… ٸستەرٸڭدٸ ەبدەن ٸستەپ بولدىڭ با? ال, ەندەشە, اللانىڭ الدىندا جاۋاپ بەرەر كەزٸڭ دە, مٸنە, ەندٸ كەلدٸ! – دەگەندەي, تٷس قايتا اۋىل شەتٸندەگٸ مۇنىڭ وڭاشا ٷيٸنە اياق استىنان كٶلٸكتەرٸنٸڭ باسىن تٸرەگەن ەكٸ ميليتسييا:
– ازامات قيسىقباسوۆ! پروكۋروردىڭ سانكتسيياسى بويىنشا, سٸزدٸ ۇستاۋعا اۋداندىق ٸشكٸ ٸستەر باسقارماسىنىڭ باستىعى پولكوۆنيك بەكتٸباەۆ بٸزگە بۇيرىق بەردٸ. تەز جينالىڭىز! – دەپ, مۇنى كٶلٸكتەرٸنە سالىپ الىپ, اۋدانعا قاراي ايداي جٶنەلدٸ.
«ويپىراي, ونداعان جىلدار بويى تالايدىڭ تىقپاسى مەن قۇپييا قويماسىن اشىپ, ٸشكەن-جەگەنٸن جەلكەسٸنەن شىعارعان بۇ مٸليسا دەگەننٸڭ سەزبەيتٸن نەرسەسٸ جوق ەكەن-اۋ… مەن سەكٸلدٸ مال سوڭىندا سالپاقتاپ جٷرگەندەردٸڭ دە نە ٸستەپ, نە قويىپ جٷرگەندەرٸن اقىرى بٸلگەن عوي!» – بولدى, قارادٶڭنٸڭ باسىنا كەلگەن جالعىز وي…
***
قاراڭعى ٷيگە كەشكٸلٸك ەكەپ قاماعاننان, كەلەسٸ كٷنگٸ سەسكەگە دەيٸن شالجيىپ جاتقان قارادٶڭ:
– اپىر-اۋ, بۇل نەعىلعان كەڭشٸلٸك مىنالاردٸكٸ? مٸليسا دەگەنٸڭٸز قاشاننان بەرٸ قولىنا تٷسكەن كٸسٸگە ادام دەپ قارايتىن بولعان ٶزٸ?! – دەپ, مىنا جايباراقات جاتىسىنا اڭ-تاڭ بولعان.
سول سەت ەسٸكتەگٸ اۋىر قۇلىپ سالدىرلاپ بارىپ ساقىر-سۇقىر اشىلدى دا, كەشەگٸ ەكٸ ايداۋىلدىڭ بٸرٸنٸڭ سۇلباسى كٶرٸندٸ.
– ازامات قيسىقباسوۆ! – دەدٸ ەلگٸ ساڭقىلداپ. – ەۋەلٸ پولكوۆنيك بەكتٸباەۆقا باراسىز. سوسىن… ٷستٸڭٸزدەن تٷسكەن ارىزداردى, كٶرگەن-بٸلگەندەردٸڭ كۋەدٷرلٸگٸن, تاعىسىن تاعى قاعازداردى تاستاي قىلىپ, تەك ٶزٸڭنٸڭ جاۋابىڭدى جازىپ الۋى عانا قالىپ وتىرعان تەرگەۋشٸنٸڭ الدىنا اپارىلاسىز…
تۇلا بويى تۇتاس شويىننان قۇيىلعانداي زٸل قارا كٸسٸ ساقال-مۇرتى ٶسٸپ كەتكەن بەت-اۋزى جٷن-جٷن بولىپ:
– ە-ە… وسى سٸرە, بٸرجولا كەتكەنٸم شىعار يتجەككەنگە! – دەپ, ەسٸك كٶزٸندە سەل ايالدادى دا, اياعىن سامارقاۋلاۋ باسىپ, ايداۋىلدىڭ نۇسقاعان جاعىنا قاراي اقىرىن قوزعالدى.
بٸر جاقسىسى – بارار جەرٸ ٸرگەدە ەكەن…ەيتسە دە, اۋداندىق ميليتسييا باستىعىنىڭ الدىنا جەتكەنشە, كٷزەتۋلٸ دە, كٷزەتۋسٸز دە, ەكٸ-ٷش ەسٸكتەن ٶتٸپ, ەرەڭ جەتكەن.
– جولداس پولكوۆنيك, ٶزٸڭٸزدٸڭ بۇيرىعىڭىز بويىنشا, كٷدٸكتٸ قيسىقباسوۆ, مٸنە, الدىڭىزعا ەكەلٸندٸ! – دەپ, ايداۋىل سايراي جٶنەلٸپ ەدٸ,
– جە, سەرجانت, جارايدى! بارا بەر! – دەپ قىسقا قايىرعان باستىق, كەنەت بۇعان قاراپ, ەلدە ەزٸلٸ, ەلدە كەكەسٸنٸ – ەيتەۋٸر بٸر ادام تٷسٸنبەس جىميىسپەن:
– يە, كونوكراد, حال قالاي? – دەسٸن, ايلاپات ٷستەلٸنٸڭ باسىندا ەلدەبٸر قاعازدارىن قوپارىلىستىرىپ وتىرعان كٷيٸ.
قارادٶڭ ساسىپ قالدى. ساسىپ قالعانى سونشا:
– شٷكٸر! – دەدٸ, تٸلٸن يكەمگە ەرەڭ كەلتٸرٸپ. – شٷكٸر…
– جىل سايىن جۇرتتىڭ جىلقىسىنا قاسقىرشا تيسەڭ, ەرينە, جاعدايىڭ «شٷكٸر!» بولادى. سەنٸڭ جاعدايىڭ «شٷكٸر» بولماعاندا, كٸمنٸڭ جاعدايى «شٷكٸر» بولماق!? – دەدٸ باستىق.
قارادٶڭ تٸلٸن تٸستەپ, تىرس ٷنسٸز قالعان.
– قارەكە!.. – دەدٸ كەنەت ٷستەل باسىنداعى كٸسٸ, كٶگٸلدٸر كٶيلەگٸنٸڭ ەكٸ يىعىنداعى ٷش-ٷشتەن شٶگٸپ جاتقان جۇلدىزدارى – كەدٸمگٸ تەلەبيزٸردەگٸ مۇحيت تٷبٸندە, قايراڭعا جابىسىپ قيمىلسىز جاتاتىن «جۇلدىزقۇرتتارعا» ۇقساپ. –قارەكە! سٸز ٶزٸڭٸز – وسى اۋدانداعى ابىرويلى ازاماتتاردىڭ بٸرٸسٸز. «لەنين» وردەندٸ جىلقىشىسىز! ەسٸمٸڭٸزدٸ ەل-جۇرت بٸلەدٸ. سٶيتٸپ جٷرٸپ, قايداعى پەلەگە قايدان ۇرىنىپ جٷرسٸز? جىلقى ۇرلاۋ دەگەن پەلەنٸ قايدان شىعارعانسىز!? «مەشكەي دەگەن – جاقسى ات پا?» دەمەكشٸ, ۇرلىقشى دەگەن جاقسى ات پا!? ٷستٸڭٸزدەن ماتەريال كٶپ… ٶزٸڭٸز جۇمىس جاساعان بۇرىنعى «لەنين» سوۆحوزىنىڭ ديرەكتورى ەڭسەگەن ەمبەرگەنوۆ وسىدان بەس جىلداي بۇرىن: «ەكٸ تۋ بيەمدٸ قولدى قىلدى!» – دەپ, سٸزدٸڭ ٷستٸڭٸزدەن بٸزگە شاعىنعان ەكەن. ارتىنان ارىزىن شۇعىل قايتىپ الىپتى. كەزٸندە مەن: «ارىزىڭىزدى نەگە قايتىپ الدىڭىز?» – دەپ ەم. «انىعىنا كٶزٸم جەتپەدٸ. ەۋەلدە بٸرەۋلەر: «بۇل تەك قارادٶڭنٸڭ عانا قولىنان كەلۋٸ مٷمكٸن» دەگەسٸن, ەت قىزۋىمەن بەرٸپ قالىپ ەم», – دەپ, باسىن الىپ قاشتى.
ەرينە, ول ايتپاسا دا, مەن بٸلەمٸن عوي, نەگە باسىن الىپ قاشقانىن… ەلگٸ ەكٸ بيەنٸڭ ارجاعىندا ونىڭ وتىزدان استام تىعىندى مالى تۇرعان سوڭ, «ەرتەڭ تەكسەرٸس-تەرگەۋ بولا قالسا, ارتىم اشىلىپ قالار. ازدى داۋلايمىن دەپ جٷرٸپ, كٶپتەن ايرىلىپ قالارمىن» دەپ قورىقتى ول. ەيتپەسە, سٸزدٸڭ ول مالدى قالاداعى بازارعا اپارىپ, كٸمگە سويعىزىپ, كٸمگە ساتتىرعانىڭىزعا شەيٸن, بەرٸن ٶزٸ بٸلٸپ وتىر.
ول – ول ما, سوڭعى بەس جىل ٸشٸندەگٸ وسى اۋداننىڭ كٶپ جەرٸندەگٸ جىلقى ۇرلىعىنا سٸزدٸڭ قاتىسىڭىز بارىنا دەلەل ايتۋشىلار تٸپتٸ كٶپ.
سوندىقتان مىنا ماتەريالداردىڭ سوت الدىنا بارماي قالۋى مٷلدە مٷمكٸن ەمەس. ەسٸڭٸزدە بولسىن, ٸزٸڭٸز ەلٸ كٷنگە اڭدۋلى!
ويلانىڭىز… – دەپ بارىپ سەل كٸدٸرگەن.
– «جاپتىم جالا, جاقتىم كٷيە» – تالايلارعا ايتىلىپ جاتادى عوي. وندايدان كٸسٸ قاشىپ قۇتىلا الا ما?! بٸر امالىن زاڭ قىزمەتكەرلەرٸ, – مىنا ٶزدەرٸڭٸز ايتپاساڭىز… – دەپ, قارادٶڭ قاشىرتا سٶيلەدٸ. كٷنەلٸ ٸسكە «يە!» دەگەن دە, «جوق!» دەگەن دە جوق.
پولكوۆنيك بەلە-بەتەردٸڭ بەرٸن ٶزٸ بٸلٸپ وتىرعان كٸسٸ سەكٸلدٸ. مٷلدە جايباراقات كٷيدە:
– ويلانىڭىز! – دەدٸ تاعى. – سٸز ويلانىپ كٶرەيٸن دەسەڭٸز, بەلكٸم, بٸز دە ويلانارمىز.
– ايتقانىڭىز بولسىن! ويلانايىن… – دەدٸ بۇل جولى قارادٶڭ دە ىڭعايعا جىعىلىپ. سونىسىمەن نە نەرسەگە دە قايىل ەكەنٸن قوسا بٸلدٸرگەن.
– مٸنە, مۇنىڭىز جٶن! ەرتەڭگە دەيٸن بٸر شەشٸمگە كەلەلٸك. بٸراق ودان ەرٸ سوزبالاۋعا مٷمكٸندٸك جوق. ۋاقىت تار. مەنٸڭ ەستۋٸمشە, وسىندا, – اۋدان ورتالىعىندا, – تۇرمىسقا شىققان قارىنداسىڭىزدىڭ ٷيٸ بار ەكەن. بٷگٸنشە ەشكٸمگە بٸلدٸرمەي سول ٷيگە قونىپ كەلٸڭٸز. بٸزدە تاپسىرمانى تاستاي قىلاتىن جٸگٸتتەر بار, سولارعا بەرٸن ەسكەرتٸپ قويارمىن. قازٸر كٶزگە تٷسٸرمەي سول ٷيگە ەكەتەر سٸزدٸ… – دەپ توقتادى دا, باستىق كٸسٸ كرەسلوسىن جارتىلاي اينالدىرىپ جٸبەرٸپ, بٷيٸردەگٸ ەلدەبٸر قوڭىراۋدى باسىپ ەدٸ, ەلدەكٸمنٸڭ ساڭقىلداعان داۋسى ەستٸلدٸ. ونىڭ نە دەگەنٸن الاڭكٶڭٸل بولىپ وتىرعان قارادٶڭ, ەرينە, ۇققان جوق. بٸراق:
– ماعان پەلەنشەەۆتٸ دەرەۋ جٸبەر! – دەگەن ٷستەل يەسٸنٸڭ ٷنٸن انىق ەستٸدٸ.
سونىڭ اراسىنشا, كەشەگٸ ەكٸ ميليتسييانىڭ بٸرٸ كٸرٸپ كەلگەن.
– تٶلتاي, مىنا كٸسٸنٸ ەشكٸمگە بٸلدٸرمەي مىنا مەكەنجايعا اپارىپ سال! ەرتەڭ تاڭەرتەڭ دەل سولاي الدىما ەكەلەرسٸڭ. بۇل تۋرالى تٸرٸ جانعا تٸسٸڭنەن شىعۋشى بولماسىن. ۇقتىڭ با?! – دەدٸ قاباعىن تٷيٸپ.
– قۇپ بولادى, جولداس پولكوۆنيك! ۇقتىم! – دەپ, ايداۋىل بالا ساڭق-ساڭق ەتتٸ.
وسىمەن… كەشەدەن بەرٸ قارادٶڭنٸڭ زەرەسٸن ۇشىرعان ەڭگٸمە اياق استىنان تەميت-تەمەم بولعان سەكٸلدەنگەن. بٸراق…مۇنىڭ اقىرى نە بولماق?!
قارادٶڭ ٷشٸن, بەرٸ دە شىم-شىتىرىق بٸر جۇمباق ەيتەۋٸر…
***
«اپىر-اۋ, ۇستاعاندارى جٶن دەلٸك… ۇستاعاسىن, ەرينە, قاراڭعى ٷيگە ەكەپ قاماعاندارى دا زاڭدى. بٸراق… سٶز تيياناقتالماستان, بوساتقاندارى قالاي?! بوساتىپ قانا قويماي, تۇرمىستاعى قارىنداسىمنىڭ ٷيٸنە ەكەپ, مەنٸ ۇرلىقى مالداي جاسىرعاندارى نەسٸ?!» –تٷسٸنٸكسٸز وي كەشٸپ, تٷنٸمەن ۇيىقتاي الماعان قارادٶڭدٸ ەلەڭ-الاڭدا كەلگەن كەشەگٸ ايداۋىل بالا قايتادان الا جٶنەلدٸ دە, قاراڭعى ٷيگە ەكەپ قاماپ:
– باستىق كەلگەن بويدا, ول كٸسٸنٸڭ الدىنا ٶزٸم اپارام… ەشتەڭەگە الاڭ بولماي جاتا تۇرىڭىز! – دەپ, ەسٸكتٸ ساقىر-سۇقىر جاۋىپ كەتٸپ قالعان.
ساعات 9.00-دە قارادٶڭ قايتادان باستىقتىڭ الدىندا وتىردى.
– قارەكە, كەشە ايتتىم عوي! – دەدٸ, بۇل كەزدە بٸرشاما ٷيرەنٸسٸپ قالعان پولكوۆنيك بەكتٸباەۆ قارادٶڭگە. – يە, كەشە ايتتىم عوي, مىنا ماتەريالداردىڭ سوت الدىنا بارماي قالۋى مٷلدە مٷمكٸن ەمەس. تەرگەۋشٸ جٸگٸت پەلەن ادامنىڭ ٶتٸنٸشٸن, پەلەن ادامنىڭ كۋەدٷرلٸگٸن, تەرگەۋ-تەكسەرۋگە تٷسكەن كٷللٸ ماتەريالداردى تاستاي عىپ دايارلاپ, سوت الدىنا اپارعالى جاتىر. ەرينە, ودان وپ-وڭاي قۇتىلۋىڭىز مٷمكٸن ەمەسٸن ٶزٸڭٸز دە جوبالايتىن شىعارسىز…
– سوندا نە ٸستەۋٸم كەرەك? – دەپ قالدى قارادٶڭ تال قارماپ.
– ول تەك ٶزٸڭٸزگە بايلانىستى…
– سونى… ناقتى نە ٸستەۋٸم كەرەكتٸگٸن … سۇراپ وتىرمىن عوي! – دەپ, قارادٶڭ الدىنداعى كٸسٸگە ٷمٸتتەنە قارادى.
– تٶتەسٸن ايتار بولسام, ەرٸ ويلاعاندا دا, بەرٸ ويلاعاندا دا, تٸلگە تيەك ەتٸپ سٸزدٸ قۇتقارىپ قالۋعا بولاتىن – قىلداي نەزٸك ەكٸ عانا جٸبەك تٸن بار, قارەكە!
– يە?
– بٸرٸ – سٸزدٸڭ ۇزاق جىلعى ادال ەڭبەگٸڭٸز… سول ادال ەڭبەگٸڭٸزگە سەيكەس, كەزٸندە بەرٸلگەن – «لەنين» وردەنٸ سەكٸلدٸ ٷلكەن ناگراداڭىز. ياعني, كٷللٸ ماراپاتتارىڭىز بەن ماقتاۋلارىڭىز! بٸراق… قىلمىسىڭىزدى كٶزبەن كٶرٸپ, قولمەن ۇستاعانداي ەتٸپ بەتٸڭٸزگە باسىپ جاتسا, وردەندەرٸڭٸز دە, ماقتاۋ-ماراپاتتاۋلارىڭىز دا ادالدىعىڭىزعا اراشا بولا المايدى…
– سوندا نە ٸستەۋٸم كەرەك?!
– سەل سابىر, قارەكە! ٶزٸم دە سونى ايتقالى كەلە جاتىرمىن… يە, سٸزدٸ قۇتقارىپ قالاتىن ەكٸنشٸ جول دا بار… بٸراق ول – ٶتە نەزٸك, ەرٸ قۇيتىرقىسى كٶپ, قيىنداۋ جول… بۇل جول – اۋىزعا بەرٸك بولۋدى, باستاعان ٸستٸ ورىنداۋ بارىسىندا بٷكٸل جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶز موينىڭىزعا الا بٸلۋدٸ قاجەت ەتەدٸ. سٸز ەۋەلٸ, وسىعان ۋەدە بەرۋگە ٸشتەي دايارسىز با?!
– شىراعىم, مەن ٶمٸرٸ ەكٸ سٶيلەپ كٶرگەن ادام ەمەسپٸن. ايتسام, ورىندايمىن! ايتپاعانىما – قوجالىق ەتپەيٸم. سەرت سٶز – ٶزٸممەن بٸرگە, ٸشٸمدە ٶلەدٸ. كٶمەكتەسەمٸز دەپ وتىرساڭىزدار, مۇنداي كٸسٸلەردٸڭ ىڭعايىنا نەگە جىعىلماسقا! ايتىڭىز, مەنەن نە قاجەت بولىپ وتىرعانىن!..
– ايتسام, قارەكە… (بۇل سٶز ەندٸ تەك ەكەۋمٸزدٸڭ عانا ارامىزدا قالاتىن بولسىن!), سٸزدٸ قالاي دا قۇتقارايىق دەگەن شەشٸمگە كەلٸپ وتىرمىز!!! يە, «مىز» دەپ سٶيلەپ وتىرعانىم – مۇنى مەن بٸر ٶزٸم ٸستەي المايمىن. مۇنى بٸز سٸزدٸڭ وردەندٸ مالشى ەكەنٸڭٸزدٸ, ەل-جۇرت الدىندا, تٸپتٸ كٷللٸ اۋدان حالقى الدىندا ابىروي-بەدەلٸڭٸز بار ەكەنٸن ەسكەرە وتىرىپ, سوت تٶراعاسىمەن بٸرگە ٸستەمەكپٸز. ول كٸسٸمەن سولاي كەلٸستٸك! كەرەك دەسەڭٸز, سوتتا كٸنەلاۋشى جاقتىڭ, – تالاپكەرلەردٸڭ بەتٸن قالاي قايتارۋعا بولاتىنىنا شەيٸن ۋاعدالاستىق. ونى كەيٸن ٶزٸڭٸز دە كٶرەرسٸز. ەندٸگٸ مەسەلە… بٸز وسىلايشا باسىمىزدى بەيگەگە تٸگٸپ وتىرعاندا, ەندٸ سٸز دە تارتىنشاقتانباساڭىز ەكەن دەيمٸز!
– جو-جوق… نەدەن تارتىنشاقتانايىن, شىراعىم!? ايتا بەرٸڭٸز.
– ايتسام, بٸرجولا بوساتىلۋىڭىزعا بار بٸلٸگٸمٸز بەن بەدەلٸمٸزدٸ سالعالى وتىرعان ەلگٸ كٸسٸ ەكەۋمٸز ٷشٸن, سٸز دە بٸر تەۋەكەلگە بەل بۋا الاسىز با?!
– قانداي تەۋەكەل ول?! – دەدٸ, قارادٶڭ قارسىسىنداعى كٸسٸنٸڭ كٶكەيٸندەگٸسٸن ۇعا الماي. – اشىپ-اق ايتا بەرسەڭٸزشٸ…
– اشىق ايتار بولسام, ەلگٸ كٸسٸگە, – سوت تٶراعاسىنا دا, – ماعان دا, وبلىستاعىلارىمىزدىڭ ايتىپ كەتكەن بازىناسى بار ەدٸ. ٶتكەندە كومانديروۆكاعا كەلگەندەرٸندە: «ەي, ەلدە وتىرسىڭدار عوي. قىسقى سوعىمعا بٸر-بٸر جىلقى قاراستىرا المايسىڭدار ما?!» – دەپ, بٸزدٸ قايراپ كەتكەن. ٷلكەن كٸسٸلەردٸڭ قۇلاققاعىسى عوي ەندٸ… سٶزدەرٸ جەردە قالماسىن دەپ ەك! سوعان… قول ۇشىن بەرۋگە قالايسىز?! ەكەۋمٸزگە ەكٸ-اق جىلقى عوي… بٸزگە تابۋ قيىن بولعانمەن, ەن دالادا ەگەسٸز جاتقان مالدى الۋ – سٸزگە بۇيىم با, تەيٸرٸ!
«تالاي الىپ جٷرگەن مالىڭىز عوي»… دەگەنٸ-اۋ بۇل!?» – كەشەدەن بەرٸ وي قاجىتقان قارادٶڭ; ەسٸرەسە, «سۋ تٷبٸنە كەتتٸم بە?!» – دەپ وتىرعانىندا, قارمارلىق تال تابىلعانىنا تەۋبە دەپ وتىرعان قارادٶڭ, ەندٸ سول تالدان دا ايرىلىپ قالام با دەپ قاۋٸپتەنٸپ:
– ويپىراي, شىراعىم, ونسىز دا كٷنەسٸ ٷلكەن پەندەمٸز عوي. سول ٷشٸن, قۇدايدان كەشۋ سۇراپ, «ەندٸگەرٸ جامان ٸسكە اياق باسپاسپىن» دەپ سەرت قىلعان جايىم بار ەدٸ. مىنا بەلەدەن قۇتىلۋدىڭ جولىن ٸزدەپ, سول جولدا سٸزدەرگە «ەكٸ سٶيلەمەيمٸن!» دەپ وتىرىپ, تٸلٸمنەن تۇتىلدىم با, قايتتٸم!?– دەپ جاسىپ قالدى.
– قينالماڭىز, قارەكە! بٸز ٶز پايداڭىز ٷشٸن عانا ايتىپ وتىرمىز. ٸستەي المايمىن دەسەڭٸز, زورلىق جوق! نە دەسەڭٸز دە, ەرٸك ٶزٸڭٸزدە عوي… – دەدٸ پولكوۆنيك بەيتاراپ كٸسٸشە.
وسى بٸر: «نە دەسەڭٸز دە, ەرٸك ٶزٸڭٸزدە عوي!» دەگەن سٶز دٸڭكەسٸن قۇرتىپ, ۇزاق ويلانعان قارادٶڭ:
– جارايدى!– دەدٸ بٸرازدان سوڭ, لاجسىز. – بولسىن ەندٸ دەگەندەرٸڭ!.. سوڭعى رەت كٶرەيٸن!
– ەندەشە… – دەدٸ پولكوۆنيك, قارادٶڭنٸڭ ەسٸن جيعىزباي, – پروكۋروردىڭ سانكتسيياسى بويىنشا, بٸزدە ەلٸ بٸر اپتا جاتۋعا تيٸسسٸز. وسىنىڭ ەكٸ كٷنٸ ٸشٸندە ەلگٸ ٸستٸ ويداعىداي تىندىرساڭىز, قالعان شارۋا تٷگەلٸمەن بٸزدٸڭ مويىندا!
– ال مىنا قاراڭعى ٷيدە جاتقانىمدى قايتەم? – دەدٸ قارادٶڭ داعدارىپ. – مۇنى قايتەسٸڭدەر?
– بٸزگە دە, سٸزگە دە كەرەگٸ – ناق وسى, «قاراڭعى ٷي»! ونىڭ سەبەبٸن كەيٸن بٸلە جاتارسىز. ال ەزٸرگە… مىنا شارۋانى تەزٸرەك, «تاپ وسىندا جاتقان كٷندەرٸ» دەپ ەسەپتەلەتٸن ۋاقىت ٸشٸندە, تىندىرۋىڭىز كەرەك. بٸز تۇرعاندا ەندٸ ەشتەڭەدەن قىسىلماساڭىزشى!
– جارايدى! «ۋەدە – قۇداي اتى!» دەگەن… تەك سٸزدەر سٶزدە تۇرساڭىزدار, تۇردىم مەن دە ۋاعدادا! – دەدٸ قارادٶڭ بۇ جولى نىق سٶيلەپ.
– بولدى! كەلٸستٸك, قارەكە! قازٸر جٸگٸتتەر سٸزدٸ تٸرٸ جانعا بٸلدٸرمەي قارىنداسىڭىزدىڭ ٷيٸنە اپارىپ سالادى. كەشكە دەيٸن جاقسىلاپ تىنىعىڭىز. قاراڭعى تٷسە اتتانىپ كەتەرسٸز. مٸنەتٸنٸڭٸز – بٸزدٸڭ اتتى پاترۋلدەر مٸنٸپ جٷرگەن جاراۋ تورى ات. بٸر جورتۋىلىڭىزعا قالاي دا قىڭبايتىن جىلقى! وعان قام جەمەڭٸز. تەك قاي شامادا كٷتەيٸك, سونى ايتىپ كەتسەڭٸز بولدى.
– ويباي-اۋ, «شاما» دەگەندە, بۇل – وپ-وڭاي بٸتە قوياتىن جۇمىس ەمەس قوي, شىراعىم! مال الۋ – وڭاي دەپ وتىرمىسىڭ. بٷگٸن جوق… – قارادٶڭ ويلانىپ بارىپ: – يە, ەرتەڭ… تٷن ورتاسى اۋا… تالدىبۇلاقتىڭ تٷبٸندە توسارسىڭدار! – دەدٸ جوبالاپ.
– قۇپ! – دەدٸ پولكوۆنيك, كەشەگٸ ايداۋىلدىڭ سٶزٸن بٷگٸن ٶزٸ بۇعان قايتالاعانىن اڭداماي. – جارايدى! قۇداي قالاسا, قورابى بيٸك, تٶبەسٸ جابىق جٷك ماشينا سٸزدٸ تالدىبۇلاقتىڭ تٷبٸندە توسىپ تۇرادى.
– تاس قايناردىڭ ەتەگٸندە كەرتپەشتەۋ جەر بار عوي, سول جەر – مالدى تەزدەتٸپ تيەپ ەكەتۋگە ەڭ وڭتايلى جەر. جٸگٸتتەرٸڭ الا جٶنەلگەندە, مەن دە ٸز جاسىرىپ, اۋىلعا قاراي ەمەس, اۋدانعا قاراي بەت تٷزەرمٸن.
– ٶتە دۇرىس! كەلگەن بويدا, ٶتكەندەگٸ جٸگٸتتەر سٸزدەن تورى اتتى السىن دا, ٶزٸڭٸزدٸ دەرەۋ ٷيرەنشٸكتٸ بٶلمەڭٸزگە جاتقىزسىن. تەرگەۋشٸ جٸگٸت تە ٸستٸ سوت الدىنا اپارۋعا تەك ٶزٸڭٸزدٸڭ جاۋابىڭىزدى توسىپ جٷرگەن. ەرتەڭگٸسٸن شاقىرىپ سۇراي قالسا, ەشتەڭەنٸ موينىڭىزعا الماڭىز. بٸتتٸ! قالعانى – سوتتا شەشٸلەدٸ…
***
سونىمەن…
قارادٶڭ ۋەدەسٸندە تۇرعان. ەكٸ جىلقى قولدارىنا تيگەن مۇنداعىلار دا ٸستٸ ٶزدەرٸ جوسپارلاعانداي, جىمىن بٸلدٸرمەستەن تىندىردى!
بەرٸ – مەز, بەرٸ – ريزا…
…جورتۋىلدان ورالعان كٷننٸڭ ەرتەسٸنە قارادٶڭدٸ تەرگەۋ بٶلٸمٸنٸڭ ادامى كەپ جاۋاپتاعان. ٶزٸ بٸر جاپ-جاس, ھەم شيكٸلەۋ جٸگٸت ەكەن… بٸراق ەندٸ سۇراماعانى قالمادى. ەيتسە دە قارادٶڭ: – شىراعىم, كٸم نە ايتپايدى?! اتاڭ قازاقتا: «قاسقىردىڭ اۋزى جەسە دە – قان, جەمەسە دە – قان!» دەگەن سٶز بار… جىلقىسى جوعالعان جۇرت: «بۇل قارادٶڭ – بايىرعى جىلقىشى عوي… بٸر بەلە كەلسە, سودان كەلەدٸ» دەپ, مەنەن كٷمەنداناتىن شىعار. ەيتسە دە, بٸردەن ايتىپ قويايىن: «مەنٸڭ ونداي ٸستەرگە ەش قاتىسىم جوق!» – دەپ كەسٸپ تاستادى.
بٸردەڭە دەسە, بەتباقتىرمادى.
وسىمەن, بٸر اپتا قاراڭعى ٷيدە جاتقانداي بولعان قارادٶڭنٸڭ ٸسٸ دە تيياناقتالعان. سٶيتٸپ, باس-اياعى ونشاقتى كٷندە, اۋداندىق سوتتا, راسىندا دا, قارادٶڭ قيسىقباسوۆتىڭ ٸسٸ قارالاتىن كٷن دە كەلٸپ جەتتٸ.
…قارادٶڭ سوت زالىنا كٸرسە, ىعى-جىعى ادام… ايداۋىلدار مۇنى ەكەلٸپ, بٸر بۇرىشتاعى تاقتاي قورشاۋدىڭ ٸشٸنە وتىرعىزىپ قويدى.
ەلدەن ۋاقىتتا بٸرەۋ:
«سوت پەلەنشەەۆ كەلە جاتىر!» – دەپ داۋىستاپ ەدٸ. بٷكٸل زال دٷرك كٶتەرٸلٸپ, ورىندارىنان تۇرىپ بارىپ, قايتا وتىردى.
سوتتىڭ ەلدەبٸر سٶزٸنەن كەيٸن, ەنەۋكٷنگٸ تەرگەۋشٸ بالا قولىنا پاپكٸسٸن الىپ, ەلدەنەلەردٸ ۇزاق وقۋعا كٸرٸسكەن. ونىڭ بٸر سٶزٸن ەستٸسە, بٸر سٶزٸن قارادٶڭ ەستٸگەن جوق. ٶزٸن بۇل جەردە «مەملەكەتتٸك ايىپتاۋشى» دەپ اتايدى ەكەن. ەي, بٸر كٶسٸلدٸ دەيسٸڭ!
ايتۋىنا قاراعاندا, بۇرىنعى «لەنيننٸڭ» جىلقىشىسى قارادٶڭ قيسىقباسوۆتىڭ ٷستٸنەن تٷسكەن شاعىمدار شاش-ەتەكتەن. پەلەنشەەۆتەردەن پەلەنشە, تٷگەنشەەۆتەردەن تٷگەندەي مازمۇنداعى ارىزدار تٷسكەن. كٷدٸكتٸنٸڭ ٶزٸ ەشتەڭەنٸ مويىنداماسا دا, مالدارىن ۇرلاپ بارا جاتقان سول ەكەنٸن الىستان بايقاپ قالعاندار; كٶز جەتەر جەردەن تٷرە قۋىپ, بٸراق جەتە الماي قالعاندار; جەتە الماعانمەن, وسى ەكەنٸن كەمٸل شىرامىتقاندار – مىنا زالدا دا تولىپ وتىر! – دەپ بٸر قايىرعان.
سونداي شاعىمداردىڭ ٸشٸندەگٸ: «ٶز قولىمىزبەن ۇستاپ الماساق تا, بۇل قارادٶڭنٸڭ ەر ٷستٸندە شەگەدەي بولىپ مىقشيىپ وتىراتىنىنان-اق جازباي تانىدىق!» دەگەندەردٸڭ سٶزٸ شىندىققا كەلٸڭكٸرەسە دە, زاپى شەگٸپ, زاپىران قۇسىپ قالعان جۇرتتىڭ دولبارمەن ايتقان-جازعان كٶپ ايىپتاۋلارى اقيقاتقا دەلەل بولۋعا مٷلدە جارامايتىن بەلە-جالا بولىپ, تىڭدارمانداردى دا, سوتتى دا شاتاستىرۋدىڭ امالى سەكٸلدٸ كٶرٸنگەن تۇستار از بولعان جوق-تى.
تەرگەۋشٸ دە (تەجٸريبەسٸزدٸگٸ مە, كٸم بٸلسٸن!?) سولاردىڭ سٶزٸنە قاراپ, «جۇرتتىڭ بەرٸ وسى كٸسٸنٸ كٶرسەتٸپ جاتىر عوي» دەدٸ مە ەكەن, ەيتەۋٸر, بٷكٸل اۋدانداعى جالعىز ۇرى قارادٶڭدەي-اق, مال ۇرلىعىنا قاتىستى ٸستٸڭ بارلىعىن بٸر سونىڭ ٷستٸنە ٷيٸپ-تٶككەن ەكەن.
ەرينە, كٶز-كٶرەكٸ قيىسپاي تۇرعان جالالاردى قارادٶڭ «جالا ەكەن-اۋ» دەپ پىسقىرعان دا جوق. ال, تٶرت-بەس جىل ٶتٸپ كەتكەن كەيبٸر جەيتتەردٸ ەندٸ قاۋزاپ جاتقاندارعا اڭتارىلا قاراپ, ٸزٸ ەلدەقاشان سۋىپ كەتكەن وقيعالار رەتٸندە, ايىلىن دا جيمادى.
سٶيتٸپ وتىرعاندا, جٷزدەرٸ ٶرت سٶندٸرگەندەي بوپ قابارىپ, كٶزدەرٸ ۇيقىسىزدىقتان قىزارىپ كەتكەن, قالىڭ كيٸمدٸ ەكٸ-ٷش كٸسٸ سوت زالىنا كەپ كٸرگەن. بٸردەن وقتى كٶزدەرٸن تاقتاي قورشاۋدىڭ ٸشٸندە وتىرعان قارادٶڭگە قاداعان ەلگٸلەر شىقشىتتارىن ويناقشىتىپ, بۇل جەرگە ىزادان جارىلارداي بوپ جەتكەندەرٸن جاسىرعان جوق.
سول-اق ەكەن, زالداعىلاردىڭ باعانادان بەرگٸ گۋ-گۋٸ ساپ تيىلىپ, جۇرتتىڭ بەرٸ ەلگٸلەرگە قاراپ ٷرپيٸسە قالعان. اياق استىنان شىبىننىڭ ىزىڭى ەستٸلەردەي تىنىشتىق ورناعان كەزدە, ەلگٸلەردٸڭ تٷلكٸ تىماق, سەڭسەڭ ٸشٸك كيگەن بٸرەۋٸ ورنىنان تۇرىپ, قانتالاپ كەتكەن كٶزٸمەن سوت تٶراعاسىنان سٶز سۇراسىن.
– قۇرمەتتٸ سوت جولداس! – دەدٸ, سٶزٸن سىپايىلاۋ باستاعان ەلگٸ كٸسٸنٸڭ داۋسى ەرٸ-بەرٸدەن سوڭ اششىلاۋ شىعىپ. – بٷگٸن وسىندا جىلقىشى قارادٶڭنٸڭ سوتى بولادى ەكەن دەگەندٸ ەستٸپ, بٸز, – مىنا ٷش كٸسٸ, – دامىل كٶرمەستەن, ارنايى كەلٸپ وتىرعان قۋعىنشىلارمىز… وسىدان ٷش-تٶرت كٷن بۇرىن, اۋلىمىزدىڭ بار مالى كەشكٸلٸك ەلدٸڭ كٶز الدىندا, اقكٶلدە جاتقاسىن, الاڭسىز وتىر ەدٸك. ەرتەسٸنە بارعانىمىزدا, مەنٸڭ بيىل قىسىر قالعان قارا بيەم مەن مىنا سەيتەننٸڭ سوعىمعا دەپ سارى مايداي ساقتاپ وتىرعان جۋان تورى اتى جوق بولىپ شىقتى. «مال اشۋى – جان اشۋى», ەرتەسٸنە قارا جەردەگٸ ٸزدٸ قاعاز بەتٸندەگٸ جازۋداي وقيتىن مىنا ٸزشٸ تٷگەلدٸ ەرتٸپ ٸندەتٸپ كەلگەنٸمٸزدە, مالدى تالدىبۇلاقتىڭ تٷبٸندە ماشيناعا تيەپ ەكەتكەنٸ ايداي انىق بولدى.
بۇل ماڭايدا, كٶرشٸ «لەنيننٸڭ» بايىرعى جىلقىشىسى مىنا قارادٶڭنەن باسقا, مالدى مۇنشالىق جەر جۇتقانداي قىلاتىن پەندە جوق! ەتتەڭ, جىلقى ٸزٸن اينىتپاي تانىعانمەن, بٸزدٸڭ تٷگەل قاپتاعان ماشينانىڭ قايسىسىنىڭ دوڭعالاعىنىڭ مٶرٸنە ٷڭٸلٸپ جٷرسٸن! سول جەردە داعدارىپ قالدىق.
كٷدٸگٸمٸز وسى كٸسٸدە بولعاسىن, قارادٶڭنٸڭ ٷستٸنەن سوت بولادى ەكەن-دٸ ەستٸپ كەلٸپ وتىرمىز. ەدٸلدٸككە قولىمىزدى جەتكٸزٸڭٸز, سوت جولداس! ەگارەكي, «المادىم» دەسە, سٸزدٸڭ كٶزٸڭٸزشە اللا اتىمەن انت ەتسٸن! ەيتپەسە, العان – تەك وسى كٸسٸ! – دەپ, سەل ايال قىلىپ ەدٸ.
سوت تٶراعاسى:
– ازامات, ەۋەلٸ اتى-جٶندەرٸڭٸزدٸ ايتىڭىزدار! – دەپ, ەلگٸ ٷشەۋٸنٸڭ دە اتى-جٶندەرٸن جازىپ الدى. سونسوڭ بارىپ:
– ال, ەندٸ… ٸزشٸلەرٸڭٸز تٷگەل پٸرٸمبەتوۆ قارا جەردەگٸنٸ قاعاز بەتٸندەگٸدەي وقي الاتىن بولسا, ۇرىنىڭ ات-كٶلٸگٸنٸڭ ٸزٸ تۋرالى نە ايتادى? – دەدٸ قۇلاق توسىپ.
– ٶتٸرٸك ايتىپ, ۋ جالاي المايمىز! قۇداي الدىندا كٷنەھار بولار جايىمىز جوق! بٸراق مىنا قارادٶڭنٸڭ اۋلىنا بارىپ, جاسىرىن بايقاستاپ كٶرگەنٸمٸزدٸ قۇپييالاماي-اق قويايىق. مٸنٸس اتى – تٷس كەزٸندە قۇدىق باسىندا تۇر ەكەن. سۋارعان بوپ, ايداپ قاراساق, وبالى نەشٸك, ٸزٸ ۇقسامادى. امالسىز ول اۋىلدان ٷن-تٷنسٸز كەتٸپ قالدىق. بٸراق… ۇرىنىڭ باسقا ات مٸنۋٸ دە مٷمكٸن عوي! ٶيتكەنٸ سول كٷنٸ, اڭداۋىمىزشا, قارادٶڭنٸڭ ٶزٸ دە اۋلىندا بولعان جوق. سوندا, قايدا جٷردٸ بۇل قاسقىر?!
– ازامات قيسىقباسوۆ! – دەدٸ, سوت ەندٸ قارادٶڭگە نازار جىعىپ. – ايتىڭىزشى, مىنا كٸسٸلەر مٶلشەرلەگەن شامادا, ياعني وسىدان ٷش-تٶرت كٷن بۇرىن, اۋلىڭىزدا بولماپسىز. سوندا, قايدا جٷردٸڭٸز?
ايداۋىلدىڭ بٸرٸ «ورنىڭىزدان تۇرىڭىز!» دەگەندەي, كەنەت جەڭٸنەن تٷرتكەن سوڭ, قارادٶڭ ورنىنان تۇرىپ:
– قايدا بولۋشى ەم! – دەدٸ, مىنا ساۋالدىڭ مەنٸسٸن ۇقپاعان كٸسٸدەي. – ون شاقتى كٷننەن بەرٸ قاراڭعى ٷيدە قاماۋدا جاتىرمىن عوي, سۋدييا جولداس! پٸركورولدىڭ سەنكتسيياسى دەپ, اۋداندىق مٸليسانىڭ جانىنداعى قاراڭعى ٷيگە ەكەپ قاماعان. سوندا جاتىرمىن! قازٸر دە وسى سوت زالىنا سو جەردەن ەكەلٸنٸپ وتىرمىن عوي!
– مەملەكەتتٸك ايىپتاۋشى! ازامات قيسىقباسوۆتىڭ ۋاقىتشا وقشاۋلاۋ بٶلمەسٸندە نەشە كٷننەن بەرٸ جاتقانى سٸزگە مەلٸم بە? – دەدٸ سوت تٶراعاسى.
– يە! – دەدٸ تەرگەۋشٸ جاس جٸگٸت. – سانكتسييا بويىنشا, بٸر اپتاعا ۇستالعان. قاراشانىڭ جيىرما ٷشٸنەن – وتىزىنا دەيٸن… قازٸر دە سوندا!
– ەندەشە, سوت كەڭەسشٸلەرٸمەن اقىلداسۋعا كەتەدٸ! – دەدٸ, مىنا سٶزدٸ ەستٸگەن سۋديا پروتسەستٸ توقتاتىپ. – جارتى ساعات ٷزٸلٸس!
***
وڭاشا بٶلمەگە بارعان سوڭ, سوت تٶراعاسى كٸدٸرمەستەن قاسىنداعى ەكٸ مەسليحاتشىعا زاڭنىڭ تالاپتارىن تٷسٸندٸرە باستادى.
– قۇرمەتتٸ كەڭەسشٸلەر! – دەدٸ داۋسىن كٶتەرە سٶيلەپ. – ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ-بٸلٸپ وتىرعانداي, ازامات قارادٶڭ قيسىقباسوۆتىڭ ٷستٸنەن ارىز-شاعىم جاۋدىرۋشىلاردىڭ بٸردە-بٸرٸنٸڭ سٶزٸندە دە, تەرگەۋ ماتەريالدارىندا دا, ونىڭ قىلمىسىنا ايعاق بولارلىق ناقتى دەلەلدەر بولمادى. بەرٸ-بەرٸ – كٷدٸك قانا, ھەم بوس دولبار! ول – ول ما, دەل سونداي جاعداي – بٷگٸنگٸ سوت ٸسٸنە ەنتەلەي كەلٸپ, كٶپ-كٶپ كٷدٸكتەرٸن كٷيٸنە ايتقان ٷش كٸسٸنٸڭ سٶزٸندە دە قايتالاندى.
ٶزدەرٸڭٸز ويلاپ كٶرٸڭٸزدەرشٸ! ەلگٸلەردٸڭ وسىدان ٷش-تٶرت كٷن بۇرىن ەلدەكٸم قۋىپ كەتكەن جىلقىسىن – ۋاقىتشا وقشاۋلاۋ بٶلمەسٸندە بٸر اپتادان اسا ۋاقىتتان بەرٸ قاماۋدا جاتقان كٷدٸكتٸ ازامات قيسىقباسوۆ قالاي ۇرلايدى? ول – پروكۋراتۋرانىڭ سانكتسيياسى بويىنشا قاراڭعى ٷيدە جاتقان ادام ەمەس پە?! بۇل جايىندا كٷدٸكتٸنٸڭ ٶزٸ عانا ەمەس, تەرگەۋ قىزمەتكەرٸ – مەملەكەتتٸك ايىپتاۋشى دا راستاپ وتىرعانىن ٶزدەرٸڭٸز ەستٸدٸڭٸزدەر.
دەمەك, بۇل – كٷدٸكتٸنٸڭ تەرٸسكە شىعارۋعا مٷلدە بولمايتىن «اليبيٸ!» يە-يە, «قىلمىس جاسالىندى» دەپ ەسەپتەلەتٸن مەزگٸلدە, ايىپتالۋشىنىڭ نەمەسە كٷدٸكتٸنٸڭ سول مەزگٸلدە قىلمىس بولعان جەردەن مٷلدە باسقا بٸر جەردە بولعانىن ناقتى كٶرسەتەتٸن فاكتٸنٸ, وسىلايشا, «اليبي» دەپ اتايدى.
بٸزدٸڭ ەشقايسىمىزدىڭ دا زاڭنىڭ ٷتٸر-نٷكتەسٸنە قايشى ەرەكەت جاساۋعا قاقىمىز جوق! ياعني ايتقاندا, كٷدٸكتٸ دەپ وتىرعان ادامىمىزدىڭ «اليبيٸنە» – ايعاقتى فاكتٸسٸنە قارسى ايتار ۋەجٸمٸز جوق. سوندىقتان زاڭ تالابىنا سەيكەس, ازامات قارادٶڭ قيسىقباسوۆتى, – كەدٸمگٸ ەسٸمٸ ەل-جۇرتقا بەلگٸلٸ, «لەنين» وردەندٸ جىلقىشىنى سوت زالىنان بوساتىپ جٸبەرۋدەن باسقا امال كٶرمەي وتىرمىن.
سٸزدەر قالاي ويلايسىزدار?! – دەپ توقتادى.
– راسىندا دا, كٷدٸك-كٷمەندەرٸنەن باسقا, ناقتى دەرەك ايتقان بٸردە-بٸر ادام بولمادى عوي ٶزٸ… – دەپ, ەلگٸ كۋەگەرلەردٸڭ بٸردە-بٸرٸ «ناقتى» دەرەك ايتا الماعانىنا» ريزا بولماعانداي ما, ەلدە ٶكپەلەگەندەي مە, ەيتەۋٸر كەڭەسشٸلەردٸڭ بٸرٸ كٸرجيٸپ ەدٸ, ەسەسٸنە, ەكٸنشٸ كەڭەسشٸ كٷدٸكتٸ قيسىقباسوۆتىڭ ۋەجدٸ سٶزٸنە ۇيىپ-اق قالعانىن بٸردەن انىق بايقاتتى.
– دۇرىس ايتىپ وتىرسىز! – دەدٸ ول سوت تٶراعاسىنا. – كٸسٸنٸ بوستان-بوسقا كٷيدٸرۋگە بولماس. تالاپكەرلەردٸڭ بۇلتارتپاس دەلەلٸ بولماعان سوڭ, قۇر عايباتتارىن ٸس قاعازدارىنا تٸگە المايسىز عوي?!
***
ەلقيسسا…
جارتى ساعاتتان سوڭ, سوت تٶراعاسى مەن كەڭەسشٸلەرٸ ورىندارىنا ورالعان.
– «قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتىنان N. اۋداندىق سوتى ٷكٸم ەتەدٸ! – دەپ سوت تٶراعاسى ساڭق ەتتٸ. – تەرگەۋ ماتەريالدارىن زەرتتەپ, كٷدٸكتٸ مەن كۋەگەرلەردٸڭ جاۋاپتارىن تىڭداپ, سوت مىناداي شەشٸمگە كەلدٸ:
كٷدٸكتٸ ازامات قيسىقباسوۆ قارادٶڭنٸڭ ٸس-ەرەكەتٸندە قىلمىس قۇرامى بار ەكەندٸگٸ دەلەلدەنبەۋٸنە بايلانىستى جەنە بۇل كٷندەرٸ, ياعني قاراشا ايىنىڭ 23-نەن 30-نا دەيٸن, ازامات قيسىقباسوۆتىڭ سانكتسييا بويىنشا, اۋداندىق ٸشكٸ ٸستەر بٶلٸمٸنٸڭ ۋاقىتشا وقشاۋلاۋ بٶلمەسٸندە جاتقاندىعى جٶنٸندەگٸ اليبيٸن تيٸستٸ ورىنداردىڭ دا قۋاتتاۋىنا سەيكەس, ول بارلىق ايىپتاۋلاردان اقتالسىن!
ازامات قيسىقباسوۆ قازٸردەن باستاپ سوت زالىنان بوساتىلسىن!
سوت تٶراعاسى: تۇرعانباەۆ…».
زال ۋ-دۋ… گۋ-گۋ!!!
قارادٶڭنٸڭ وندا شارۋاسى قانشا… كەڭ دٷنيەگە شىعىپ, كەۋدە كەرە تىنىستاعان ول, وسى جەردەگٸ قارىنداسىنىڭ ٷيٸنە قاراي, قولتىعىنا قانات بايلاپ ۇشا جٶنەلگەن.
كەلسە, – وي, اللا-اي!, – ٶتكەندە ٶزٸن بٸرەسە «قاراڭعى ٷيدەن» وسىندا الىپ كەلٸپ, بٸرەسە تٸرٸ جانعا بٸلدٸرمەي ەكەتٸپ جٷرگەن ايداۋىل بالا قارسى الدىندا وتىر…
«مىنا بەلە قايدان جٷر?!» – دەپ شوشىپ كەتكەن قارادٶڭنٸڭ قۋانىشتان جارىلارداي بوپ كەلگەن جٷرەگٸ توقتاپ قالا جازدادى. ونىمەن شارۋاسى جوق ەلگٸ:
– نەگە ابدىرادىڭىز, اعاتاي?! – دەيدٸ بۇعان تٷك بٸلمەگەنسٸپ. – مەن سٸزگە پولكوۆنيك بەكتٸباەۆتٸڭ سەلەمٸن ەكەلٸپ ەم! ول كٸسٸ سٸزگە سونداي ريزا… جەنە «قارەكەڭ بۇدان بىلاي دا بٸزبەن بايلانىسىن ٷزبەسٸن», – دەپ جاتىر.
«قارەكەڭ بۇدان بىلاي دا بٸزبەن بايلانىسىن ٷزبەسٸن… بايلانىسىن ٷزبەسٸن… ٷزبەسٸن!!!» – قۇلاعى شۋىلداپ قويا بەرگەن قارادٶڭ سٸلەيٸپ تۇرىپ قالعان. ەسٸن جيسا, ەلگٸ بالا زىم-قايىم جوق بوپ كەتٸپتٸ.
«تاپقان ەكەن اقىماقتى! – دەدٸ, قارادٶڭ كەنەت بۇرق ەتكەن اشۋمەن. – ەندٸگٸ قالعانى – مەنٸ ەسەك قىپ بٸرجولا مٸنٸپ الۋلارى ەدٸ… مٸنەر اتالارىنىڭ باسىن! مٸنگٸزەرمٸن مەن!!!».
ول قارىنداسىنا اسىعىس ەكەنٸن عانا ايتىپ ٷلگەرٸپ, اۋلىنا اپاراتىن اۆتوبۋسقا قاراي جٶنەلگەن. جول بويى ەلگٸ سٶز قۇلاعىنان كەتسە-شٸ… «قارەكەڭ بۇدان بىلاي دا بٸزبەن بايلانىسىن ٷزبەسٸن! بايلانىسىن ٷزبەسٸن… ٷزبەسٸن بايلانىسىن…».
***
ٷيٸنە كەشتەتٸپ جەتكەن بويدا, قارادٶڭ شەشٸنبەستەن تاعى بٸر جەرگە شۇعىل بارىپ-قايتۋعا ىڭعايلانعان.
شوشىنىپ قالعان ەيەلٸنٸڭ كٶزٸ مٶلت-مٶلت ەتٸپ:
– قارادٶڭ-اۋ, نە بولدى? قايدا اسىقتىڭ? بەرٸ بٸتتٸ مە ٶزٸ… جوق پا?! – دەپ جىلامسىراپ قويا بەردٸ.
– ە, قاتىن! – دەدٸ ەيەلٸنٸڭ كٶز جاسىن كٶرۋدەن تايساقتاعان قارادٶڭ سىرت اينالىپ. – بٸز ەلٸ قۇداي بەرگەن ازعانتاي كەڭشٸلٸكتٸڭ قادٸرٸن دە ۇعىپ بولماپپىز عوي! مەن ەلگٸ… «ٷيٸڭدٸ ساتپايسىڭ با?!» – دەپ كٷندە قاقىلداپ جٷرگەن قايراقبايعا بارايىن دا كەلەيٸن. السا, ەسٸڭدە بولسىن, ساتامىز دا كٶشەمٸز! تەك بۇل جايلى تٸرٸ جانعا تٸسٸڭنەن شىعۋشى بولماسىن!
– نە بوپ قالدى, بايعۇس-اۋ? جٶنٸڭدٸ ايتساڭشى ەۋەلٸ… – دەگەن ەيەلٸ.
– شۇرق ەتپە, قاتىن! – دەدٸ, قارادٶڭ بۇ جولى كەلتە قايىرىپ. – جامان بايىڭ بٸر كٷنٸ سۋ تٷبٸندە شٸرٸسٸن دەمەسەڭ, دىمىڭ ٸشٸندە بولسىن! بٷيتكەن مٸليساسىنىڭ دا, سوتىنىڭ دا… ەكەسٸنٸڭ اۋزىن! بٸزگە اماندىق كەرەك. مەنٸڭ قولىممەن وت كٶسەپ, مىرعامعا باتپاق بولعاندارمەن بايلانىسپاق تٷگٸلٸ, بۇدان بىلاي ولارعا قارامىزدى كٶرسەتۋگە بولمايدى. قاشامىز! كٶرمەگەنٸمٸز سولار بولسىن… قايعىسىز وتىرىپ, قارا سۋعا-اق سەمٸرەيٸك, قاتىن! جالعىز بالا دا وقۋىن تەمامداپ, ەنٸ-مٸنٸ كەپ قالار. قۇداي تاعالا وعان دا مۇنداي ادامدارمەن ٸستەس بولۋدىڭ بەتٸن مٷلدەم ەرمەن قىلسىن!…
***
سونىمەن…
ٷيٸن شۇعىل ساتىپ, ەكٸ كٷننٸڭ ٸشٸندە ەل-جۇرتقا ورنىن سيپاتقان قارادٶڭنٸڭ وتباسى زىم-قايىم جوعالدى!
كٶرشٸ-كٶلەمنەن سۇراستىرىپ كٶرٸپ ەك, دولبارمەن سٶيلەيتٸن ەلدٸڭ سٶزٸ – قاشانداعىداي ەكٸۇشتى! ەشكٸم بٸلمەدٸ… ەيتەۋٸر, انىعى – ەلدەن قاراسى مٷلدە ٶشٸپتٸ.
يە, قارادٶڭ دە قۇدايدىڭ كٶپ پەندەسٸنٸڭ بٸرٸ عوي. نەعىلسا دا, بايعۇستىڭ مۇنداي شەشٸمگە كەلگەنٸ – سەبەپسٸزدەن-سەبەپسٸز بولماعان شىعار… قايدا جٷرسە دە, اللا وعان دا اماندىق بەرسٸن! –دەلٸك.
باسقا نە ايتامىز…
