Nebir asaýǵa shalmany tastap jibergende, tuzaqty tek qana qyl moiynnan túsirip, qiialai tartatyn; sonsoń… qylǵynǵan jylqyǵa qyl arqandy saýmalap baryp, qos qulaqtyń túbinen búre ustai tuqyrtqanda, qandai qylquiryqtyń da tumsyǵyn topyraqqa tyǵyp jiberetin dáý qara edi bul. Tula boiy tutas shoiynnan quiylǵandai bul shombal qaranyń aty da zatyna sai – Qaradóń-tuǵyn! Qudai bergen densaýlyq pen qara kúshtiń arqasynda, ol pálen jyl keńshardyń jylqysyn baqqan. Sýyqqa úsigen, aptapqa qaqtalǵan. Biraq eshqashan qyńq etken jan emes-ti. Sóitip júrip jylqy sońynda eseidi, jylqyshylyǵymen elge tanyldy; aqyry,.. jylqy baǵýmen egderdi de! Ómirinde talai maqtaý alǵan; talai marapattaldy da. Áiteýir, ataq-abyroidan kende bolǵan jeri joq-ty. Bertin kelgende, beitanystar: «Bu kisi kim edi?» – dese, jurt: «Oibai, bul – osy «Lenin» sovhozynyń ataqty jylqyshysy ǵoi!.. «Lenin» ordendi Qaradóń Qisyqbasov deitin myqtyń – osy!» – desetin bolǵan. (El muny týmysynan jylqy baǵyp kele jatqandai kóretin tipti!)
Talai jyl solai shalqyǵan Qaradóń edi bul!
Degenmen burynǵylar aitqan – «Dúniia – ǵapyl!» – tegi, ras sóz. Keshegi kúnderi keńsharlar da, ujymsharlar da bir-aq kúnde jelge ushqanda, osyndai «ataqty», osy «ozat» – aiaq astynan eshkimge de qajeti joq áldebireý bop, aidalada qaldy da bardy…
Soǵan túsine almai, biraz ýaqyt ári-sári kúi keshken Qaradóń, ne isterge bilmei daǵdarǵan. Qyzyq-shyjyqtyń barlyǵy – kisiniń aldynda mal barda eken ǵoi! Aldynan mal ketkesin, keshegi dabyraityp maqtaǵandary, orden-medal taqqandary – bári-bári ánsheiin dańǵaza bolyp, kúmpildegen ataq-abyroi malmen birge jelge ushty da ketti.
Keý-keýmen júrgende Qaradóń dáýlet te jimaǵan eken. Is-missiz qalǵasyn, azyn-aýlaq malymen, eptegen jiǵan-tergenimen, el qatarly ǵana tirlik sozǵan. Biraq ómir ylǵi bir qalypty tura bere me… Bir kúni jalǵyz uly onynshyny bitirip kep:
– Áke, men oqýǵa ketpekshimin! – desin aiaq astynan.
– Oibai, ne deidi?
– Oqýǵa ketem deiim!.. – dedi bala.
Talaptanǵan balanyń aldyn qalai kessin: – Bar! Bara ǵoi, qaraǵym… – degen.
Ketti! Túsipti oqýyna.
Biraq oqýy túskir – «aqysyn tólep oqityn oqý» bolyp shyǵyp, soǵan qarajat suratqanda, Qaradóń áke bolyp ómirinde birinshi ret qinalsyn-ai!
Qatty sasty. Sasqany sol – jan-jaǵyn qarmanǵanda, munyń esine sovhozdyń burynǵy direktory Eńsegen ǵana túsken.
Qaradóń jylqyshy bop júrgeninde Eńsegenniń qaidan ákelip júrgeni, kimnen alyp júrgeni belgisiz talai qylquiryǵyn sovhoz jylqysymen birge baǵyp, kerek degenin ýaqytynda jymyn bildirmei jetkizip berýshisi edi. Keminde eki aiǵyr úiir jylqy – sovhoz malynyń ishindegi Eńsegenniń jylqysy edi. Sodan qaryzǵa bir mal alyp, soiyp satyp, eń bolmasa, balasynyń myna alǵashqy oqý jylynyń aqshasyn ylajdamaq bolǵan.
Asyp-sasyp, aldyna barǵany sol:
– Oibai, Qareke-aý, osy zamanda kiside artyq dáýlet bolýshy ma edi… Qaladan, – oblys ortalyǵynan, – bala-shaǵaǵa arnap bir baspana turǵyzyp qoiaiyn dep, talap qylǵanyma biraz bolyp edi. Bar mal-múlik, jiǵan-tergen qumǵa sińgendei bolyp soǵan ketip,.. endi qalǵan jumysyna qarajatty qaidan tabarymdy ózim de bilmei, sasyp otyrǵan jaiym bar, – dep, Qudaidyń zaryn qylsyn Eńsegen.
Qaradóń osydan eki-úsh kún ǵana buryn, baiaǵy baqyrlas-qostastarymen kezdesip qalyp, edáýir qaýqyldasqan. Sonda estigeni – jurt ári-sári kúi keship, «Endi qaitemiz?!» dep sasyp júrse, keibireýlerdiń qylshyǵy da qisaimapty ǵoi… Máselen, keńshardyń qora-qora qoiy, tabyn-tabyn siyry, úiir-úiir jylqysy áýeli «barter-márter» degen bálege ushyrap, qyryq-elýden tirkemeli «KAMAZ»-darǵa tielip, túý jer túbindegi Resei qalalaryna, – «mashina-traktorlardyń qosalqy bólshekterine-mys» joq bolyp ketip jatqanda, sodan qalǵanynyń jiyrma paiyzy, zań boiynsha, direktorlarǵa tiesili bolyp, odan aýysqany ǵana halyqtyń aýzyna jyrymdalǵanda, álgi Eńsegenniń direktor retindegi úlesinen de bólek, baiaǵy eki aiǵyr úiir jylqysy (bir qulyny shyǵyndalmastan) áli kúnge Túgiskenniń shúiginin erkin emip, en jailap jatqan kórinedi. Sony estigesin ǵoi oǵan baryp júrgeni…
Al ittiń zarlap otyrǵany – jańaǵy!
Bárin bilip kelip otyrǵan Qaradóńniń myna sózden keiin burynǵy direktorynan kóńili qalǵany sondai, júregi muz qursaǵandai, tas bolyp qatty da qaldy… «It-ai! – dedi jyny kelip. – Eń bolmasa, «Bere almaimyn! Ózim mynadai bir sharýalaryma jumsaǵaly otyrmyn!» – dep ashyq aitsa, túsiner em ǵoi. Meni balasha aldaǵysy kelgeni nesi-ai, a?!»
Jaman nazalanǵany sonsha, ánsheiinde de dini qatty adam edi:
– Já, jaraid! – dep, arjaǵyn aitqyzbastan, qoldy bir siltep, úiden shyqty da ketti.
***
Qaradóń Eńsegenniń jylqysyn sovhoz malyna qosyp pálen jyl baqqanynda, soqyr tiyn suraǵan emes-ti. Endi búgin «qaryzǵa» dep qana otyrǵanynda, ishi boqty, syrty túkti bir malyn ýaqytsha qimaǵanyn bylai qoiǵanda, kóz-kóreki ótirik aityp, muny balasha aldarqatqysy kelgenine jyny qozyp, úiine keldi de, ún-túnsiz atyna minip alyp, beti aýǵan jaqqa mán-maǵynasyz mańyp kete bardy…
Mańyp kete barǵany – mańyp kete bardy-aý, biraq tap osy mańystaýy da – ásili, mán-maǵynasyz qylyǵy bolmaýy kerek. Óitkeni áldebir jaman oi baǵana… Eńsegenniń ótirigi jynyna tigende, miynda jylt ete qalǵan; biraq Qaradóńniń ol kezde ony-punyny oilap jatýǵa murshasy bolǵan joq-ty. Ien túzge shyǵandap shyqqan soń baryp, nege búitkenine, qaida, qandai maqsatpen kele jatqanyna endi ǵana mán berdi.
Sol-aq eken:
– Atańa nálet syǵyrdyń aýzyn qý shóppen súrtýin kórdiń be! «Joq!» dese, bul ittiń malyn men shynymen joq qylaiyn! – dedi ol tistenip. – Yzasyna, bir emes, eki tý biesi búgin joq bolady. Taýyp kórsin, bálem, izdep!
***
Ózi burynǵy jylqyshy Qaradóń, ózi talai tas qarańǵy borandy túnderde jylqymen birge yqqanynda jer jadysynan ómiri jańylyp kórmegen Qaradóń, qiiandaǵy elsiz-kúnsizde jatqan maldyń ústinen tústi de, aitqanyn qyldy.
Eńsegenniń túý jer túbi Túgiskende jatqan jylqysynan sol joly eki tý bieni qoldy qyldy!
Urlyqy jylqynyń izin shatystyryp, eki kún qýǵan jyryndy jylqyshy eki bieni de túý oblys ortalyǵyndaǵy qalaǵa aparyp, birin soiǵyzyp bazarǵa saldy da, aqshasyn sol jaqta júrip balasynyń oqýyna jiberdi; al ekinshisin («buiyrǵan malǵa tis tisin!» dep) óz qajetine jaratty.
***
Sonymen…
Yzasy da, ókpesi de qaitqandai bolǵan. Qaradóń qalypty tirligine qaita oralǵandai edi. Biraq ol… munan keiin bu it ómir meni qily-qily soqpaqtarǵa áli talai uryndyrar-aý dep, áste oilamapty. Sóitse, áteńelet bu jaman ádet degeniń – bir bastaǵan soń kisini shaitandai túrtkileidi de turady eken ǵoi.
«Já, osy jeter! Qaittyq raidan!» degen Qaradóń, sol kezden bastap, sál qinalsa boldy, álgi bir jaman ádetine qaitadan basatyn bále shyǵardy. Jaman ádetine basatyn bolǵany sol – balasy bes jyl oqyǵanda, sonyń oqýyna dep, bes jyl boiy álgi ádetin qaitalap, tóńirektegi eldiń qiyr jailap, shet shyqqan malyna bes ret qol suqty.
Sodan…
Tek biyl ǵana, balasy oqýyn bitirer jyly:
– Já, jeter osynym! Jasaǵan ie, óziń qolyn qysqa etip jaratqan pendeńniń kúnásin endi keshe gór… Qaiteiin, ózge amalym bol mady ǵoi men baiǵustyń!?– dep, ishtei Jaratýshydan keshý suraǵandai bolyp júrgen.
Biraq shynyn aitsa, osynsha qylmysyn Qudaidyń keshire qoiaryna pálendei senimi joq edi.
Sondyqtan keide oiǵa shomatyn. Sóitip jatyp: – «Ái, Alla! Jalǵyz balany oqytýdyń osydan ózge amaly boldy ma mende?! Ol jaiynda Ózińe talai zar qylyp aittym ǵoi. Iá-iá… talai aittym Ózińe! Endi qaiteiin… Alda-jalda kúnáńdi keshire almaimyn!» deseń, onda qaharyń da myna ózime bolsyn! Tek jalǵyz baladan aýlaq! – dep te talai jalbarynǵan.
Qudaidyń qaharyn oilap jatyp túsinen shoshyǵan sondai bir qorqynyshty túni, áldenege qaltyranyp:
– Iia, Alla! Toqtadym, – dedim ǵoi… – Tyiyldym! Qoidym osymen! Kóktegi Óziń túgili, jerdegi úkimettiń búkil kázit-jornaldary da bóriniń kótindei shýlap, jarysa jazyp jatyr ǵoi: «Urylarǵa tyiym bola ma?», «Mal ieleri júgen ustap qaldy!» – taǵysyn taǵy dep. Jurt ondaǵan malynan top-tobymen airylyp jatqanda, birli-jarly qara alǵan meniki amalsyzdyń isi emes pe!? Árine, urlyqtyń aty – urlyq; kúnániń aty – kúná! Degenmen ózime-ózim toqtaý salyp, osy bir jaman ádetten tyiylǵaly otyrǵanymda, Qudai Taǵala, eń bolmasa, endi keshe gór kúnámdi! – dep, birjola táýbege kelgendei bolyp edi.
Tap sol kúni:
– Á-á… isterińdi ábden istep boldyń ba? Al, endeshe, Allanyń aldynda jaýap berer keziń de, mine, endi keldi! – degendei, tús qaita aýyl shetindegi munyń ońasha úiine aiaq astynan kólikteriniń basyn tiregen eki militsiia:
– Azamat Qisyqbasov! Prokýrordyń sanktsiiasy boiynsha, Sizdi ustaýǵa aýdandyq Ishki ister basqarmasynyń bastyǵy polkovnik Bektibaev bizge buiryq berdi. Tez jinalyńyz! – dep, muny kólikterine salyp alyp, aýdanǵa qarai aidai jóneldi.
«Oipyrai, ondaǵan jyldar boiy talaidyń tyqpasy men qupiia qoimasyn ashyp, ishken-jegenin jelkesinen shyǵarǵan bu milisa degenniń sezbeitin nársesi joq eken-aý… Men sekildi mal sońynda salpaqtap júrgenderdiń de ne istep, ne qoiyp júrgenderin aqyry bilgen ǵoi!» – boldy, Qaradóńniń basyna kelgen jalǵyz oi…
***
Qarańǵy úige keshkilik ákep qamaǵannan, kelesi kúngi sáskege deiin shaljiyp jatqan Qaradóń:
– Apyr-aý, bul neǵylǵan keńshilik mynalardiki? Milisa degenińiz qashannan beri qolyna túsken kisige adam dep qaraityn bolǵan ózi?! – dep, myna jaibaraqat jatysyna ań-tań bolǵan.
Sol sát esiktegi aýyr qulyp saldyrlap baryp saqyr-suqyr ashyldy da, keshegi eki aidaýyldyń biriniń sulbasy kórindi.
– Azamat Qisyqbasov! – dedi álgi sańqyldap. – Áýeli polkovnik Bektibaevqa barasyz. Sosyn… ústińizden túsken aryzdardy, kórgen-bilgenderdiń kýádúrligin, taǵysyn taǵy qaǵazdardy tastai qylyp, tek ózińniń jaýabyńdy jazyp alýy ǵana qalyp otyrǵan tergeýshiniń aldyna aparylasyz…
Tula boiy tutas shoiynnan quiylǵandai zil qara kisi saqal-murty ósip ketken bet-aýzy jún-jún bolyp:
– E-e… osy sirá, birjola ketkenim shyǵar Itjekkenge! – dep, esik kózinde sál aialdady da, aiaǵyn samarqaýlaý basyp, aidaýyldyń nusqaǵan jaǵyna qarai aqyryn qozǵaldy.
Bir jaqsysy – barar jeri irgede eken…Áitse de, aýdandyq militsiia bastyǵynyń aldyna jetkenshe, kúzetýli de, kúzetýsiz de, eki-úsh esikten ótip, áreń jetken.
– Joldas polkovnik, ózińizdiń buiryǵyńyz boiynsha, kúdikti Qisyqbasov, mine, aldyńyzǵa ákelindi! – dep, aidaýyl sairai jónelip edi,
– Já, serjant, jaraidy! Bara ber! – dep qysqa qaiyrǵan bastyq, kenet buǵan qarap, álde ázili, álde kekesini – áiteýir bir adam túsinbes jymiyspen:
– Iá, konokrad, hal qalai? – desin, ailapat ústeliniń basynda áldebir qaǵazdaryn qoparylystyryp otyrǵan kúii.
Qaradóń sasyp qaldy. Sasyp qalǵany sonsha:
– Shúkir! – dedi, tilin ikemge áreń keltirip. – Shúkir…
– Jyl saiyn jurttyń jylqysyna qasqyrsha tiseń, árine, jaǵdaiyń «Shúkir!» bolady. Seniń jaǵdaiyń «shúkir» bolmaǵanda, kimniń jaǵdaiy «shúkir» bolmaq!? – dedi bastyq.
Qaradóń tilin tistep, tyrs únsiz qalǵan.
– Qareke!.. – dedi kenet ústel basyndaǵy kisi, kógildir kóileginiń eki iyǵyndaǵy úsh-úshten shógip jatqan juldyzdary – kádimgi telebizirdegi muhit túbinde, qairańǵa jabysyp qimylsyz jatatyn «juldyzqurttarǵa» uqsap. –Qareke! Siz ózińiz – osy aýdandaǵy abyroily azamattardyń birisiz. «Lenin» ordendi jylqyshysyz! Esimińizdi el-jurt biledi. Sóitip júrip, qaidaǵy pálege qaidan urynyp júrsiz? Jylqy urlaý degen páleni qaidan shyǵarǵansyz!? «Meshkei degen – jaqsy at pa?» demekshi, urlyqshy degen jaqsy at pa!? Ústińizden material kóp… Ózińiz jumys jasaǵan burynǵy «Lenin» sovhozynyń direktory Eńsegen Embergenov osydan bes jyldai buryn: «Eki tý biemdi qoldy qyldy!» – dep, sizdiń ústińizden bizge shaǵynǵan eken. Artynan aryzyn shuǵyl qaityp alypty. Kezinde men: «Aryzyńyzdy nege qaityp aldyńyz?» – dep em. «Anyǵyna kózim jetpedi. Áýelde bireýler: «Bul tek Qaradóńniń ǵana qolynan kelýi múmkin» degesin, et qyzýymen berip qalyp em», – dep, basyn alyp qashty.
Árine, ol aitpasa da, men bilemin ǵoi, nege basyn alyp qashqanyn… Álgi eki bieniń arjaǵynda onyń otyzdan astam tyǵyndy maly turǵan soń, «Erteń tekseris-tergeý bola qalsa, artym ashylyp qalar. Azdy daýlaimyn dep júrip, kópten airylyp qalarmyn» dep qoryqty ol. Áitpese, Sizdiń ol maldy qaladaǵy bazarǵa aparyp, kimge soiǵyzyp, kimge sattyrǵanyńyzǵa sheiin, bárin ózi bilip otyr.
Ol – ol ma, sońǵy bes jyl ishindegi osy aýdannyń kóp jerindegi jylqy urlyǵyna Sizdiń qatysyńyz baryna dálel aitýshylar tipti kóp.
Sondyqtan myna materialdardyń sot aldyna barmai qalýy múlde múmkin emes. Esińizde bolsyn, izińiz áli kúnge ańdýly!
Oilanyńyz… – dep baryp sál kidirgen.
– «Japtym jala, jaqtym kúie» – talailarǵa aitylyp jatady ǵoi. Ondaidan kisi qashyp qutyla ala ma?! Bir amalyn zań qyzmetkerleri, – myna ózderińiz aitpasańyz… – dep, Qaradóń qashyrta sóiledi. Kúnáli iske «iá!» degen de, «joq!» degen de joq.
Polkovnik bále-báterdiń bárin ózi bilip otyrǵan kisi sekildi. Múlde jaibaraqat kúide:
– Oilanyńyz! – dedi taǵy. – Siz oilanyp kóreiin deseńiz, bálkim, biz de oilanarmyz.
– Aitqanyńyz bolsyn! Oilanaiyn… – dedi bul joly Qaradóń de yńǵaiǵa jyǵylyp. Sonysymen ne nársege de qaiyl ekenin qosa bildirgen.
– Mine, munyńyz jón! Erteńge deiin bir sheshimge kelelik. Biraq odan ári sozbalaýǵa múmkindik joq. Ýaqyt tar. Meniń estýimshe, osynda, – aýdan ortalyǵynda, – turmysqa shyqqan qaryndasyńyzdyń úii bar eken. Búginshe eshkimge bildirmei sol úige qonyp kelińiz. Bizde tapsyrmany tastai qylatyn jigitter bar, solarǵa bárin eskertip qoiarmyn. Qazir kózge túsirmei sol úige áketer Sizdi… – dep toqtady da, bastyq kisi kreslosyn jartylai ainaldyryp jiberip, búiirdegi áldebir qońyraýdy basyp edi, áldekimniń sańqyldaǵan daýsy estildi. Onyń ne degenin alańkóńil bolyp otyrǵan Qaradóń, árine, uqqan joq. Biraq:
– Maǵan Pálensheevti dereý jiber! – degen ústel iesiniń únin anyq estidi.
Sonyń arasynsha, keshegi eki militsiianyń biri kirip kelgen.
– Tóltai, myna kisini eshkimge bildirmei myna mekenjaiǵa aparyp sal! Erteń tańerteń dál solai aldyma ákelersiń. Bul týraly tiri janǵa tisińnen shyǵýshy bolmasyn. Uqtyń ba?! – dedi qabaǵyn túiip.
– Qup bolady, joldas polkovnik! Uqtym! – dep, aidaýyl bala sańq-sańq etti.
Osymen… kesheden beri Qaradóńniń záresin ushyrǵan áńgime aiaq astynan támit-támám bolǵan sekildengen. Biraq…munyń aqyry ne bolmaq?!
Qaradóń úshin, bári de shym-shytyryq bir jumbaq áiteýir…
***
«Apyr-aý, ustaǵandary jón delik… Ustaǵasyn, árine, qarańǵy úige ákep qamaǵandary da zańdy. Biraq… sóz tiianaqtalmastan, bosatqandary qalai?! Bosatyp qana qoimai, turmystaǵy qaryndasymnyń úiine ákep, meni urlyqy maldai jasyrǵandary nesi?!» –Túsiniksiz oi keship, túnimen uiyqtai almaǵan Qaradóńdi eleń-alańda kelgen keshegi aidaýyl bala qaitadan ala jóneldi de, qarańǵy úige ákep qamap:
– Bastyq kelgen boida, ol kisiniń aldyna ózim aparam… Eshteńege alań bolmai jata turyńyz! – dep, esikti saqyr-suqyr jaýyp ketip qalǵan.
Saǵat 9.00-de Qaradóń qaitadan bastyqtyń aldynda otyrdy.
– Qareke, keshe aittym ǵoi! – dedi, bul kezde birshama úirenisip qalǵan polkovnik Bektibaev Qaradóńge. – Iá, keshe aittym ǵoi, myna materialdardyń sot aldyna barmai qalýy múlde múmkin emes. Tergeýshi jigit pálen adamnyń ótinishin, pálen adamnyń kýádúrligin, tergeý-tekserýge túsken kúlli materialdardy tastai ǵyp daiarlap, sot aldyna aparǵaly jatyr. Árine, odan op-ońai qutylýyńyz múmkin emesin Ózińiz de jobalaityn shyǵarsyz…
– Sonda ne isteýim kerek? – dep qaldy Qaradóń tal qarmap.
– Ol tek ózińizge bailanysty…
– Sony… naqty ne isteýim kerektigin … surap otyrmyn ǵoi! – dep, Qaradóń aldyndaǵy kisige úmittene qarady.
– Tótesin aitar bolsam, ári oilaǵanda da, beri oilaǵanda da, tilge tiek etip Sizdi qutqaryp qalýǵa bolatyn – qyldai názik eki ǵana jibek tin bar, Qareke!
– Iá?
– Biri – Sizdiń uzaq jylǵy adal eńbegińiz… Sol adal eńbegińizge sáikes, kezinde berilgen – «Lenin» ordeni sekildi úlken nagradańyz. Iaǵni, kúlli marapattaryńyz ben maqtaýlaryńyz! Biraq… qylmysyńyzdy kózben kórip, qolmen ustaǵandai etip betińizge basyp jatsa, ordenderińiz de, maqtaý-marapattaýlaryńyz da adaldyǵyńyzǵa arasha bola almaidy…
– Sonda ne isteýim kerek?!
– Sál sabyr, Qareke! Ózim de sony aitqaly kele jatyrmyn… Iá, Sizdi qutqaryp qalatyn ekinshi jol da bar… Biraq ol – óte názik, ári quityrqysy kóp, qiyndaý jol… Bul jol – aýyzǵa berik bolýdy, bastaǵan isti oryndaý barysynda búkil jaýapkershilikti óz moinyńyzǵa ala bilýdi qajet etedi. Siz áýeli, osyǵan ýáde berýge ishtei daiarsyz ba?!
– Shyraǵym, men ómiri eki sóilep kórgen adam emespin. Aitsam, oryndaimyn! Aitpaǵanyma – qojalyq etpeiim. Sert sóz – ózimmen birge, ishimde óledi. Kómektesemiz dep otyrsańyzdar, mundai kisilerdiń yńǵaiyna nege jyǵylmasqa! Aityńyz, menen ne qajet bolyp otyrǵanyn!..
– Aitsam, Qareke… (bul sóz endi tek ekeýmizdiń ǵana aramyzda qalatyn bolsyn!), Sizdi qalai da qutqaraiyq degen sheshimge kelip otyrmyz!!! Iá, «myz» dep sóilep otyrǵanym – muny men bir ózim istei almaimyn. Muny biz Sizdiń ordendi malshy ekenińizdi, el-jurt aldynda, tipti kúlli aýdan halqy aldynda abyroi-bedelińiz bar ekenin eskere otyryp, sot tóraǵasymen birge istemekpiz. Ol kisimen solai kelistik! Kerek deseńiz, sotta kinálaýshy jaqtyń, – talapkerlerdiń betin qalai qaitarýǵa bolatynyna sheiin ýaǵdalastyq. Ony keiin ózińiz de kórersiz. Endigi másele… biz osylaisha basymyzdy báigege tigip otyrǵanda, endi Siz de tartynshaqtanbasańyz eken deimiz!
– Jo-joq… Neden tartynshaqtanaiyn, shyraǵym!? Aita berińiz.
– Aitsam, birjola bosatylýyńyzǵa bar biligimiz ben bedelimizdi salǵaly otyrǵan álgi kisi ekeýmiz úshin, Siz de bir táýekelge bel býa alasyz ba?!
– Qandai táýekel ol?! – dedi, Qaradóń qarsysyndaǵy kisiniń kókeiindegisin uǵa almai. – Ashyp-aq aita berseńizshi…
– Ashyq aitar bolsam, álgi kisige, – sot tóraǵasyna da, – maǵan da, oblystaǵylarymyzdyń aityp ketken bazynasy bar edi. Ótkende komandirovkaǵa kelgenderinde: «Ái, elde otyrsyńdar ǵoi. Qysqy soǵymǵa bir-bir jylqy qarastyra almaisyńdar ma?!» – dep, bizdi qairap ketken. Úlken kisilerdiń qulaqqaǵysy ǵoi endi… Sózderi jerde qalmasyn dep ek! Soǵan… qol ushyn berýge qalaisyz?! Ekeýmizge eki-aq jylqy ǵoi… Bizge tabý qiyn bolǵanmen, en dalada egesiz jatqan maldy alý – Sizge buiym ba, táiiri!
«Talai alyp júrgen malyńyz ǵoi»… degeni-aý bul!?» – Kesheden beri oi qajytqan Qaradóń; ásirese, «sý túbine kettim be?!» – dep otyrǵanynda, qarmarlyq tal tabylǵanyna táýbe dep otyrǵan Qaradóń, endi sol taldan da airylyp qalam ba dep qaýiptenip:
– Oipyrai, shyraǵym, onsyz da kúnási úlken pendemiz ǵoi. Sol úshin, Qudaidan keshý surap, «endigári jaman iske aiaq baspaspyn» dep sert qylǵan jaiym bar edi. Myna báleden qutylýdyń jolyn izdep, sol jolda sizderge «eki sóilemeimin!» dep otyryp, tilimnen tutyldym ba, qaittim!?– dep jasyp qaldy.
– Qinalmańyz, Qareke! Biz óz paidańyz úshin ǵana aityp otyrmyz. Istei almaimyn deseńiz, zorlyq joq! Ne deseńiz de, erik ózińizde ǵoi… – dedi polkovnik beitarap kisishe.
Osy bir: «Ne deseńiz de, erik ózińizde ǵoi!» degen sóz dińkesin qurtyp, uzaq oilanǵan Qaradóń:
– Jaraidy!– dedi birazdan soń, lajsyz. – Bolsyn endi degenderiń!.. Sońǵy ret kóreiin!
– Endeshe… – dedi polkovnik, Qaradóńniń esin jiǵyzbai, – prokýrordyń sanktsiiasy boiynsha, bizde áli bir apta jatýǵa tiissiz. Osynyń eki kúni ishinde álgi isti oidaǵydai tyndyrsańyz, qalǵan sharýa túgelimen bizdiń moiynda!
– Al myna qarańǵy úide jatqanymdy qaitem? – dedi Qaradóń daǵdaryp. – Muny qaitesińder?
– Bizge de, sizge de keregi – naq osy, «qarańǵy úi»! Onyń sebebin keiin bile jatarsyz. Al ázirge… myna sharýany tezirek, «tap osynda jatqan kúnderi» dep esepteletin ýaqyt ishinde, tyndyrýyńyz kerek. Biz turǵanda endi eshteńeden qysylmasańyzshy!
– Jaraidy! «Ýáde – Qudai aty!» degen… Tek sizder sózde tursańyzdar, turdym men de ýaǵdada! – dedi Qaradóń bu joly nyq sóilep.
– Boldy! Kelistik, Qareke! Qazir jigitter Sizdi tiri janǵa bildirmei qaryndasyńyzdyń úiine aparyp salady. Keshke deiin jaqsylap tynyǵyńyz. Qarańǵy túse attanyp ketersiz. Minetinińiz – bizdiń atty patrýlder minip júrgen jaraý tory at. Bir jortýylyńyzǵa qalai da qyńbaityn jylqy! Oǵan qam jemeńiz. Tek qai shamada kúteiik, sony aityp ketseńiz boldy.
– Oibai-aý, «shama» degende, bul – op-ońai bite qoiatyn jumys emes qoi, shyraǵym! Mal alý – ońai dep otyrmysyń. Búgin joq… – Qaradóń oilanyp baryp: – iá, erteń… tún ortasy aýa… Taldybulaqtyń túbinde tosarsyńdar! – dedi jobalap.
– Qup! – dedi polkovnik, keshegi aidaýyldyń sózin búgin ózi buǵan qaitalaǵanyn ańdamai. – Jaraidy! Qudai qalasa, qoraby biik, tóbesi jabyq júk mashina sizdi Taldybulaqtyń túbinde tosyp turady.
– Tas qainardyń eteginde kertpeshteý jer bar ǵoi, sol jer – maldy tezdetip tiep áketýge eń ońtaily jer. Jigitteriń ala jónelgende, men de iz jasyryp, aýylǵa qarai emes, aýdanǵa qarai bet túzermin.
– Óte durys! Kelgen boida, ótkendegi jigitter sizden tory atty alsyn da, ózińizdi dereý úirenshikti bólmeńizge jatqyzsyn. Tergeýshi jigit te isti sot aldyna aparýǵa tek ózińizdiń jaýabyńyzdy tosyp júrgen. Erteńgisin shaqyryp surai qalsa, eshteńeni moinyńyzǵa almańyz. Bitti! Qalǵany – sotta sheshiledi…
***
Sonymen…
Qaradóń ýádesinde turǵan. Eki jylqy qoldaryna tigen mundaǵylar da isti ózderi josparlaǵandai, jymyn bildirmesten tyndyrdy!
Bári – máz, bári – riza…
…Jortýyldan oralǵan kúnniń ertesine Qaradóńdi tergeý bóliminiń adamy kep jaýaptaǵan. Ózi bir jap-jas, hám shikileý jigit eken… biraq endi suramaǵany qalmady. Áitse de Qaradóń: – Shyraǵym, kim ne aitpaidy?! Atań qazaqta: «Qasqyrdyń aýzy jese de – qan, jemese de – qan!» degen sóz bar… Jylqysy joǵalǵan jurt: «Bul Qaradóń – baiyrǵy jylqyshy ǵoi… bir bále kelse, sodan keledi» dep, menen kúmándanatyn shyǵar. Áitse de, birden aityp qoiaiyn: «Meniń ondai isterge esh qatysym joq!» – dep kesip tastady.
Birdeńe dese, betbaqtyrmady.
Osymen, bir apta qarańǵy úide jatqandai bolǵan Qaradóńniń isi de tiianaqtalǵan. Sóitip, bas-aiaǵy onshaqty kúnde, aýdandyq sotta, rasynda da, Qaradóń Qisyqbasovtyń isi qaralatyn kún de kelip jetti.
…Qaradóń sot zalyna kirse, yǵy-jyǵy adam… Aidaýyldar muny ákelip, bir buryshtaǵy taqtai qorshaýdyń ishine otyrǵyzyp qoidy.
Álden ýaqytta bireý:
«Sot pálensheev kele jatyr!» – dep daýystap edi. Búkil zal dúrk kóterilip, oryndarynan turyp baryp, qaita otyrdy.
Sottyń áldebir sózinen keiin, áneýkúngi tergeýshi bala qolyna papkisin alyp, áldenelerdi uzaq oqýǵa kirisken. Onyń bir sózin estise, bir sózin Qaradóń estigen joq. Ózin bul jerde «memlekettik aiyptaýshy» dep ataidy eken. Ái, bir kósildi deisiń!
Aitýyna qaraǵanda, burynǵy «Leninniń» jylqyshysy Qaradóń Qisyqbasovtyń ústinen túsken shaǵymdar shash-etekten. Pálensheevterden pálenshe, Túgensheevterden túgendei mazmundaǵy aryzdar túsken. Kúdiktiniń ózi eshteńeni moiyndamasa da, maldaryn urlap bara jatqan sol ekenin alystan baiqap qalǵandar; kóz jeter jerden túre qýyp, biraq jete almai qalǵandar; jete almaǵanmen, osy ekenin kámil shyramytqandar – myna zalda da tolyp otyr! – dep bir qaiyrǵan.
Sondai shaǵymdardyń ishindegi: «Óz qolymyzben ustap almasaq ta, bul Qaradóńniń er ústinde shegedei bolyp myqshiyp otyratynynan-aq jazbai tanydyq!» degenderdiń sózi shyndyqqa kelińkirese de, zapy shegip, zapyran qusyp qalǵan jurttyń dolbarmen aitqan-jazǵan kóp aiyptaýlary aqiqatqa dálel bolýǵa múlde jaramaityn bále-jala bolyp, tyńdarmandardy da, sotty da shatastyrýdyń amaly sekildi kóringen tustar az bolǵan joq-ty.
Tergeýshi de (tájiribesizdigi me, kim bilsin!?) solardyń sózine qarap, «jurttyń bári osy kisini kórsetip jatyr ǵoi» dedi me eken, áiteýir, búkil aýdandaǵy jalǵyz ury Qaradóńdei-aq, mal urlyǵyna qatysty istiń barlyǵyn bir sonyń ústine úiip-tókken eken.
Árine, kóz-kóreki qiyspai turǵan jalalardy Qaradóń «jala eken-aý» dep pysqyrǵan da joq. Al, tórt-bes jyl ótip ketken keibir jáitterdi endi qaýzap jatqandarǵa ańtaryla qarap, izi áldeqashan sýyp ketken oqiǵalar retinde, aiylyn da jimady.
Sóitip otyrǵanda, júzderi órt sóndirgendei bop qabaryp, kózderi uiqysyzdyqtan qyzaryp ketken, qalyń kiimdi eki-úsh kisi sot zalyna kep kirgen. Birden oqty kózderin taqtai qorshaýdyń ishinde otyrǵan Qaradóńge qadaǵan álgiler shyqshyttaryn oinaqshytyp, bul jerge yzadan jarylardai bop jetkenderin jasyrǵan joq.
Sol-aq eken, zaldaǵylardyń baǵanadan bergi gý-gýi sap tiylyp, jurttyń bári álgilerge qarap úrpiise qalǵan. Aiaq astynan shybynnyń yzyńy estilerdei tynyshtyq ornaǵan kezde, álgilerdiń túlki tymaq, seńseń ishik kigen bireýi ornynan turyp, qantalap ketken kózimen sot tóraǵasynan sóz surasyn.
– Qurmetti sot joldas! – dedi, sózin sypaiylaý bastaǵan álgi kisiniń daýsy ári-beriden soń ashylaý shyǵyp. – Búgin osynda jylqyshy Qaradóńniń soty bolady eken degendi estip, biz, – myna úsh kisi, – damyl kórmesten, arnaiy kelip otyrǵan qýǵynshylarmyz… Osydan úsh-tórt kún buryn, aýlymyzdyń bar maly keshkilik eldiń kóz aldynda, Aqkólde jatqasyn, alańsyz otyr edik. Ertesine barǵanymyzda, meniń biyl qysyr qalǵan qara biem men myna Seitenniń soǵymǵa dep sary maidai saqtap otyrǵan jýan tory aty joq bolyp shyqty. «Mal ashýy – jan ashýy», ertesine qara jerdegi izdi qaǵaz betindegi jazýdai oqityn myna izshi Túgeldi ertip indetip kelgenimizde, maldy Taldybulaqtyń túbinde mashinaǵa tiep áketkeni aidai anyq boldy.
Bul mańaida, kórshi «Leninniń» baiyrǵy jylqyshysy myna Qaradóńnen basqa, maldy munshalyq jer jutqandai qylatyn pende joq! Átteń, jylqy izin ainytpai tanyǵanmen, bizdiń Túgel qaptaǵan mashinanyń qaisysynyń dońǵalaǵynyń mórine úńilip júrsin! Sol jerde daǵdaryp qaldyq.
Kúdigimiz osy kiside bolǵasyn, Qaradóńniń ústinen sot bolady eken-di estip kelip otyrmyz. Ádildikke qolymyzdy jetkizińiz, sot joldas! Ágaráki, «almadym» dese, Sizdiń kózińizshe Alla atymen ant etsin! Áitpese, alǵan – tek osy kisi! – dep, sál aial qylyp edi.
Sot tóraǵasy:
– Azamat, áýeli aty-jónderińizdi aityńyzdar! – dep, álgi úsheýiniń de aty-jónderin jazyp aldy. Sonsoń baryp:
– Al, endi… izshilerińiz Túgel Pirimbetov qara jerdegini qaǵaz betindegidei oqi alatyn bolsa, urynyń at-kóliginiń izi týraly ne aitady? – dedi qulaq tosyp.
– Ótirik aityp, ý jalai almaimyz! Qudai aldynda kúnáhar bolar jaiymyz joq! Biraq myna Qaradóńniń aýlyna baryp, jasyryn baiqastap kórgenimizdi qupiialamai-aq qoiaiyq. Minis aty – tús kezinde qudyq basynda tur eken. Sýarǵan bop, aidap qarasaq, obaly neshik, izi uqsamady. Amalsyz ol aýyldan ún-túnsiz ketip qaldyq. Biraq… urynyń basqa at minýi de múmkin ǵoi! Óitkeni sol kúni, ańdaýymyzsha, Qaradóńniń ózi de aýlynda bolǵan joq. Sonda, qaida júrdi bul qasqyr?!
– Azamat Qisyqbasov! – dedi, sot endi Qaradóńge nazar jyǵyp. – Aityńyzshy, myna kisiler mólsherlegen shamada, iaǵni osydan úsh-tórt kún buryn, aýlyńyzda bolmapsyz. Sonda, qaida júrdińiz?
Aidaýyldyń biri «Ornyńyzdan turyńyz!» degendei, kenet jeńinen túrtken soń, Qaradóń ornynan turyp:
– Qaida bolýshy em! – dedi, myna saýaldyń mánisin uqpaǵan kisidei. – On shaqty kúnnen beri qarańǵy úide qamaýda jatyrmyn ǵoi, sýdiia joldas! Pirkoroldyń sánktsiiasy dep, aýdandyq milisanyń janyndaǵy qarańǵy úige ákep qamaǵan. Sonda jatyrmyn! Qazir de osy sot zalyna so jerden ákelinip otyrmyn ǵoi!
– Memlekettik aiyptaýshy! Azamat Qisyqbasovtyń ýaqytsha oqshaýlaý bólmesinde neshe kúnnen beri jatqany Sizge málim be? – dedi sot tóraǵasy.
– Iá! – dedi tergeýshi jas jigit. – Sanktsiia boiynsha, bir aptaǵa ustalǵan. Qarashanyń jiyrma úshinen – otyzyna deiin… Qazir de sonda!
– Endeshe, sot keńesshilerimen aqyldasýǵa ketedi! – dedi, myna sózdi estigen sýdia protsesti toqtatyp. – Jarty saǵat úzilis!
***
Ońasha bólmege barǵan soń, sot tóraǵasy kidirmesten qasyndaǵy eki máslihatshyǵa zańnyń talaptaryn túsindire bastady.
– Qurmetti keńesshiler! – dedi daýsyn kótere sóilep. – Ózderińiz kórip-bilip otyrǵandai, azamat Qaradóń Qisyqbasovtyń ústinen aryz-shaǵym jaýdyrýshylardyń birde-biriniń sózinde de, tergeý materialdarynda da, onyń qylmysyna aiǵaq bolarlyq naqty dálelder bolmady. Bári-bári – kúdik qana, hám bos dolbar! Ol – ol ma, dál sondai jaǵdai – búgingi sot isine entelei kelip, kóp-kóp kúdikterin kúiine aitqan úsh kisiniń sózinde de qaitalandy.
Ózderińiz oilap kórińizdershi! Álgilerdiń osydan úsh-tórt kún buryn áldekim qýyp ketken jylqysyn – ýaqytsha oqshaýlaý bólmesinde bir aptadan asa ýaqyttan beri qamaýda jatqan kúdikti azamat Qisyqbasov qalai urlaidy? Ol – prokýratýranyń sanktsiiasy boiynsha qarańǵy úide jatqan adam emes pe?! Bul jaiynda kúdiktiniń ózi ǵana emes, tergeý qyzmetkeri – memlekettik aiyptaýshy da rastap otyrǵanyn ózderińiz estidińizder.
Demek, bul – kúdiktiniń teriske shyǵarýǵa múlde bolmaityn «alibii!» Iá-iá, «qylmys jasalyndy» dep esepteletin mezgilde, aiyptalýshynyń nemese kúdiktiniń sol mezgilde qylmys bolǵan jerden múlde basqa bir jerde bolǵanyn naqty kórsetetin faktini, osylaisha, «alibi» dep ataidy.
Bizdiń eshqaisymyzdyń da zańnyń útir-núktesine qaishy áreket jasaýǵa qaqymyz joq! Iaǵni aitqanda, kúdikti dep otyrǵan adamymyzdyń «alibiine» – aiǵaqty faktisine qarsy aitar ýájimiz joq. Sondyqtan zań talabyna sáikes, azamat Qaradóń Qisyqbasovty, – kádimgi esimi el-jurtqa belgili, «Lenin» ordendi jylqyshyny sot zalynan bosatyp jiberýden basqa amal kórmei otyrmyn.
Sizder qalai oilaisyzdar?! – dep toqtady.
– Rasynda da, kúdik-kúmánderinen basqa, naqty derek aitqan birde-bir adam bolmady ǵoi ózi… – dep, álgi kýágerlerdiń birde-biri «naqty» derek aita almaǵanyna» riza bolmaǵandai ma, álde ókpelegendei me, áiteýir keńesshilerdiń biri kirjiip edi, esesine, ekinshi keńesshi kúdikti Qisyqbasovtyń ýájdi sózine uiyp-aq qalǵanyn birden anyq baiqatty.
– Durys aityp otyrsyz! – dedi ol sot tóraǵasyna. – Kisini bostan-bosqa kúidirýge bolmas. Talapkerlerdiń bultartpas dáleli bolmaǵan soń, qur ǵaibattaryn is qaǵazdaryna tige almaisyz ǵoi?!
***
Álqissa…
Jarty saǵattan soń, sot tóraǵasy men keńesshileri oryndaryna oralǵan.
– «Qazaqstan Respýblikasy atynan N. aýdandyq soty úkim etedi! – dep sot tóraǵasy sańq etti. – Tergeý materialdaryn zerttep, kúdikti men kýágerlerdiń jaýaptaryn tyńdap, sot mynadai sheshimge keldi:
Kúdikti azamat Qisyqbasov Qaradóńniń is-áreketinde qylmys quramy bar ekendigi dáleldenbeýine bailanysty jáne bul kúnderi, iaǵni qarasha aiynyń 23-nen 30-na deiin, azamat Qisyqbasovtyń sanktsiia boiynsha, aýdandyq ishki ister bóliminiń ýaqytsha oqshaýlaý bólmesinde jatqandyǵy jónindegi alibiin tiisti oryndardyń da qýattaýyna sáikes, ol barlyq aiyptaýlardan aqtalsyn!
Azamat Qisyqbasov qazirden bastap sot zalynan bosatylsyn!
Sot tóraǵasy: Turǵanbaev…».
Zal ý-dý… Gý-gý!!!
Qaradóńniń onda sharýasy qansha… Keń dúniege shyǵyp, keýde kere tynystaǵan ol, osy jerdegi qaryndasynyń úiine qarai, qoltyǵyna qanat bailap usha jónelgen.
Kelse, – oi, Alla-ai!, – ótkende ózin birese «qarańǵy úiden» osynda alyp kelip, birese tiri janǵa bildirmei áketip júrgen aidaýyl bala qarsy aldynda otyr…
«Myna bále qaidan júr?!» – dep shoshyp ketken Qaradóńniń qýanyshtan jarylardai bop kelgen júregi toqtap qala jazdady. Onymen sharýasy joq álgi:
– Nege abdyradyńyz, aǵatai?! – deidi buǵan túk bilmegensip. – Men sizge polkovnik Bektibaevtiń sálemin ákelip em! Ol kisi Sizge sondai riza… jáne «Qarekeń budan bylai da bizben bailanysyn úzbesin», – dep jatyr.
«Qarekeń budan bylai da bizben bailanysyn úzbesin… bailanysyn úzbesin… Úzbesin!!!» – Qulaǵy shýyldap qoia bergen Qaradóń sileiip turyp qalǵan. Esin jisa, álgi bala zym-qaiym joq bop ketipti.
«Tapqan eken aqymaqty! – dedi, Qaradóń kenet burq etken ashýmen. – Endigi qalǵany – meni esek qyp birjola minip alýlary edi… Miner atalarynyń basyn! Mingizermin men!!!».
Ol qaryndasyna asyǵys ekenin ǵana aityp úlgerip, aýlyna aparatyn avtobýsqa qarai jónelgen. Jol boiy álgi sóz qulaǵynan ketse-shi… «Qarekeń budan bylai da bizben bailanysyn úzbesin! Bailanysyn úzbesin… Úzbesin bailanysyn…».
***
Úiine keshtetip jetken boida, Qaradóń sheshinbesten taǵy bir jerge shuǵyl baryp-qaitýǵa yńǵailanǵan.
Shoshynyp qalǵan áieliniń kózi mólt-mólt etip:
– Qaradóń-aý, ne boldy? Qaida asyqtyń? Bári bitti me ózi… joq pa?! – dep jylamsyrap qoia berdi.
– E, qatyn! – dedi áieliniń kóz jasyn kórýden taisaqtaǵan Qaradóń syrt ainalyp. – Biz áli Qudai bergen azǵantai keńshiliktiń qadirin de uǵyp bolmappyz ǵoi! Men álgi… «Úiińdi satpaisyń ba?!» – dep kúnde qaqyldap júrgen Qairaqbaiǵa baraiyn da keleiin. Alsa, esińde bolsyn, satamyz da kóshemiz! Tek bul jaily tiri janǵa tisińnen shyǵýshy bolmasyn!
– Ne bop qaldy, baiǵus-aý? Jónińdi aitsańshy áýeli… – degen áieli.
– Shurq etpe, qatyn! – dedi, Qaradóń bu joly kelte qaiyryp. – Jaman baiyń bir kúni sý túbinde shirisin demeseń, dymyń ishinde bolsyn! Búitken milisasynyń da, sotynyń da… ákesiniń aýzyn! Bizge amandyq kerek. Meniń qolymmen ot kósep, myrǵamǵa batpaq bolǵandarmen bailanyspaq túgili, budan bylai olarǵa qaramyzdy kórsetýge bolmaidy. Qashamyz! Kórmegenimiz solar bolsyn… Qaiǵysyz otyryp, qara sýǵa-aq semireiik, qatyn! Jalǵyz bala da oqýyn támamdap, áni-mini kep qalar. Qudai Taǵala oǵan da mundai adamdarmen istes bolýdyń betin múldem ármen qylsyn!…
***
Sonymen…
Úiin shuǵyl satyp, eki kúnniń ishinde el-jurtqa ornyn sipatqan Qaradóńniń otbasy zym-qaiym joǵaldy!
Kórshi-kólemnen surastyryp kórip ek, dolbarmen sóileitin eldiń sózi – qashandaǵydai ekiushty! Eshkim bilmedi… Áiteýir, anyǵy – elden qarasy múlde óshipti.
Iá, Qaradóń de Qudaidyń kóp pendesiniń biri ǵoi. Neǵylsa da, baiǵustyń mundai sheshimge kelgeni – sebepsizden-sebepsiz bolmaǵan shyǵar… Qaida júrse de, Alla oǵan da amandyq bersin! –delik.
Basqa ne aitamyz…
