ەلباسى نۇرسۇلتان ەبiشۇلى نازارباەۆ «قازاقستاننىڭ ٷشiنشi جاڭعىرۋى: جاھاندىق بەسەكەگە قابiلەتتiلiك» اتتى رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنا ارناعان بيىلعى جولداۋىنداعى «ٷشiنشi كەشەندi مiندەت — ەڭبەك نارىعىن جاڭعىرتۋ» اتتى بٶلiمiندە باسى ارتىق جۇمىس كٷشi بار ٶڭiرلەردەن باسقا جەرلەرگە, اۋىلداردان قالالارعا جۇمىس كٷشiن ۇتىمدىلىقپەن تارتۋعا قولداۋ كٶرسەتۋ جٶنiندە ورىندى اتاپ كٶرسەتكەن بولاتىن. تاراتىپ ايتقاندا, ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ ۇتقىرلىعىن ارتتىرۋعا بايلانىستى وبلىستىڭ حالقى تىعىز ورنالاسقان اۋداندارىنان رەسپۋبليكامىزدىڭ شالعايداعى ٶڭiرلەرiنە حالىقتى كٶشiرۋ مەسەلەسi تۋرالى تەرەڭiرەك توقتالدى.
وڭتٷستiك قازاقستان وبلىسى - ارتىق جۇمىس كٷشi جەتكiلiكتi, رەسپۋبليكاداعى حالقى تىعىز ورنالاسقان ايماقتاردىڭ بiرi. ونىڭ ٷستiنە ٶڭiرiمiزدiڭ تابيعي-كليماتتىق جەنە گەوگرافييالىق جاعدايىنىڭ قولايلى بولۋى دا ادام كاپيتالىنىڭ دامۋىنا وڭ ەسەرiن تيگiزەتiنi سٶزسiز. رەسمي دەرەكتەرگە جٷگiنسەك, سوڭعى بەس جىلدا وقو-داعى حالىق سانى 272,8 مىڭعا نەمەسە 24 پايىزعا ارتىپ, بٷگiندە تۇرعىندار سانى 2 861,3 مىڭعا (ونىڭ iشiندە جۇمىسسىزدار سانى 62,7 مىڭ) جەتتi. سٶيتiپ, رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 16,1 پايىزىن قۇراپ وتىر. Iشكi كٶشi-قون (ميگراتسييا), ياعني حالىقتىڭ وبلىستان كٶشۋi مەن كەلۋi بارىسىنداعى ايىرماشىلىقتى قوسا العانداعى كٶرسەتكiشتiڭ ٶزi ٶسۋ ديناميكاسىن بايقاتادى.
ەرينە, ەلiمiزدەگi ٷشiنشi مەگاپوليس بولۋعا ۇمتىلعان شاھارعا قاراي حالىقتىڭ شوعىرلانا تٷسۋiنە زاڭدى قۇبىلىس رەتiندە قاراۋىمىز قاجەت-اق. ٶيتكەنi, وبلىس ورتالىعى — شىمكەنت قالاسىنا قونىس تەبۋشiلەر قاتارى كٶبەيiپ تۇر. مۇنى تٶمەندەگi دەرەكتەر دەلەلدەي تٷسەدi. بٷگiنگi تاڭدا وبلىس بويىنشا تۇرعىن ٷي سالۋعا جەر تەلiمiن الۋعا 173 مىڭعا جۋىق ادامنىڭ ٶتiنiشi تiركەلسە, 49 مىڭعا جۋىق ادام باسپانا كەزەگiندە تۇر. ال, وسىعان ەلi دە قۇجاتتارىن رەسiمدەۋ قارەكەتiندە جٷرگەن, تiركەۋگە تۇرىپ ٷلگەرمەگەندەردi قوسىڭىز.
جالپى, جەرi جومارت, ەلi ەڭبەكسٷيگiش كٷنگەي ايماقتىڭ تاڭى ەرتە اتىپ, كٷنi كەش باتادى. جەر ەمگەن ديقاندار باۋ-باقشا, جەمiس-جيدەك ٶسiرiپ, ٶزدەرiن عانا قامتاماسىز ەتiپ قويماي, ارتىلعانىن ٶزگە ٶڭiرلەرگە پۇلداي دا الادى. مىڭعىرعان مال ٶسiرiپ, ولاردىڭ ەتi مەن سٷتiن, مايى مەن قۇرتىن ساتىپ, نەپاقا تاۋىپ جاتقاندارى كٶپ. كەسiپكەرلiككە بiرجولاتا بەت بۇرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنiمدەرiن تەرەڭ ٶڭدەۋمەن اينالىسىپ, iستiڭ كٶزiن تاپقان بيزنەسمەندەر دە بارشىلىق. بiر سٶزبەن ايتقاندا, بارلىق سالادا شارۋاسىن ٶرگە دومالاتقاندار جەتكiلiكتi. سٶزiمiز جالاڭ بولماسىن, وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ٷيلەستiرۋ جەنە ەلەۋمەتتiك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ دەرەكتەرiنە جٷگiنەلiك. ٶڭiرiمiزدiڭ ەكونوميكالىق بەلسەندi حالقىنىڭ جۇمىسپەن قامتىلعانى 1147,2 مىڭ ادام ەكەن. ونىڭ قۇرامىندا ٶزدiگiنشە جۇمىسپەن قامتىلعانى 502,8 مىڭ ادامنان اسادى. بۇل نە دەگەن سٶز? بiزدiڭ اعايىنداردىڭ «جۇمىس جوق» دەپ جٷنi جىعىلا سالمايدى. جوق جەردەن جۇمىس تابا قويادى. ٶز اۆتوكٶلiگiن «تاكسي» ەتە سالادى. جٷك كٶلiگiن «پياتاكقا» قويىپ, «كليەنت» كٷتiپ تۇرعانى. ٷلكەندi-كiشiلi كەڭسەنiڭ ماڭايىن «اقىلى» اۆتوتۇراققا اينالدىرىپ, مەشينە كiرگiزiپ-شىعارۋدان دا ٶز نەپاقاسىن ايىرىپ وتىرعاندار از ەمەس. جۇمىس iزدەگەن ادام ەيتەۋiر «وسىلاي» اينالىساتىن كەسiبiن تاۋىپ الا بەرەدi. نارىق زامانىنا بەيiم مۇنداي جاندار جالپى جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ 43,8 پايىزىن قۇرايدى ەكەن. وبلىسىمىز بويىنشا ٶزدiگiنشە جۇمىسپەن قامتىلعاندار ٷلەسi رەسپۋبليكادا ەڭ جوعارى كٶرسەتكiشتi كٶرسەتiپ وتىر.
ٶزدەرiڭiزگە مەلiم, رەسپۋبليكادا حالقى تىعىز ورنالاسقان ٶڭiرلەردەن حالقى سيرەك ورنالاسقان ٶڭiرلەرگە حالىقتى قونىستاندىرۋ جۇمىستارى 4 جىلدان بەرi جٷزەگە اسىرىلىپ كەلەدi. وسىعان بايلانىستى وبلىس ەكiمدiگiنiڭ 2014 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسىمەن, 2016 جىلى سولتٷستiك قازاقستان وبلىسىمەن حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ جٶنiندە ىنتىماقتاستىق مەموراندۋمدارى تٷزiلدi. ال, 2014-2016 جىلدارى «جۇمىسپەن قامتۋ — 2020 جول كارتاسى» باعدارلاماسى شەڭبەرiندە وبلىسىمىزدان بارلىعى 154 وتباسى قونىس اۋدارىپ, ولاردىڭ كٶشۋ شىعىندارى ٶتەلدi. اتالمىش باسقارما تاراپىنان قونىس اۋدارعان ازاماتتارعا سول ٶڭiردەگi ۋەكiلەتتi ورگاندار ارقىلى مونيتورينگ جۇمىستارى دا جٷرگiزiلگەن. قونىس اۋدارعان ازاماتتاردىڭ 48-i اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسسا, بiلiم سالاسىندا 42 ازامات قىزمەت اتقارۋدا. بۇدان بٶلەك, جەرگiلiكتi اتقارۋ ورگاندارىندا—11, قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسىندا—12, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا 7 ادام ەڭبەك ەتiپ جٷرگەنi انىقتالدى. بiزدiڭ ٶڭiرiمiزدەگi مۇنداي يگiلiكتi ەرەكەتتi قاناتقاقتى (پيلوتتىق) جوبا رەتiندە قاراستىرىپ, سەتتi ٶتكەن ەكسپەريمەنت رەتiندە باعالاۋعا بولادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٷكiمەتi 2018-2022 جىلدارعا ارنالعان ٶز ەركiمەن قونىس اۋدارۋشىلاردى ىنتالاندىرۋ, iشكi كٶشi-قون ساياساتىن جٷزەگە اسىرۋ ماقساتىندا «وڭتٷستiك—سولتٷستiك» جوباسى دايىندالۋدا. سەبەبi, رەسپۋبليكامىزدىڭ سولتٷستiك وبلىستارى حالقىنىڭ سانى (سولتٷستiك قازاقستان, شىعىس قازاقستان, قوستاناي, پاۆلودار) جىل سايىن كەمي تٷسۋدە.
ال, شىرايلى شىمكەنتتە بۇل جۇمىستار بيىل دا جالعاسىن تاۋىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەڭبەك جەنە حالىقتى ەلەۋمەتتiك قورعاۋ مينيسترلiگiنiڭ قاتىسۋىمەن اعىمداعى جىلدىڭ سەۋiر ايىندا ٶڭiرارالىق بiرiگۋدi دامىتۋدىڭ شارالارى بiرنەشە اۋدانداردا ۇيىمداستىرىلدى. مۇنداي iس-شاراعا بارلىعى 5780 ازامات قاتىسىپ, 672 وتباسى (2019 وتباسى مٷشەلەرiمەن) قونىس اۋدارۋعا نيەت بiلدiردi. وسى ازاماتتاردىڭ 1008-i ەڭبەككە قابiلەتتi بولسا, ولاردىڭ 116-سى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن, 98-i كەسiپكەرلiكتi دامىتۋمەن, 794-i مەملەكەتتiك كەسiپورىنداردا جۇمىس iستەۋگە تالاپتانىپ وتىر.
2017 جىلى قونىس اۋدارۋشى 288 وتباسىعا كۆوتا بەكiتiلدi. دەمەك, كۆوتاعا ەنگەن باعدارلاماعا قاتىسۋشىلاردىڭ ەربiر وتباسى مٷشەسiنە 35 اەك مٶلشەرiندە (79 415 تەڭگە) بiر رەتتiك سۋبسيدييا جەنە تۇرعىن ٷي جالداۋعا جەنە كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە اقى تٶلەۋ شىعىستارىن ٶتەۋگە 12 اي iشiندە 180-360 اەك مٶلشەرiندە سۋبسيدييالار (408 420-816 840 تەڭگە) بەرiلەدi.
بٷگiنگi تاڭدا سولتٷستiك ٶڭiرلەردiڭ مەلiمەتiنە سەيكەس رەسپۋبليكا بويىنشا 119 وتباسى قونىس اۋدارسا, ونىڭ 99-ى (262 وتباسى مٷشەلەرiمەن) وڭتٷستiك قازاقستان وبلىسىنان (قوستاناي — 7, پاۆلودار — 13, سولتٷستiك قازاقستان — 44, شىعىس قازاقستان — 35) ٶزگە ٶڭiرلەرگە كٶشپەك. ونىڭ iشiندە 64 وتباسى ناقتى كۆوتا الۋ ٷشiن قۇجاتتارىن (سارىاعاش اۋدانىنان — 11, ماقتاارال اۋدانىنان — 3, شاردارا اۋدانىنان — 2, سايرام اۋدانىنان — 12, تٷلكiباس اۋدانىنان — 3, ورداباسى اۋدانىنان — 3, تٷركiستان قالاسىنان — 2, شىمكەنت قالاسىنان — 28 وتباسى) تاپسىردى.
ەرينە, مۇنداي ماڭىزدى iستە قونىس اۋدارۋ پروتسەسiن جىلدامداتۋ, تۋىنداعان مەسەلەلەردi جەدەل شەشۋ, كٶشۋگە نيەت بiلدiرگەندەرگە تيiمدi جاعداي جاساۋ ٷشiن سولتٷستiك ٶڭiرلەردiڭ ٶكiلدەرi كەزەڭ-كەزەڭمەن وبلىسىمىزدا بولىپ, تٷسiندiرۋ جۇمىستارىن جٷرگiزۋدە. بۇل قۋانارلىق جاعداي. تالپىنىس تابىس ەكەلەدi. نەتيجەسiندە ەرiكتi تٷردە قونىس اۋدارۋعا 618 مٷشەسi بار 177 وتباسىنىڭ تiزiمi قالىپتاستىرىلدى.
حوش, كٶش كٶلiكتi بولعاي دەپ تiلەيمiز!
سەرiكقالي جەكسەنباەۆ, «وڭتٷستiك قازاقستان».
