Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev «Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty respýblika turǵyndaryna arnaǵan biylǵy Joldaýyndaǵy «Úshinshi keshendi mindet — eńbek naryǵyn jańǵyrtý» atty bóliminde basy artyq jumys kúshi bar óńirlerden basqa jerlerge, aýyldardan qalalarǵa jumys kúshin utymdylyqpen tartýǵa qoldaý kórsetý jóninde oryndy atap kórsetken bolatyn. Taratyp aitqanda, eńbek resýrstarynyń utqyrlyǵyn arttyrýǵa bailanysty oblystyń halqy tyǵyz ornalasqan aýdandarynan respýblikamyzdyń shalǵaidaǵy óńirlerine halyqty kóshirý máselesi týraly tereńirek toqtaldy.
Ońtústik Qazaqstan oblysy - artyq jumys kúshi jetkilikti, respýblikadaǵy halqy tyǵyz ornalasqan aimaqtardyń biri. Onyń ústine óńirimizdiń tabiǵi-klimattyq jáne geografiialyq jaǵdaiynyń qolaily bolýy da adam kapitalynyń damýyna oń áserin tigizetini sózsiz. Resmi derekterge júginsek, sońǵy bes jylda OQO-daǵy halyq sany 272,8 myńǵa nemese 24 paiyzǵa artyp, búginde turǵyndar sany 2 861,3 myńǵa (onyń ishinde jumyssyzdar sany 62,7 myń) jetti. Sóitip, respýblika halqynyń 16,1 paiyzyn qurap otyr. Ishki kóshi-qon (migratsiia), iaǵni halyqtyń oblystan kóshýi men kelýi barysyndaǵy aiyrmashylyqty qosa alǵandaǵy kórsetkishtiń ózi ósý dinamikasyn baiqatady.
Árine, elimizdegi úshinshi megapolis bolýǵa umtylǵan shaharǵa qarai halyqtyń shoǵyrlana túsýine zańdy qubylys retinde qaraýymyz qajet-aq. Óitkeni, oblys ortalyǵy — Shymkent qalasyna qonys tebýshiler qatary kóbeiip tur. Muny tómendegi derekter dáleldei túsedi. Búgingi tańda oblys boiynsha turǵyn úi salýǵa jer telimin alýǵa 173 myńǵa jýyq adamnyń ótinishi tirkelse, 49 myńǵa jýyq adam baspana kezeginde tur. Al, osyǵan áli de qujattaryn resimdeý qareketinde júrgen, tirkeýge turyp úlgermegenderdi qosyńyz.
Jalpy, jeri jomart, eli eńbeksúigish kúngei aimaqtyń tańy erte atyp, kúni kesh batady. Jer emgen diqandar baý-baqsha, jemis-jidek ósirip, ózderin ǵana qamtamasyz etip qoimai, artylǵanyn ózge óńirlerge puldai da alady. Myńǵyrǵan mal ósirip, olardyń eti men sútin, maiy men qurtyn satyp, nápaqa taýyp jatqandary kóp. Kásipkerlikke birjolata bet buryp, aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereń óńdeýmen ainalysyp, istiń kózin tapqan biznesmender de barshylyq. Bir sózben aitqanda, barlyq salada sharýasyn órge domalatqandar jetkilikti. Sózimiz jalań bolmasyn, oblystyq jumyspen qamtýdy úilestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasynyń derekterine júginelik. Óńirimizdiń ekonomikalyq belsendi halqynyń jumyspen qamtylǵany 1147,2 myń adam eken. Onyń quramynda ózdiginshe jumyspen qamtylǵany 502,8 myń adamnan asady. Bul ne degen sóz? Bizdiń aǵaiyndardyń «jumys joq» dep júni jyǵyla salmaidy. Joq jerden jumys taba qoiady. Óz avtokóligin «taksi» ete salady. Júk kóligin «piatakqa» qoiyp, «klient» kútip turǵany. Úlkendi-kishili keńseniń mańaiyn «aqyly» avtoturaqqa ainaldyryp, máshine kirgizip-shyǵarýdan da óz nápaqasyn aiyryp otyrǵandar az emes. Jumys izdegen adam áiteýir «osylai» ainalysatyn kásibin taýyp ala beredi. Naryq zamanyna beiim mundai jandar jalpy jumyspen qamtylǵandardyń 43,8 paiyzyn quraidy eken. Oblysymyz boiynsha ózdiginshe jumyspen qamtylǵandar úlesi respýblikada eń joǵary kórsetkishti kórsetip otyr.
Ózderińizge málim, respýblikada halqy tyǵyz ornalasqan óńirlerden halqy sirek ornalasqan óńirlerge halyqty qonystandyrý jumystary 4 jyldan beri júzege asyrylyp keledi. Osyǵan bailanysty oblys ákimdiginiń 2014 jyly Shyǵys Qazaqstan oblysymen, 2016 jyly Soltústik Qazaqstan oblysymen halyqty jumyspen qamtý jóninde yntymaqtastyq memorandýmdary túzildi. Al, 2014-2016 jyldary «Jumyspen qamtý — 2020 jol kartasy» baǵdarlamasy sheńberinde oblysymyzdan barlyǵy 154 otbasy qonys aýdaryp, olardyń kóshý shyǵyndary óteldi. Atalmysh basqarma tarapynan qonys aýdarǵan azamattarǵa sol óńirdegi ýákiletti organdar arqyly monitoring jumystary da júrgizilgen. Qonys aýdarǵan azamattardyń 48-i aýyl sharýashylyǵymen ainalyssa, bilim salasynda 42 azamat qyzmet atqarýda. Budan bólek, jergilikti atqarý organdarynda—11, qyzmet kórsetý salasynda—12, densaýlyq saqtaý salasynda 7 adam eńbek etip júrgeni anyqtaldy. Bizdiń óńirimizdegi mundai igilikti áreketti qanatqaqty (pilottyq) joba retinde qarastyryp, sátti ótken eksperiment retinde baǵalaýǵa bolady. Qazaqstan Respýblikasy Úkimeti 2018-2022 jyldarǵa arnalǵan óz erkimen qonys aýdarýshylardy yntalandyrý, ishki kóshi-qon saiasatyn júzege asyrý maqsatynda «Ońtústik—Soltústik» jobasy daiyndalýda. Sebebi, respýblikamyzdyń soltústik oblystary halqynyń sany (Soltústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan, Qostanai, Pavlodar) jyl saiyn kemi túsýde.
Al, shyraily Shymkentte bul jumystar biyl da jalǵasyn taýyp, Qazaqstan Respýblikasy Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministrliginiń qatysýymen aǵymdaǵy jyldyń sáýir aiynda óńiraralyq birigýdi damytýdyń sharalary birneshe aýdandarda uiymdastyryldy. Mundai is-sharaǵa barlyǵy 5780 azamat qatysyp, 672 otbasy (2019 otbasy múshelerimen) qonys aýdarýǵa niet bildirdi. Osy azamattardyń 1008-i eńbekke qabiletti bolsa, olardyń 116-sy aýyl sharýashylyǵymen, 98-i kásipkerlikti damytýmen, 794-i memlekettik kásiporyndarda jumys isteýge talaptanyp otyr.
2017 jyly qonys aýdarýshy 288 otbasyǵa kvota bekitildi. Demek, kvotaǵa engen baǵdarlamaǵa qatysýshylardyń árbir otbasy múshesine 35 AEK mólsherinde (79 415 teńge) bir rettik sýbsidiia jáne turǵyn úi jaldaýǵa jáne kommýnaldyq qyzmetterge aqy tóleý shyǵystaryn óteýge 12 ai ishinde 180-360 AEK mólsherinde sýbsidiialar (408 420-816 840 teńge) beriledi.
Búgingi tańda soltústik óńirlerdiń málimetine sáikes respýblika boiynsha 119 otbasy qonys aýdarsa, onyń 99-y (262 otbasy múshelerimen) Ońtústik Qazaqstan oblysynan (Qostanai — 7, Pavlodar — 13, Soltústik Qazaqstan — 44, Shyǵys Qazaqstan — 35) ózge óńirlerge kóshpek. Onyń ishinde 64 otbasy naqty kvota alý úshin qujattaryn (Saryaǵash aýdanynan — 11, Maqtaaral aýdanynan — 3, Shardara aýdanynan — 2, Sairam aýdanynan — 12, Túlkibas aýdanynan — 3, Ordabasy aýdanynan — 3, Túrkistan qalasynan — 2, Shymkent qalasynan — 28 otbasy) tapsyrdy.
Árine, mundai mańyzdy iste qonys aýdarý protsesin jyldamdatý, týyndaǵan máselelerdi jedel sheshý, kóshýge niet bildirgenderge tiimdi jaǵdai jasaý úshin soltústik óńirlerdiń ókilderi kezeń-kezeńmen oblysymyzda bolyp, túsindirý jumystaryn júrgizýde. Bul qýanarlyq jaǵdai. Talpynys tabys ákeledi. Nátijesinde erikti túrde qonys aýdarýǵa 618 múshesi bar 177 otbasynyń tizimi qalyptastyryldy.
Hosh, kósh kólikti bolǵai dep tileimiz!
Serikqali JEKSENBAEV, «Ońtústik Qazaqstan».
