فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور شەرۋباي قۇرمانبايۇلى تەرميندەردٸ قازاق تٸلٸنە جيٸ اۋدارا بەرمەۋ قاجەتتٸگٸن ايتتى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
عالىم ورىس تٸلٸنەن ەنگەن تەرميندەر قازاق تٸلٸنە 1990 جىلدان بەرٸ اۋدارىلا باستاعانىن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, وسى كەزدەن باستاپ, قازاقتىڭ تەرمينولوگييالىق قورى ۇلتتىق سيپاتقا يە بولا باستاپتى. الايدا تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەر جوق ەمەس.
"اۋكتسيون" تەرمينٸن كەڭەس زامانىنان "اۋكتسيون" دەپ كەلدٸك. 1990 جىلدارى ونىڭ ورنىنا "بەسساۋدا" دەگەن تەرمين قولدانىسقا ەندٸ. 2009 جىلدارى بۇل تەرميندٸ مەملەكەتتٸك تەرمينولوگييالىق كوميسسييا بەكٸتتٸ. 2014 جىلى ونى "اۋكتسيون" دەپ قايتا اۋىستىردىق. "گيمن" سٶزٸندە دە وسىنداي جاعداي . 1992 جىلى رەسمي تٷردە "ەنۇران" دەپ بەكٸتٸلدٸ. "مۋزەي" تەرمينٸ 1998 جىلى "مۇراجاي" بولدى. 2014 جىلى بۇل تەرميندٸ قايتادان "مۋزەي "دەپ قولدانا باستادىق. 2000 جىلدارى "پرينتسيپ" تەرمينٸ "قاعيدات" بولاتىن. "پروتسەنت" تەرمينٸ تۋرالى دا وسىنى ايتۋعا بولادى", - دەدٸ ول مەجٸلٸستە ٶتكەن عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسييادا.
شەرۋباي قۇرمانبايۇلى اتالعان مەسەلەنٸ دۇرىس نەمەسە بۇرىس دەپ داۋلاسقىسى كەلمەيتٸنٸن, بٸراق تەرميندەردٸ ٶزگەرتە بەرۋ حالىقتى شاتاستىراتىنىن ايتتى.
عالىم ورىس تٸلٸنەن ەنگەن تەرميندەر قازاق تٸلٸنە 1990 جىلدان بەرٸ اۋدارىلا باستاعانىن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, وسى كەزدەن باستاپ, قازاقتىڭ تەرمينولوگييالىق قورى ۇلتتىق سيپاتقا يە بولا باستاپتى. الايدا تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەر جوق ەمەس.
"اۋكتسيون" تەرمينٸن كەڭەس زامانىنان "اۋكتسيون" دەپ كەلدٸك. 1990 جىلدارى ونىڭ ورنىنا "بەسساۋدا" دەگەن تەرمين قولدانىسقا ەندٸ. 2009 جىلدارى بۇل تەرميندٸ مەملەكەتتٸك تەرمينولوگييالىق كوميسسييا بەكٸتتٸ. 2014 جىلى ونى "اۋكتسيون" دەپ قايتا اۋىستىردىق. "گيمن" سٶزٸندە دە وسىنداي جاعداي . 1992 جىلى رەسمي تٷردە "ەنۇران" دەپ بەكٸتٸلدٸ. "مۋزەي" تەرمينٸ 1998 جىلى "مۇراجاي" بولدى. 2014 جىلى بۇل تەرميندٸ قايتادان "مۋزەي "دەپ قولدانا باستادىق. 2000 جىلدارى "پرينتسيپ" تەرمينٸ "قاعيدات" بولاتىن. "پروتسەنت" تەرمينٸ تۋرالى دا وسىنى ايتۋعا بولادى", - دەدٸ ول مەجٸلٸستە ٶتكەن عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسييادا.
شەرۋباي قۇرمانبايۇلى اتالعان مەسەلەنٸ دۇرىس نەمەسە بۇرىس دەپ داۋلاسقىسى كەلمەيتٸنٸن, بٸراق تەرميندەردٸ ٶزگەرتە بەرۋ حالىقتى شاتاستىراتىنىن ايتتى.
سول سەبەپتٸ ول تەرميندەردٸ اۋدارعاندا اسىعىستىققا جول بەرمەۋگە شاقىردى.
«تەرمين مەسەلەسٸندە سان قۋماۋ كەرەك. مىسالى, مىنا تەرميندەردٸ سان قۋعاندىقتان بەكٸتتٸك. مىنانى قاراڭىزدار, «ٸشكٸندٸك» - «گيپوتسەنتر», «مايتۇراقتىلىق» - «ماسلوستويكوست», «تٷتٸنتارتقى» - «دىموسوس», «ايداندى» - «دەستيليانت», «قارىمجى» - «زاداتوك», ال «سەۋلەقۇراۋ» - «فوتوسينتەز», - دەدٸ عالىم.
ونىڭ ايتۋىنشا, تەرمين اۋدارۋ - بۇل شىعارماشىلىق جۇمىس. ال شىعارماشىلىقتا اسىعىستىق بولماۋى كەرەك.
«قازٸر ينديكاتور بار. وعان سەيكەس, ٶتكەن جىلى 21 مىڭ تەرمين بەكٸتٸلدٸ. بيىل تاعى 24 مىڭ تەرمين, ال كەلەسٸ جىلى 27 مىڭ تەرمين بەكٸتٸلۋٸ كەرەك. بٸراق بۇل - شىعارماشىلىق پروتسەسس. مەسەلەن, اقىنعا بٸر ايدا 500 جول ٶلەڭ, بٸر جىلدا 6 مىڭ ٶلەڭ جازۋ كەرەك دەپ تاپسىرما بەرە المايمىز عوي. اقىنعا جاپىراقتىڭ سىبدىرى, سۋدىڭ سىلدىرى ەسەر ەتكەن كەزدە ٶلەڭ جازىلادى. ال ەكٸمشٸلٸك جولمەن ٶلەڭ جازدىرتساق, ول ٶلەڭ بولمايدى. سوندىقتان تەرميندٸ شىعارماشىلىقپەن جاساۋ قاجەت», - دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ ش.قۇرمانبايۇلى.
سونداي-اق, پروفەسسور قازاق تٸلٸن عىلىم تٸلٸ رەتٸندە قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن تٷسٸندٸردٸ.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, بٷگٸندە قازاق تٸلٸ عىلىم مەن تەxنولوگييا سالاسىندا كەڭٸنەن قولدانىلمايدى. قوعام تاراپىنان وعان دەگەن قاجەتتٸلٸك تە تولىق تۋىنداماي وتىر. "نەگە? بٸرٸنشٸدەن, قازاق تٸلٸ عىلىم تٸلٸ رەتٸندە يادرولىق فيزيكادا, كيبەرنەتيكا, اقپاراتتىق تەxنولوگييالار سالاسىندا, ەنەرگەتيكادا, مەديتسينا, قارجى سالاسىندا قولدانىلسا, سۇرانىس بولاتىن ەدٸ. مەسەلەن, ۇلتتىق بانك پەن قارجى مينيسترلٸگٸ قازاقشا سٶيلەپ تۇرسا, وندا قارجى تەرمينولوگيياسىنىڭ دامۋىنا قاجەتتٸلٸك تە, نەگٸز دە قالىپتاسادى. مامانداردى دا ٸزدەي باستايدى. ال قازاق تٸلٸ وسى سالالاردا قولدانىلمايىنشا قازاق تٸلٸندەگٸ تەرمينولوگييانىڭ ورنىعۋىنا بٸز نەگٸز قالاي المايمىز. وسىنى اشىق ايتۋىمىز كەرەك. بۇل بارلىق عىلىم سالاسىنا بايلانىستى", - دەدٸ ش.قۇرمانبايۇلى پارلامەنت مەجٸلٸسٸندە ٶتكەن عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسييادا.
ونىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, كەڭەستەر كەزٸندەگٸ ساياساتقا بايلانىستى ەنەرگەتيكا, تەxنيكا, قۇقىق قورعاۋ سيياقتى كٶپتەگەن سالالاردا مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ قولدانۋ اياسى شەكتەلدٸ. سونىڭ سالدارىنان قازاق تٸلٸ اتالعان سالالاردا عىلىم تٸلٸ رەتٸندە ٶرٸسٸن جايىپ كەتە المادى. اتالعان دەستٷر ەلٸ كٷنگە دەيٸن جالعاسىپ كەلەدٸ. "سوسىن بٷگٸندە تەرميندەردٸ قالىپتاستىرۋدىڭ عىلىمي قاعيداتتارى ەلٸ ايقىن ەمەس. تەرمينولوگييالىق جۇمىستاردى جٷرگٸزۋ كەزٸندە بەلگٸلٸ بٸر بارشاعا ورتاق ۇستانىمدار مەن قاعيداتتار باسشىلىققا الىنا بەرمەيدٸ, نەمەسە ولاردى جاۋاپتى قۇرىلىمدار مەن وسى جۇمىسقا جەتەكشٸلٸك ەتۋشٸلەر قالاۋىنا قاراي ٶزدەرٸ بەلگٸلەيدٸ جەنە جيٸ ٶزگەرتەدٸ. تەرمينولوگيياعا بۇلاي قاراۋ بۇل سالاداعى جۇمىستىڭ جولعا قويىلماعاندىعىن, ٸستٸ عىلىمي, كەسٸبي تۇرعىدان تيٸستٸ دەڭگەيدە جٷرگٸزٸلمەي وتىرعاندىعىن كٶرسەتەدٸ. سونىڭ سالدارىنان تۇراقتى قولدانىلاتىن ۇلتتىق عىلىمي تەرمينولوگييالىق قور تولىق قالىپتاسپاي وتىر", - دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ ش.قۇرمانبايۇلى.
