فوتو: egemen.kz
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ەڭ ماڭىزدى جەتٸستٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ – ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ بەلسەندٸ جەنە تەۋەلسٸز قوعامداستىعىنىڭ قالىپتاسۋى. قازاقستانداعى ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ قاۋىمداستىعى كٷردەلٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاعدايدا 1990 جىلداردىڭ اياعىنان باستاپ قارقىندى دامي باستادى. وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ ەلٸمٸزدەگٸ بٷگٸنگٸ ازاماتتىق قوعامدى سارالاپ كٶردٸ.
قوعامدىق قاتىناستاردىڭ ٶزگەرۋٸنە جەنە ٸشكٸ ساياسي جاعدايدىڭ ٶزگەرۋٸنە بايلانىستى مەملەكەت تيٸستٸ قۇقىقتىق جەنە ينستيتۋتسيونالدىق بازانى قالىپتاستىرا باستايدى. ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىمەن ٶزارا ٸس-قيمىل مەملەكەتتٸك قولداۋ قۇرالدارىن جەتٸلدٸرۋ جەنە ازاماتتىق سەكتوردىڭ تۇراقتىلىعى ٷشٸن جاعداي جاساۋ ارقىلى جٷزەگە اسىرىلادى. كەز كەلگەن ينستيتۋت سيياقتى ازاماتتىق قوعام دا ٶز قىزمەتٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن زاڭنامالىق رەتتەۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. وسى جىلدار ٸشٸندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىق قوعام سالاسىنداعى ٸرگەلٸ زاڭدارى قابىلداندى – بۇل قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «قوعامدىق بٸرلەستٸكتەر تۋرالى», «ساياسي پارتييالار تۋرالى», «كەسٸپتٸك وداقتار تۋرالى», «كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىمدار تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتٸك ەلەۋمەتتٸك تاپسىرىس, ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدارعا ارنالعان گرانتتار مەن سىيلىقاقىلار تۋرالى», «قوعامدىق كەڭەستەر تۋرالى», «بەيبٸت جينالىستار تۋرالى» زاڭدار. ەلٸمٸزدە ازاماتتىق قوعامدى قالىپتاستىرۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ 2006-2011 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا كٶرٸنٸس تاپتى. ول ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن دامىتۋ ٷشٸن قولايلى جاعدايلار جاساۋعا باعىتتالعان زاڭنامالىق جەنە باسقا دا قۇقىقتىق اكتٸلەردٸ جەتٸلدٸرۋگە, ودان ەرٸ ەزٸرلەۋگە جەنە قابىلداۋعا نەگٸز بولدى. جوعارىدا اتالعان قۇجاتتار وزىق تەجٸريبەلەردٸ ەنگٸزۋگە جەنە بٷگٸنگٸ تاڭدا ساقتالىپ كەلە جاتقان دەستٷرلەردٸ ەنگٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ.
تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ قازاقستانداعى ازاماتتىق قوعام تۇراقتىلىق پەن ينستيتۋتسيونالدىق دەستٷرلەردٸ ساقتاۋدا مەملەكەتتٸڭ سەنٸمدٸ سەرٸكتەسٸنە اينالعان بٸرنەشە ۇيىمنان تۇتاس بٸر ينستيتۋتقا اينالدى. وسى ورايدا ازاماتتىق سەكتور دەگەنٸمٸز نە ەكەنٸن انىقتاۋ ماڭىزدى. ۇلتتىق زاڭنامادا «ازاماتتىق سەكتور» ۇعىمىنىڭ انىقتاماسى جوق. ەدەتتە بۇل ۇعىم «ٷكٸمەتتٸك ەمەس سەكتور», «ٷشٸنشٸ سەكتور», «ٷەۇ سەكتورى» جەنە ت.ب. سيياقتى انىقتامالاردىڭ سينونيمٸ رەتٸندە پايدالانىلادى. سۇراق تۋىندايدى, نەگە ٷشٸنشٸ سەكتور? ٶيتكەنٸ ول ماڭىزدىلىعى جاعىنان قالعان ەكەۋٸمەن – مەملەكەتتٸك جەنە كوممەرتسييالىق جاعىنان تەڭ. ول ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى مەن ٷەۇ-دى قامتيتىندىقتان دا ازاماتتىق بولىپ تابىلادى. ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا ازاماتتىق قوعام ادامعا ٶزٸنٸڭ ازاماتتىق قۇقىقتارىن جٷزەگە اسىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن جەنە قوعام مٷشەلەرٸنٸڭ سان الۋان قاجەتتٸلٸكتەرٸ مەن مٷددەلەرٸن بٸلدٸرەتٸن مەملەكەتتٸك ەمەس قوعامدىق قاتىناستار مەن ينستيتۋتتار جٷيەسٸ رەتٸندە تٷسٸنٸلەدٸ. ازاماتتىق قوعام – رۋحاني جەنە ماتەريالدىق قاجەتتٸلٸكتەرٸ مەن مٷددەلەرٸن قاناعاتتاندىرۋ ٷشٸن ەركٸن جەنە ەرٸكتٸ تٷردە بٸرلەستٸكتەرگە, وداقتارعا, كورپوراتسييالارعا بٸرٸككەن ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك, مەدەني, رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك جەنە باسقا دا تۇلعالاردىڭ جيىنتىعى.
دٷنيەجٷزٸلٸك بانك انىقتاماسى بويىنشا:
«ازاماتتىق قوعام قاۋىمدىق توپتاردىڭ, ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ, كەسٸپوداقتاردىڭ, جەرگٸلٸكتٸ حالىقتاردىڭ, قايىرىمدىلىق جەنە دٸني ۇيىمداردىڭ, كەسٸبي بٸرلەستٸكتەر مەن قورلاردىڭ كەڭ اۋقىمىن بٸلدٸرەدٸ».
تيٸسٸنشە, ازاماتتىق قوعام كەز كەلگەن مەملەكەتتٸڭ تابىستى دامۋىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بٶلٸگٸ بولىپ تابىلادى.
سوڭعى 30 جىلدا ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ جەلٸسٸ 100 ٷەۇ-دان 22 مىڭعا دەيٸن ٶستٸ. ەلدە ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ جاڭا جەنە جەتكٸلٸكتٸ كٷشتٸ باستامالارى پايدا بولدى, ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ تابىستى جۇمىس ٸستەيدٸ, قوعامعا كەڭ اۋقىمدى قىزمەت كٶرسەتەدٸ. تەجٸريبە جٷزٸندە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى مەملەكەت پەن قوعام ٶمٸرٸنٸڭ ساياسي, ەلەۋمەتتٸك, ەكونوميكالىق, مەدەني-گۋمانيتارلىق سالالارىندا جىل سايىن ٶز قولدانۋىن تابادى. كەز كەلگەن زاماناۋي مەملەكەتكە قوعامنىڭ ٶزٸندە بار پروبلەمالاردى شەشۋگە تيٸمدٸ ٷلەس قوسا الاتىن سەنٸمدٸ سەرٸكتەستەر قاجەت. ولاردىڭ بولماۋى, بەلگٸلٸ بولعانداي, قوعامنىڭ كەز كەلگەن پروگرەسسيۆتٸ دامۋىن جوققا شىعارادى.
ازاماتتىق قوعام ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتiنiڭ قۇقىقتىق بازاسى قۇرىلدى جەنە جەتiلدiرۋ جالعاسۋدا. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن ازاماتتىق سەكتوردى دامىتۋدىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ پەرسپەكتيۆادا نەگٸزگٸ باعىتتارىن ايقىندايتىن جاڭا ستراتەگييالىق قۇجات – قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ 2020-2030 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى بەكٸتٸلدٸ. قۇجات ازاماتتىق قوعام مەن بيلٸك ورگاندارىنىڭ ٶزارا ٸس-قيمىلى سالاسىنداعى نەگٸزگٸ مٸندەتتەر مەن باسىمدىقتاردى ايقىندايدى. تۇجىرىمدامادا ازاماتتىق سەكتوردىڭ قىزمەتٸن تٷرلەندٸرۋدٸڭ جاڭا تەسٸلدەرٸ قاراستىرىلعان. تۇجىرىمدامادا بەلگٸلەنگەن شارالار كەشەنٸن ٸسكە اسىرۋ 2030 جىلعا دەيٸن بەلگٸلەنگەن. تۇجىرىمداما ەكٸ كەزەڭدە جٷزەگە اسىرىلادى: بٸرٸنشٸ كەزەڭ – 2020-2025 جىلدار جەنە ەكٸنشٸ كەزەڭ – 2026-2030 جىلدار. ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى 6 بٶلٸمنەن تۇرادى, 5 نەگٸزگٸ باعىتتى كٶرسەتەدٸ.
1) ازاماتتىق قوعامدى جەنە ونىڭ ينستيتۋتتارىن, ونىڭ ٸشٸندە قوعامدىق-ساياسي سالادا دامىتۋ ٷشٸن قولايلى جاعدايلار جاساۋ;
2) ازاماتتىق بەلسەندٸلٸكتٸ قولداۋ جەنە دامىتۋ;
3) ازاماتتاردىڭ جەنە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ شەشٸمدەر قابىلداۋ جەنە مەملەكەتتٸك ٸستەردٸ باسقارۋ پروتسەسٸنە قاتىسۋ دەڭگەيٸن ارتتىرۋ;
4) ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ ەلەۋەتٸن نىعايتۋ;
5) قازاقستانداعى بۇۇ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىن ٸسكە اسىرۋعا ازاماتتىق قوعامدى تارتۋ.
