Foto: egemen.kz
Táýelsizdiktiń eń mańyzdy jetistikteriniń biri – úkimettik emes uiymdardyń belsendi jáne táýelsiz qoǵamdastyǵynyń qalyptasýy. Qazaqstandaǵy úkimettik emes uiymdardyń qaýymdastyǵy kúrdeli áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaida 1990 jyldardyń aiaǵynan bastap qarqyndy dami bastady. Osy oraida Ult.kz tilshisi elimizdegi búgingi azamattyq qoǵamdy saralap kórdi.
Qoǵamdyq qatynastardyń ózgerýine jáne ishki saiasi jaǵdaidyń ózgerýine bailanysty memleket tiisti quqyqtyq jáne institýtsionaldyq bazany qalyptastyra bastaidy. Azamattyq qoǵam institýttarymen ózara is-qimyl memlekettik qoldaý quraldaryn jetildirý jáne azamattyq sektordyń turaqtylyǵy úshin jaǵdai jasaý arqyly júzege asyrylady. Kez kelgen institýt siiaqty azamattyq qoǵam da óz qyzmetin qamtamasyz etý úshin eń aldymen zańnamalyq retteýdi talap etedi. Osy jyldar ishinde Qazaqstan Respýblikasynyń azamattyq qoǵam salasyndaǵy irgeli zańdary qabyldandy – bul Qazaqstan Respýblikasynyń «Qoǵamdyq birlestikter týraly», «Saiasi partiialar týraly», «Kásiptik odaqtar týraly», «Kommertsiialyq emes uiymdar týraly», «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy memlekettik áleýmettik tapsyrys, úkimettik emes uiymdarǵa arnalǵan granttar men syilyqaqylar týraly», «Qoǵamdyq keńester týraly», «Beibit jinalystar týraly» zańdar. Elimizde azamattyq qoǵamdy qalyptastyrý Qazaqstan Respýblikasynda azamattyq qoǵamdy damytýdyń 2006-2011 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynda kórinis tapty. Ol azamattyq qoǵam institýttaryn damytý úshin qolaily jaǵdailar jasaýǵa baǵyttalǵan zańnamalyq jáne basqa da quqyqtyq aktilerdi jetildirýge, odan ári ázirleýge jáne qabyldaýǵa negiz boldy. Joǵaryda atalǵan qujattar ozyq tájiribelerdi engizýge jáne búgingi tańda saqtalyp kele jatqan dástúrlerdi engizýge múmkindik berdi.
Táýelsizdik alǵannan beri Qazaqstandaǵy azamattyq qoǵam turaqtylyq pen institýtsionaldyq dástúrlerdi saqtaýda memlekettiń senimdi seriktesine ainalǵan birneshe uiymnan tutas bir institýtqa ainaldy. Osy oraida Azamattyq sektor degenimiz ne ekenin anyqtaý mańyzdy. Ulttyq zańnamada «azamattyq sektor» uǵymynyń anyqtamasy joq. Ádette bul uǵym «úkimettik emes sektor», «úshinshi sektor», «ÚEU sektory» jáne t.b. siiaqty anyqtamalardyń sinonimi retinde paidalanylady. Suraq týyndaidy, nege úshinshi sektor? Óitkeni ol mańyzdylyǵy jaǵynan qalǵan ekeýimen – memlekettik jáne kommertsiialyq jaǵynan teń. Ol azamattyq qoǵam institýttary men ÚEU-dy qamtityndyqtan da azamattyq bolyp tabylady. Azamattyq qoǵamdy damytýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynda azamattyq qoǵam adamǵa óziniń azamattyq quqyqtaryn júzege asyrýǵa múmkindik beretin jáne qoǵam músheleriniń san alýan qajettilikteri men múddelerin bildiretin memlekettik emes qoǵamdyq qatynastar men institýttar júiesi retinde túsiniledi. Azamattyq qoǵam – rýhani jáne materialdyq qajettilikteri men múddelerin qanaǵattandyrý úshin erkin jáne erikti túrde birlestikterge, odaqtarǵa, korporatsiialarǵa birikken ekonomikalyq, áleýmettik, mádeni, rýhani-adamgershilik jáne basqa da tulǵalardyń jiyntyǵy.
Dúniejúzilik bank anyqtamasy boiynsha:
«Azamattyq qoǵam qaýymdyq toptardyń, úkimettik emes uiymdardyń, kásipodaqtardyń, jergilikti halyqtardyń, qaiyrymdylyq jáne dini uiymdardyń, kásibi birlestikter men qorlardyń keń aýqymyn bildiredi».
Tiisinshe, azamattyq qoǵam kez kelgen memlekettiń tabysty damýynyń mańyzdy quramdas bóligi bolyp tabylady.
Sońǵy 30 jylda úkimettik emes uiymdardyń jelisi 100 ÚEU-dan 22 myńǵa deiin ósti. Elde úkimettik emes uiymdardyń jańa jáne jetkilikti kúshti bastamalary paida boldy, olardyń kópshiligi tabysty jumys isteidi, qoǵamǵa keń aýqymdy qyzmet kórsetedi. Tájiribe júzinde azamattyq qoǵam institýttary memleket pen qoǵam ómiriniń saiasi, áleýmettik, ekonomikalyq, mádeni-gýmanitarlyq salalarynda jyl saiyn óz qoldanýyn tabady. Kez kelgen zamanaýi memleketke qoǵamnyń ózinde bar problemalardy sheshýge tiimdi úles qosa alatyn senimdi seriktester qajet. Olardyń bolmaýy, belgili bolǵandai, qoǵamnyń kez kelgen progressivti damýyn joqqa shyǵarady.
Azamattyq qoǵam uiymdarynyń qyzmetiniń quqyqtyq bazasy quryldy jáne jetildirý jalǵasýda. Memleket basshysynyń Jarlyǵymen azamattyq sektordy damytýdyń uzaq merzimdi perspektivada negizgi baǵyttaryn aiqyndaityn jańa strategiialyq qujat – Qazaqstan Respýblikasynda azamattyq qoǵamdy damytýdyń 2020-2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy bekitildi. Qujat azamattyq qoǵam men bilik organdarynyń ózara is-qimyly salasyndaǵy negizgi mindetter men basymdyqtardy aiqyndaidy. Tujyrymdamada azamattyq sektordyń qyzmetin túrlendirýdiń jańa tásilderi qarastyrylǵan. Tujyrymdamada belgilengen sharalar keshenin iske asyrý 2030 jylǵa deiin belgilengen. Tujyrymdama eki kezeńde júzege asyrylady: birinshi kezeń – 2020-2025 jyldar jáne ekinshi kezeń – 2026-2030 jyldar. Azamattyq qoǵamdy damytý tujyrymdamasy 6 bólimnen turady, 5 negizgi baǵytty kórsetedi.
1) azamattyq qoǵamdy jáne onyń institýttaryn, onyń ishinde qoǵamdyq-saiasi salada damytý úshin qolaily jaǵdailar jasaý;
2) azamattyq belsendilikti qoldaý jáne damytý;
3) azamattardyń jáne azamattyq qoǵam institýttarynyń sheshimder qabyldaý jáne memlekettik isterdi basqarý protsesine qatysý deńgeiin arttyrý;
4) azamattyq qoǵam institýttarynyń áleýetin nyǵaitý;
5) Qazaqstandaǵy BUU turaqty damý maqsattaryn iske asyrýǵa azamattyq qoǵamdy tartý.
