فوتو: zberovski.ru
قازاقستان ازاماتتارىنىڭ 78%-ٸ تۇرمىستاعى زورلىق-زومبىلىق ٷشٸن بەرٸلەتٸن جازانى كٷشەيتۋ كەرەك دەپ سانايدى. بۇل تۋرالى DEMOSCOPE قوعامدىق پٸكٸردٸڭ ەسپرەسس-مونيتوريڭ بيۋروسى حالىق اراسىندا «قازاقستانداعى تۇرمىستاعى زورلىق-زومبىلىق تۋرالى تٷسٸنٸك» دەگەن تاقىرىپتا جٷرگٸزگەن ساۋالناماسىنىڭ نەتيجەسٸنە سٷيەنٸپ حابارلادى.
DEMOSCOPE زەرتتەۋٸندە تۇرمىستاعى زورلىق-زومبىلىق جەنە ونىڭ الدىن الۋ شارالارى تۋرالى قوعامنىڭ پٸكٸرٸ, بۇرىنعى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترٸ قۋاندىق بيشٸمباەۆتىڭ ٸسٸ بويىنشا ازاماتتاردىڭ ويى زەرتتەلدٸ. ساۋالناما سوت ٷكٸمٸ شىعارىلعانعا دەيٸن جٷرگٸزٸلدٸ.
ساۋالناما قورىتىندىسى بويىنشا, قازاقستاندىق ازاماتتاردىڭ 45,1%-ٸ بيشٸمباەۆتى ٶمٸر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ەدٸل جازا دەپ سانايدى. رەسپوندەنتتەردٸڭ 19,4%-ٸ 15-20 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋدى, 9,5%-ٸ 10-15 جىلعا دەيٸن باس بوستاندىعىنان ايىرۋدى, 1,4%-ٸ شارتتى تٷردە سوتتاۋدى جەنە ايىپپۇل سالۋدى قولداعان.
ساۋالنامادا ازاماتتاردان قاي تاراپتى قولدايتىنى دا سۇرالدى. رەسپوندەنتتٸڭ باسىم بٶلٸگٸ (71,9%) جەبٸرلەنۋشٸ سالتانات نٷكەنوۆانى, 0,4%-ٸ ايىپتالۋشى قۋاندىق بيشٸمباەۆتى قولدايدى. رەسپوندەنتتٸڭ بەستەن بٸر بٶلٸگٸ (22,7%) ەكٸ تاراپتى دا قولدامايدى.
ازاماتتاردىڭ 40,7%-ٸ ەدٸلەتسٸز ٷكٸم شىعارىلسا, قاتاڭ ەرٸ ەدٸل جازا تالاپ ەتۋگە دايىن ەكەنٸن ايتادى. ولاردىڭ 24%-ٸ پرەزيدەنتتٸڭ اتىنا جازىلعان پەتيتسييالار مەن ٷندەۋلەرگە قول قويۋعا دايىن ەكەنٸن, 3,9%-ٸ شەرۋلەر مەن ميتيڭگە قاتىساتىنىن, 12,8%-ٸ ٶز ورتاسىندا اشۋلانىپ قانا قوياتىنىن جەتكٸزدٸ. بۇل رەتتە 32,6% ەشتەڭە ٸستەمەيتٸنٸن ايتقان.
"بيشٸمباەۆ ٸسٸ" قازاق قوعامى ٷشٸن تاريحي ەرٸ ماڭىزدى وقيعا بولدى. تٸپتٸ بۇل جاعداي باسقا مەملەكەتتەردٸ دە ەلەڭ ەتكٸزگەن اۋقىمدى رەزونانس تۋدىردى. مۇنداي پروتسەسس العاش رەت تٸكەلەي ەفيردە كٶرسەتٸلدٸ. بۇرىن-سوڭدى بولماعان سۋ تاسقىنىنا قاراماستان قوعام بۇل پروتسەستٸ نازاردان تىس قالدىرمادى.
DEMOSCOPE مەلٸمەتٸ بويىنشا, قازاقستاندىقتىڭ جارتىسىنان كٶبٸ (52,5%) جالپى سوت پروتسەسٸن باقىلاعان. ٷشتەن بٸرٸنەن استامى (35,7%) سوت پروتسەسسٸ تۋرالى بٸلگەن, بٸراق باقىلاماعان. رەسپوندەنتتٸڭ 10,9%-ٸ سوت پروتسەسٸ تۋرالى العاش رەت ەستٸگەن.
بٸر قىزىعى, قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ (61,5%) سوت پروتسەسسٸ تٸكەلەي ەفيردە كٶرسەتٸلٸپ, باق-تا جارييالانۋىن دۇرىس دەپ ەسەپتەيدٸ. 12,2%-ٸ, كەرٸسٸنشە, بۇعان كەلٸسپەيدٸ, 15,8%-ٸ بۇل مەسەلەگە قاتىستى كٶزقاراسى بەيتاراپ ەكەنٸن ايتتى.
DEMOSCOPE زەرتتەۋدٸ تۇرمىستاعى زورلىق-زومبىلىق تاقىرىبىن قوزعادى. ولار ساۋالناماعا قاتىسقاندار «كٷيەۋٸنٸڭ ەيەلٸنە قاتىستى فيزيكالىق زورلىق-زومبىلىق كٶرسەتۋٸن كەيبٸر جاعدايدا اقتاۋعا بولا ما?» دەگەن سۇراق قويىلدى. ولاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ (65,8%) كٷيەۋٸنٸڭ ەيەلٸنە قاتىستى كٶرسەتكەن فيزيكالىق زورلىق-زومبىلىعىن ەشقاشان اقتاۋعا بولمايتىنىنا سەنٸمدٸ. ال 27,7%-ٸ ەيەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتى كەي جاعدايدا اقتاۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيدٸ.
DEMOSCOPE نەتيجەسٸن World Values Survey-دٸڭ 2017 جىلعى ساۋالناماسىنىڭ دەرەكتەرٸمەن سالىستىرۋعا بولادى. ول كەزدە قازاقستاننىڭ جاعدايى ەلدەقايدا ناشار بولدى – ازاماتتاردىڭ 54,9%-ٸ عانا جۇبايىنا زورلىق-زومبىلىققا جول بەرۋگە بولمايتىنىن ايتقان. بۇل قازٸرگٸ كٶرسەتكٸشتەن 10,9%-كە تٶمەن.
سونىمەن قاتار قازاقستاندىقتاردىڭ 37,9%-ٸ بەلگٸلٸ بٸر جاعدايدا زورلىق-زومبىلىقتى اقتاۋعا بولاتىنىنا سەنٸمدٸ. بۇل نەتيجەلەر قازاقستاندا گەندەرلٸك زورلىق-زومبىلىق تۋرالى قوعامنىڭ تٷسٸنٸگٸ جاقسارعانىن كٶرسەتەدٸ.
DEMOSCOPE زەرتتەۋٸ ازاماتتاردىڭ 70,8%-ٸ تۇرمىستاعى زورلىق-زومبىلىق پروبلەماسىن ٶزەكتٸ دەپ سانايتىنىن كٶرسەتتٸ. ونىڭ ٸشٸندە 40,5%-ٸ “ٶتە ٶزەكتٸ” جەنە 30,3%-ٸ “ٶزەكتٸ سيياقتى” دەپ ەسەپتەيدٸ. سونىمەن قاتار 12,8%-ٸ بۇل مەسەلەنٸ “اسا ماڭىزدى ەمەس” جەنە 5,2%-ٸ “مٷلدەم ماڭىزدى ەمەس” دەپ سانايدى.
زەرتتەۋ نەتيجەسٸ بويىنشا, قازاقستاندىقتاردىڭ ٷشتەن بٸرٸنەن استامى (34,7%) ٶز ورتاسىندا كٷيەۋٸنٸڭ ەيەلٸنە فيزيكالىق كٷش كٶرسەتكەنٸن بٸلگەن نەمەسە كٶرگەن. ونىڭ 10,6%-ٸ مۇنداي جاعدايعا كٶپ رەت, 24,1%-ٸ بٸرنەشە رەت تاپ بولعان. بۇل رەتتە گەندەر تۇرعىسىنداعى دەرەكتەردٸ اتاپ ٶتپەۋ مٷمكٸن ەمەس. مىسالى, ەيەلدەر ەرلەرگە قاراعاندا ەكٸ ەسە – 44,1% جەنە 26,3%, تيٸسٸنشە, كٷيەۋٸ مەن ەيەلٸ اراسىنداعى زورلىق-زومبىلىققا كۋە بولعان.
سالتانات نٷكەنوۆانىڭ ٶلٸمٸنە بايلانىستى قوعامداعى نارازىلىققا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەيەلدەر مەن بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق كٶرسەتكەنٸ ٷشٸن جازانى قاتايتاتىن زاڭعا تٷزەتۋلەرگە قول قويدى.
ساۋالناما بارىسىندا قازاقستاندىقتاردان جاڭا تٷزەتۋلەردٸ قولداي ما دەگەن سۇراق قويىلدى. ازاماتتاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ (78,5%) قابىلدانعان نورمانى قولدايتىنىن ايتتى. 8,8%-ٸ قارسى بولسا, 3,4%-ٸ بەيتاراپ ەكەنٸن جەتكٸزگەن. ال 6,3%-ٸ بۇل زاڭ تۋرالى ەشتەڭە بٸلمەيدٸ.
رەسپوندەنتتەردٸڭ 36,8%-ٸنٸڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستانداعى تۇرمىستاعى زورلىق-زومبىلىق دەڭگەيٸن تٶمەندەتۋدٸڭ ەڭ تيٸمدٸ شاراسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنا قويىلاتىن تالاپتاردى كٷشەيتۋ بولماق. باسقا ۇسىنىلعان شارالارعا مىنالار جاتادى:
- - تۇرمىستاعى زورلىق-زومبىلىق ٷشٸن جازانى قوسىمشا قاتاڭداتۋ (30,3%);
- - ەيەلدەردٸڭ قوعامداعى مٷمكٸندٸگٸن كەڭەيتۋ (20,3%);
- - تۇرمىستاعى زورلىق-زومبىلىق مەسەلەسٸ بويىنشا اقپاراتتىق ناۋقاندار مەن اعارتۋ باعدارلامالارىن جٷرگٸزۋ (19,1%);
- - تۇرمىستاعى زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنا ارنالعان داعدارىس ورتالىقتارىنىڭ كٶبەيۋٸ (15,3%);
- - اگرەسسورلاردى مەجبٷرلەپ وڭالتۋ جەنە ەمدەۋ (15%).
الايدا 4,3%-ٸ ەشتەڭە قولدانۋدىڭ قاجەتٸ جوق دەپ ەسەپتەيدٸ. بۇل سۇراقتا ٷش جاۋاپ نۇسقاسىن تاڭداۋ مٷمكٸندٸگٸ بولدى.
DEMOSCOPE زەرتتەۋٸ بيشٸمباەۆ ٸسٸ ازاماتتاردىڭ سوت جەنە قۇقىق قورعاۋ جٷيەسٸنە سەنٸمٸ تٶمەن ەكەنٸن كٶرسەتتٸ. وسى سەبەپتٸ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنا قويىلاتىن تالاپتاردى ارتتىرۋ قازاقستانداعى تۇرمىستاعى زورلىق-زومبىلىقپەن كٷرەسۋدەگٸ نەگٸزگٸ شاراعا اينالعانى انىق. ال ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق مەسەلەلەر اياسىندا ەكس-مينيستردٸڭ ٸسٸ ٶزٸندٸك ەلەۋمەتتٸك قوزعاۋشى كٷشكە اينالىپ, تۇرمىستاعى زورلىق-زومبىلىق مەسەلەسٸن تٷسٸنۋدٸ جاڭا دەڭگەيگە كٶتەردٸ.
