Foto: zberovski.ru
Qazaqstan azamattarynyń 78%-i turmystaǵy zorlyq-zombylyq úshin beriletin jazany kúsheitý kerek dep sanaidy. Bul týraly DEMOSCOPE qoǵamdyq pikirdiń espress-monitoriń biýrosy halyq arasynda «Qazaqstandaǵy turmystaǵy zorlyq-zombylyq týraly túsinik» degen taqyrypta júrgizgen saýalnamasynyń nátijesine súienip habarlady.
DEMOSCOPE zertteýinde turmystaǵy zorlyq-zombylyq jáne onyń aldyn alý sharalary týraly qoǵamnyń pikiri, burynǵy Ulttyq ekonomika ministri Qýandyq Bishimbaevtyń isi boiynsha azamattardyń oiy zertteldi. Saýalnama sot úkimi shyǵarylǵanǵa deiin júrgizildi.
Saýalnama qorytyndysy boiynsha, qazaqstandyq azamattardyń 45,1%-i Bishimbaevty ómir boiyna bas bostandyǵynan aiyrý ádil jaza dep sanaidy. Respondentterdiń 19,4%-i 15-20 jylǵa bas bostandyǵynan aiyrýdy, 9,5%-i 10-15 jylǵa deiin bas bostandyǵynan aiyrýdy, 1,4%-i shartty túrde sottaýdy jáne aiyppul salýdy qoldaǵan.
Saýalnamada azamattardan qai tarapty qoldaityny da suraldy. Respondenttiń basym bóligi (71,9%) jábirlenýshi Saltanat Núkenovany, 0,4%-i aiyptalýshy Qýandyq Bishimbaevty qoldaidy. Respondenttiń besten bir bóligi (22,7%) eki tarapty da qoldamaidy.
Azamattardyń 40,7%-i ádiletsiz úkim shyǵarylsa, qatań ári ádil jaza talap etýge daiyn ekenin aitady. Olardyń 24%-i prezidenttiń atyna jazylǵan petitsiialar men úndeýlerge qol qoiýǵa daiyn ekenin, 3,9%-i sherýler men mitińge qatysatynyn, 12,8%-i óz ortasynda ashýlanyp qana qoiatynyn jetkizdi. Bul rette 32,6% eshteńe istemeitinin aitqan.
"Bishimbaev isi" qazaq qoǵamy úshin tarihi ári mańyzdy oqiǵa boldy. Tipti bul jaǵdai basqa memleketterdi de eleń etkizgen aýqymdy rezonans týdyrdy. Mundai protsess alǵash ret tikelei efirde kórsetildi. Buryn-sońdy bolmaǵan sý tasqynyna qaramastan qoǵam bul protsesti nazardan tys qaldyrmady.
DEMOSCOPE málimeti boiynsha, qazaqstandyqtyń jartysynan kóbi (52,5%) jalpy sot protsesin baqylaǵan. Úshten birinen astamy (35,7%) sot protsessi týraly bilgen, biraq baqylamaǵan. Respondenttiń 10,9%-i sot protsesi týraly alǵash ret estigen.
Bir qyzyǵy, qazaqstandyqtardyń basym bóligi (61,5%) sot protsessi tikelei efirde kórsetilip, BAQ-ta jariialanýyn durys dep esepteidi. 12,2%-i, kerisinshe, buǵan kelispeidi, 15,8%-i bul máselege qatysty kózqarasy beitarap ekenin aitty.
DEMOSCOPE zertteýdi turmystaǵy zorlyq-zombylyq taqyrybyn qozǵady. Olar saýalnamaǵa qatysqandar «Kúieýiniń áieline qatysty fizikalyq zorlyq-zombylyq kórsetýin keibir jaǵdaida aqtaýǵa bola ma?» degen suraq qoiyldy. Olardyń basym bóligi (65,8%) kúieýiniń áieline qatysty kórsetken fizikalyq zorlyq-zombylyǵyn eshqashan aqtaýǵa bolmaitynyna senimdi. Al 27,7%-i áielderge qatysty zorlyq-zombylyqty kei jaǵdaida aqtaýǵa bolady dep esepteidi.
DEMOSCOPE nátijesin World Values Survey-diń 2017 jylǵy saýalnamasynyń derekterimen salystyrýǵa bolady. Ol kezde Qazaqstannyń jaǵdaiy áldeqaida nashar boldy – azamattardyń 54,9%-i ǵana jubaiyna zorlyq-zombylyqqa jol berýge bolmaitynyn aitqan. Bul qazirgi kórsetkishten 10,9%-ke tómen.
Sonymen qatar qazaqstandyqtardyń 37,9%-i belgili bir jaǵdaida zorlyq-zombylyqty aqtaýǵa bolatynyna senimdi. Bul nátijeler Qazaqstanda genderlik zorlyq-zombylyq týraly qoǵamnyń túsinigi jaqsarǵanyn kórsetedi.
DEMOSCOPE zertteýi azamattardyń 70,8%-i turmystaǵy zorlyq-zombylyq problemasyn ózekti dep sanaitynyn kórsetti. Onyń ishinde 40,5%-i “óte ózekti” jáne 30,3%-i “ózekti siiaqty” dep esepteidi. Sonymen qatar 12,8%-i bul máseleni “asa mańyzdy emes” jáne 5,2%-i “múldem mańyzdy emes” dep sanaidy.
Zertteý nátijesi boiynsha, qazaqstandyqtardyń úshten birinen astamy (34,7%) óz ortasynda kúieýiniń áieline fizikalyq kúsh kórsetkenin bilgen nemese kórgen. Onyń 10,6%-i mundai jaǵdaiǵa kóp ret, 24,1%-i birneshe ret tap bolǵan. Bul rette gender turǵysyndaǵy derekterdi atap ótpeý múmkin emes. Mysaly, áielder erlerge qaraǵanda eki ese – 44,1% jáne 26,3%, tiisinshe, kúieýi men áieli arasyndaǵy zorlyq-zombylyqqa kýá bolǵan.
Saltanat Núkenovanyń ólimine bailanysty qoǵamdaǵy narazylyqqa prezident Qasym-Jomart Toqaev áielder men balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq kórsetkeni úshin jazany qataitatyn zańǵa túzetýlerge qol qoidy.
Saýalnama barysynda qazaqstandyqtardan jańa túzetýlerdi qoldai ma degen suraq qoiyldy. Azamattardyń basym kópshiligi (78,5%) qabyldanǵan normany qoldaitynyn aitty. 8,8%-i qarsy bolsa, 3,4%-i beitarap ekenin jetkizgen. Al 6,3%-i bul zań týraly eshteńe bilmeidi.
Respondentterdiń 36,8%-iniń pikirinshe, Qazaqstandaǵy turmystaǵy zorlyq-zombylyq deńgeiin tómendetýdiń eń tiimdi sharasy quqyq qorǵaý organdarynyń jumysyna qoiylatyn talaptardy kúsheitý bolmaq. Basqa usynylǵan sharalarǵa mynalar jatady:
- - turmystaǵy zorlyq-zombylyq úshin jazany qosymsha qatańdatý (30,3%);
- - áielderdiń qoǵamdaǵy múmkindigin keńeitý (20,3%);
- - turmystaǵy zorlyq-zombylyq máselesi boiynsha aqparattyq naýqandar men aǵartý baǵdarlamalaryn júrgizý (19,1%);
- - turmystaǵy zorlyq-zombylyq qurbandaryna arnalǵan daǵdarys ortalyqtarynyń kóbeiýi (15,3%);
- - agressorlardy májbúrlep ońaltý jáne emdeý (15%).
Alaida 4,3%-i eshteńe qoldanýdyń qajeti joq dep esepteidi. Bul suraqta úsh jaýap nusqasyn tańdaý múmkindigi boldy.
DEMOSCOPE zertteýi Bishimbaev isi azamattardyń sot jáne quqyq qorǵaý júiesine senimi tómen ekenin kórsetti. Osy sebepti quqyq qorǵaý organdarynyń jumysyna qoiylatyn talaptardy arttyrý Qazaqstandaǵy turmystaǵy zorlyq-zombylyqpen kúresýdegi negizgi sharaǵa ainalǵany anyq. Al áleýmettik-ekonomikalyq máseleler aiasynda eks-ministrdiń isi ózindik áleýmettik qozǵaýshy kúshke ainalyp, turmystaǵy zorlyq-zombylyq máselesin túsinýdi jańa deńgeige kóterdi.
