فوتو: اشىق دەرەككٶزدەن
قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ دەموكراتييالىق جەنە قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ ستراتەگييالىق باعىتىن ۇستاندى. زايىرلى مەملەكەت ساياسي پارتييالار ينستيتۋتىن قۇرمايىنشا بۇل باعىتتا دامي المايتىنى بەلگٸلٸ. ساياسي پارتييالار ينستيتۋتى سايلاۋشىلارعا ٶز ۇستانىمدارىن ۇسىنۋ, ٷكٸمەتكە ۇسىنىستار ەنگٸزۋ جەنە سايلاۋدا جەڭٸسكە جەتكەننەن كەيٸن ٶز باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرۋ ارقىلى ساياسي پليۋراليزمدٸ دامىتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل تۋرالى Ult.kz تٸلشٸسٸ ساراپتاپ كٶردٸ.
پارتييا قۇرۋ جەنە وعان كٸرۋ – بەلسەندٸ ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتٸڭ قوعامدىق-ساياسي ٶمٸرٸنە ارالاسۋىنىڭ جەنە مەملەكەتتٸك ساياساتقا ٶزٸندٸك ٷلەس قوسۋىنىڭ نەمەسە ىقپال ەتۋٸنٸڭ قۇرالى.
ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جەنە ساياسي جٷيەسٸ ٶزگەرگەن تەۋەلسٸز قازاقستان ساياسي پليۋراليزمدٸ بەلسەندٸ تٷردە قالىپتاستىرۋدا. بۇل ەسٸرەسە 1990-2000 جىلدارداعى قوعامدىق-ساياسي ٶمٸردٸ دەموكراتييالاندىرۋ, حالىقتىڭ بەلسەندٸلٸگٸنٸڭ ارتۋى, كٶپتەگەن ساياسي پارتييالار مەن وپپوزيتسييالىق قوزعالىستاردىڭ قۇرىلۋى بارىسىندا ايقىن كٶرٸندٸ.
ياعني, ازاماتتاردىڭ ٶز ۇستانىمدارىن, كٶزقاراستارىن, ۇسىنىستارىن جەكە-دارا ەمەس, مٷددەلٸ تۇلعالارمەن بٸرلەسە وتىرىپ, بەلگٸلٸ قوعامدىق ۇيىم اياسىندا بٸلدٸرەتٸن مەدەنيەتٸ قالىپتاسا باستادى. جالپى, قازاقستاندا پارتييا قۇرعان كەزدە ديۆيزييا مەن ونىڭ قۇرامى تەك 1990 جىلدارى عانا قالىپتاستى دەپ ايتۋعا دا بولمايدى.
قازٸرگٸ دامۋ تەندەنتسييالارى
«نۇر وتان» پارتيياسىنىڭ جەڭٸسٸمەن ەلٸمٸزدە ٷستەم پارتييالىق جٷيە قالىپتاستى. 2000 جىلدارى ساياسي پليۋراليزمنٸڭ كٷشەيۋٸنە «قازاقستاننىڭ دەموكراتييالىق تاڭداۋى», «اق جول» جەنە «ازات» پارتييالارى ٷلەس قوستى. ال باسقارۋشى ينستيتۋتقا اينالعان «نۇر وتان» نەگٸزگٸ ستراتەگييالىق قۇجاتتاردى دايىنداۋعا اتسالىسىپ, سايلاۋالدى تۇعىرناماسىن بەكٸتتٸ, مەملەكەتتٸك باعدارلامالاردى قاداعالاۋ فۋنكتسيياسىن كٷشەيتتٸ, تٸپتٸ پارتييانىڭ ٶزٸندٸك دوكتريناسى بولدى.
كەيبٸر ساراپشىلار تەك كٷشتٸ ۇلتتىق پارتييا عانا ساياسي بيلٸك پەن قوعامنىڭ پروگرەسسيۆتٸ توپتاستىرىلۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ دەپ سانايدى. ال ەكٸنشٸسٸ, كەرٸسٸنشە, وپپوزيتسييالىق پارتييالارعا كٶبٸرەك مٷمكٸندٸك بەرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدٸ.
سونىمەن قاتار, زاڭنامالىق ٶزگەرٸستەرگە سەيكەس, پارتييالىق تٸزٸمدەردە كەمٸندە 30 پايىز ەيەلدەر مەن 20 پايىز 35 جاسقا دەيٸنگٸ جاستار بولۋى تيٸس. بۇل رەفورمالىق قادامدار پارتييالىق-ساياسي جٷيەدە اشىقتىق پەن ەدٸلەتتٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
«نۇر وتاننان» «AMANATقا»
2022 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا ەل بيلەۋشٸپارتيياسىنىڭ كەزەكتەن تىس سەزٸندە «نۇر وتاننىڭ» اتاۋىن AMANAT دەپ ٶزگەرتۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداندى. بٸر ايدان كەيٸن پارتييا تٶراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶكٸلەتتٸگٸن مەجٸلٸس سپيكەرٸ ەرلان قوشانوۆقا بەرٸپ, ونىڭ مٷشەلٸگٸنەن كەتتٸ.
توقاەۆ اتاپ ٶتكەندەي, پرەزيدەنت ەشبٸر پارتيياعا باسىمدىق بەرمەي, ساياسي بەيتاراپ بولۋى كەرەك.
«بۇل مەنٸڭ ۇستانىمىم. بۇل پرينتسيپ سايلاۋعا قاتىساتىن بارلىق كٷشتەرگە تەڭ مٷمكٸندٸكتەر تۋعىزىپ, ساياسي جٷيەدە ەدٸلدٸك ورنايدى. پارتييا اتقارۋشى بيلٸككە تەۋەلدٸ بولماسا, حالىقتىڭ وعان دەگەن سەنٸمٸ نىعايىپ, بەدەلٸ ارتادى» دەپ اتاپ ٶتتٸ پرەزيدەنت.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازاقستاندا التى ساياسي پارتييا رەسمي تٸركەلگەن:
AMANAT
قازاقستاننىڭ «اق جول» دەموكراتييالىق پارتيياسى
قازاقستان حالىق پارتيياسى
جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتييالىق پارتيياسى
«اۋىل» حالىقتىق-دەموكراتييالىق پاتريوتتىق پارتيياسى
جاڭا ليبەرالدىق دەۋٸر
سوڭعى رەت كونستيتۋتسييالىق تٷزەتۋلەر مەملەكەت باسشىسىنىڭ بارلىق ساياسي رەفورمالارىنىڭ زاڭدى جالعاسى بولىپ تابىلادى. جەنە بۇل تٷزەتۋلەردٸڭ ٸشٸندە سۋپەرپرەزيدەنتتٸك مودەلدەن پرەزيدەنتتٸك رەسپۋبليكاعا تٷپكٸلٸكتٸ كٶشۋدٸ قامتاماسىز ەتەتٸن تٷزەتۋلەر بار. ياعني, ٶزگەرٸستەرگە سەيكەس, پرەزيدەنت بۇدان بىلاي ٶز ٶكٸلەتتٸكتەرٸن جٷزەگە اسىرۋ كەزەڭٸندە ەشبٸر ساياسي پارتيياعا مٷشە بولا المايدى. تٷزەتۋدٸڭ ارتىقشىلىعى – ساياسي بەسەكەلەستٸكتٸ ارتتىرۋ جەنە بارلىق ساياسي پارتييالاردىڭ دامۋىنا تەڭ جاعداي جاساۋ.
قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستانداعى پارتييالىق جەنە سايلاۋ زاڭناماسىن ىرىقتاندىرۋ بيلٸكتٸڭ بارلىق دەڭگەيٸندە قابىلداناتىن شەشٸمدەردەگٸ قوعامنىڭ رٶلٸن كٷشەيتٸپ, جاڭا پارتييالاردىڭ پايدا بولۋىنا ەكەلەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ. قولدانىستاعىلار ٶز قىزمەتٸن قازٸرگٸ تەندەنتسييالار مەن ازاماتتاردىڭ سۇرانىستارىنا سەيكەس قايتا قۇرۋى كەرەك. ول باسىم باعىتتاردىڭ بٸرٸ – پارتييالىق-ساياسي سالانى جاڭعىرتۋ ەكەنٸن باسا ايتتى.
«داۋىستار ٷشٸن بەسەكە كٷشەيە تٷسەدٸ. ەرينە, ساياسي پروتسەستٸڭ ٶزٸ ديناميكاسى مەن مازمۇنى ٶزگەرەدٸ. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, ەلٸمٸزدە جاڭا پارتييالار پايدا بولۋى مٷمكٸن, ال بۇرىننان بارلار ٶز قىزمەتٸن قازٸرگٸ زامانعى ٷردٸستەر مەن ازاماتتاردىڭ سۇرانىستارىنا سەيكەس قايتا قۇرۋعا كٸرٸسەدٸ», - دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
جالپى, پارتييالىق جٷيەدەگٸ رەفورمانى ٶزگەرتۋ قازاقستاندى اۋقىمدى جاڭعىرتۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى كەزەڭٸ بولىپ تابىلادى.
