فوتو: almaty.tv
قازاقستاندا سوڭعى جىلدارى بالا تۋۋ كٶرسەتكٸشٸنٸڭ تٶمەندەگەنٸ بايقالادى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مەلٸمەتٸنشە, 2023 جىلى 388 428 بالا دٷنيگە كەلسە, ودان بٸر جىل بۇرىن بۇل كٶرسەتكٸش 403 893 بولعان. ساراپشى بالا تۋۋ كٶرسەتكٸشٸ ۇرپاق الماسۋعا تەۋەلدٸ ەكەنٸن, 1990-جىلدارداعى داعدارىس كەزٸندە بالا تۋۋ باياۋلاعانى بٷگٸنگٸ كٶرسەتكٸشكە ەسەر ەتەتٸنٸن ايتادى.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مەلٸمەتٸنە سٷيەنسەك, بىلتىر ەلدەگٸ تۋۋ كوەففيتسيەنتٸ 1000 ادامعا 19,52 بولعان. بۇل كٶرسەتكٸش 2022 جىلعا قاراعاندا (1000 ادامعا 20,57) تٶمەن. ەڭ جوعارى تۋۋ كٶرسەتكٸشٸ ماڭعىستاۋ (1000 ادامعا 26,74) مەن تٷركٸستان (1000 ادامعا 26,18) وبلىستارىندا بايقالعان.
ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنداعى ٶڭٸرلٸك زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ باس ساراپشىسى شىنار تٶلەشوۆا تۋۋ كوەففيتسيەنتٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ بەيبي-بۋم كەزەڭٸنە بايلانىستى دەپ ەسەپتەيدٸ.
«[1990-جىلداردىڭ باسىنداعى] داعدارىس كەزٸندە بالالاردىڭ تۋۋ قارقىنى باياۋلاعان. بۇل بٷگٸنگٸ جاستاردىڭ دا كەشٸرەك ٷيلەنٸپ, سونىمەن قوسا بالانى كەش تاۋىپ جاتقاننىڭ بٸر سالدارى. ودان كەيٸنگٸ 2000-جىلدارداعى ۇرپاق ەر جەتٸپ, تۋۋ جاسىنا ەندٸ جەتٸپ جاتىر. تۋۋ دەڭگەيٸ قازٸر تٶمەندەگەنٸمەن, الداعى ۋاقىتتا ول ٶسۋٸ مٷمكٸن. بٸراق بٸز ولاردىڭ رەپرادۋكتيۆتٸ ۇستانىمىنا قاراۋىمىز كەرەك», – دەيدٸ ساراپشى.
ساراپشى بەيبي-بۋم كەزەڭٸ 2-3 جىلدان ارتىق بولمايتىنىن, ودان كەيٸن كوەففيتسەنت تٶمەندەي بەرۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸن ايتادى.
2022 جىلى بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى قازاقستانداعى تۋۋ كٶرسەتكٸشٸنٸڭ ديناميكاسىن زەرتتەي وتىرىپ, ەل حالقى 2100 جىلعا قاراي 28 ميلليونعا جەتەتٸنٸن بولجاعان. مەكەمە ساراپشىلارى قازاقستان بۇل سانعا قازٸرگٸ تۋۋ كوەففيتسيەنتٸن ساقتاعاندا عانا جەتە الاتىنىن تٸلگە تيەك ەتەدٸ.
بۇۇ دەموگرافتارى حالىق سانىنىڭ تۇراقتى تٷردە ٶسٸپ وتىرۋى ٷشٸن كەمٸ تۋۋ كوەففيتسيەنتٸ بٸر ەيەلگە ورتا ەسەپپەن 2,2 بالاعا تۋرا كەلەدٸ دەپ ەسەپتەيدٸ. قازاقستاندا قازٸر بۇل كٶرسەتكٸش 2,84-تٸ قۇرايدى.
قازٸر قازاقستان حالقىنىڭ سانى 20 ميلليون 75 مىڭنان استى. بىلتىر قاراشا ايىندا مەجە 20 ميلليونعا جەتكەندە ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ ٶكٸلٸ مەكەمە بۇۇ-نىڭ بولجامى سەكٸلدٸ ناقتى بولجام جاسامايتىنىن جەنە تۋۋ كٶرسەتكٸشٸنە تٷرلٸ سىرتقى فاكتورلاردىڭ دا ەسەرٸ بولاتىنىن ايتقان.
“بٸز تٷرلٸ ەدٸستەردٸ قولدانا وتىرىپ, دەموگرافييالىق بولجام جٷرگٸزەمٸز. مىسالى, ميگراتسييا, تۋۋ پروتسەسٸ. 2021 جىلى تۋۋ كٶرسەتكٸشٸ كٷرت ٶسەدٸ دەپ كٸم ويلادى? بۇعان كوروناۆيرۋس پاندەميياسى تٸكەلەي ەسەر ەتتٸ”, – دەگەن ەدٸ ول.
استانالىق ەسييا ەكٸ بالانىڭ اناسى. ول قازٸرگٸ قازاق قوعامى دا ٶزگەرٸپ كەلە جاتقانىن, ونىڭ دا بالا تۋۋ كٶرسەتكٸشٸنە ەسەر ەتٸپ جاتقانىن ايتادى.
«مەن 29 جاسىمدا تۇرمىس قۇردىم. وعان دەيٸن, وقۋ مەن جۇمىستى عانا ويلاپ, وتباسى قۇرۋ تۋرالى ويلانۋعا ۋاقىتىم بولمادى. قازٸر قىزداردىڭ بەرٸ كەشٸرەك تۇرمىسقا شىعادى. بۇرىندارى ەرتەرەك كٷيەۋگە تيٸپ, بالا تابۋ مٸندەت بولاتىن. ال قازٸر وتباسى قۇرۋ – ەيەل ٷشٸن «بونۋس». بۇل بٷگٸنگٸ نورما», – دەيدٸ ول.
ساراپشى تٶلەشوۆانىڭ سٶزٸنشە, تۋۋ كٶرسەتكٸشٸنە ەلدەگٸ ۋرباندالۋ, ەلەۋمەتتٸك ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ٶزگەرۋٸ دە ەسەر ەتەدٸ.
«ەيەلدەردٸڭ جوعارى بٸلٸم الىپ, مانساپ قۋىپ, وتباسى قۇرۋعا اسىقپاۋى, ودان كەيٸن ٶزٸ ٷشٸن نەكەدەن تىس بالا تۋىپ الۋى, اجىراسۋدىڭ كٶبەيۋٸ, ازاماتتىق نەكەنٸڭ ارتۋى, بالاسىز ٶمٸر سٷرەتٸن جۇپتاردىڭ كٶبەيۋٸ سەكٸلدٸ مەسەلەلەردٸڭ بەرٸ ەۋروپادا بولىپ كەتكەن جاعداي. ولاردا قازٸر تۋۋ كٶرسەتكٸشٸ ٶتە تٶمەن دەڭگەيدە. ولاردىڭ قازٸرگٸ كوەففيتسيەنتٸ شامامەن 1,2-1,3-تٸ قۇرايدى. بٸزدٸڭ جاعداي شەتتەن تىس شىعىپ كەتپەسە دە, بالالار سانىنىڭ ازايۋىنا ەكەلۋدٸڭ سەبەبٸنە جاتادى» , – دەيدٸ شىنار تٶلەشوۆا.
قازاقستاندا حالىق سانىنىڭ تابيعي ٶسۋٸنٸڭ كوەففيتسيەنتٸ كەيٸنگٸ 10 جىلدا تٶمەندەگەن. مىسالى, بۇل كٶرسەتكٸش 2014 جىلى (1000 ادامعا شاققاندا) 14,7 بولعان. ال بىلتىر 13,8-گە تٷسكەن.
قازاقستان ٷكٸمەتٸ حالىق سانىن ٶسٸرۋ ٷشٸن كٶپبالالى وتباسىلارعا تۇراقتى ەلەۋمەتتٸك جەردەم بەرٸپ كەلەدٸ. مىسالى, كەمەلەتكە تولماعان تٶرت جەنە ودان كٶپ بالاسى بار نەمەسە 23 جاسقا دەيٸنگٸ وقيتىن ستۋدەنتٸ بار كٶپبالالى وتباسىلارعا تابىسىنا قاراماستان جەردەماقى تاعايىندالادى.
ناقتىراق ايتقاندا, تٶرت بالاعا – 16,03 اەك (1 اەك – 3 692 تەڭگە) نەمەسە 59 183 تەڭگە, بەس بالاعا – 20,04 اەك نەمەسە 73 988 تەڭگە, التى بالاعا – 24,05 اەك نەمەسە 88 973 تەڭگە, جەتٸ بالاعا – 28,06 اەك نەمەسە 103 598 تەڭگە, سەگٸز جەنە ودان كٶپ بالاعا – 28,06 اەك نەمەسە 103 598 تەڭگە قوسىمشا جەردەماقى بەرٸلەدٸ.
اقليما بولاتقىزى
