Foto: almaty.tv
Qazaqstanda sońǵy jyldary bala týý kórsetkishiniń tómendegeni baiqalady. Ulttyq statistika biýrosynyń málimetinshe, 2023 jyly 388 428 bala dúnige kelse, odan bir jyl buryn bul kórsetkish 403 893 bolǵan. Sarapshy bala týý kórsetkishi urpaq almasýǵa táýeldi ekenin, 1990-jyldardaǵy daǵdarys kezinde bala týý baiaýlaǵany búgingi kórsetkishke áser etetinin aitady.
Ulttyq statistika biýrosynyń málimetine súiensek, byltyr eldegi týý koeffitsienti 1000 adamǵa 19,52 bolǵan. Bul kórsetkish 2022 jylǵa qaraǵanda (1000 adamǵa 20,57) tómen. Eń joǵary týý kórsetkishi Mańǵystaý (1000 adamǵa 26,74) men Túrkistan (1000 adamǵa 26,18) oblystarynda baiqalǵan.
Ekonomikalyq zertteýler institýtyndaǵy Óńirlik zertteýler ortalyǵynyń bas sarapshysy Shynar Tóleshova týý koeffitsientiniń tómendeýi beibi-bým kezeńine bailanysty dep esepteidi.
«[1990-jyldardyń basyndaǵy] daǵdarys kezinde balalardyń týý qarqyny baiaýlaǵan. Bul búgingi jastardyń da keshirek úilenip, sonymen qosa balany kesh taýyp jatqannyń bir saldary. Odan keiingi 2000-jyldardaǵy urpaq er jetip, týý jasyna endi jetip jatyr. Týý deńgeii qazir tómendegenimen, aldaǵy ýaqytta ol ósýi múmkin. Biraq biz olardyń repradýktivti ustanymyna qaraýymyz kerek», – deidi sarapshy.
Sarapshy beibi-bým kezeńi 2-3 jyldan artyq bolmaitynyn, odan keiin koeffitsent tómendei berýi múmkin ekenin aitady.
2022 jyly Birikken ulttar uiymy Qazaqstandaǵy týý kórsetkishiniń dinamikasyn zerttei otyryp, el halqy 2100 jylǵa qarai 28 millionǵa jetetinin boljaǵan. Mekeme sarapshylary Qazaqstan bul sanǵa qazirgi týý koeffitsientin saqtaǵanda ǵana jete alatynyn tilge tiek etedi.
BUU demograftary halyq sanynyń turaqty túrde ósip otyrýy úshin kemi týý koeffitsienti bir áielge orta eseppen 2,2 balaǵa týra keledi dep esepteidi. Qazaqstanda qazir bul kórsetkish 2,84-ti quraidy.
Qazir Qazaqstan halqynyń sany 20 million 75 myńnan asty. Byltyr qarasha aiynda meje 20 millionǵa jetkende Ulttyq statistika biýrosynyń ókili mekeme BUU-nyń boljamy sekildi naqty boljam jasamaitynyn jáne týý kórsetkishine túrli syrtqy faktorlardyń da áseri bolatynyn aitqan.
“Biz túrli ádisterdi qoldana otyryp, demografiialyq boljam júrgizemiz. Mysaly, migratsiia, týý protsesi. 2021 jyly týý kórsetkishi kúrt ósedi dep kim oilady? Buǵan koronavirýs pandemiiasy tikelei áser etti”, – degen edi ol.
Astanalyq Ásiia eki balanyń anasy. Ol qazirgi qazaq qoǵamy da ózgerip kele jatqanyn, onyń da bala týý kórsetkishine áser etip jatqanyn aitady.
«Men 29 jasymda turmys qurdym. Oǵan deiin, oqý men jumysty ǵana oilap, otbasy qurý týraly oilanýǵa ýaqytym bolmady. Qazir qyzdardyń bári keshirek turmysqa shyǵady. Buryndary erterek kúieýge tiip, bala tabý mindet bolatyn. Al qazir otbasy qurý – áiel úshin «bonýs». Bul búgingi norma», – deidi ol.
Sarapshy Tóleshovanyń sózinshe, týý kórsetkishine eldegi ýrbandalý, áleýmettik ekonomikalyq jaǵdaidyń ózgerýi de áser etedi.
«Áielderdiń joǵary bilim alyp, mansap qýyp, otbasy qurýǵa asyqpaýy, odan keiin ózi úshin nekeden tys bala týyp alýy, ajyrasýdyń kóbeiýi, azamattyq nekeniń artýy, balasyz ómir súretin juptardyń kóbeiýi sekildi máselelerdiń bári Eýropada bolyp ketken jaǵdai. Olarda qazir týý kórsetkishi óte tómen deńgeide. Olardyń qazirgi koeffitsienti shamamen 1,2-1,3-ti quraidy. Bizdiń jaǵdai shetten tys shyǵyp ketpese de, balalar sanynyń azaiýyna ákelýdiń sebebine jatady» , – deidi Shynar Tóleshova.
Qazaqstanda halyq sanynyń tabiǵi ósýiniń koeffitsienti keiingi 10 jylda tómendegen. Mysaly, bul kórsetkish 2014 jyly (1000 adamǵa shaqqanda) 14,7 bolǵan. Al byltyr 13,8-ge túsken.
Qazaqstan úkimeti halyq sanyn ósirý úshin kópbalaly otbasylarǵa turaqty áleýmettik járdem berip keledi. Mysaly, kámeletke tolmaǵan tórt jáne odan kóp balasy bar nemese 23 jasqa deiingi oqityn stýdenti bar kópbalaly otbasylarǵa tabysyna qaramastan járdemaqy taǵaiyndalady.
Naqtyraq aitqanda, tórt balaǵa – 16,03 AEK (1 AEK – 3 692 teńge) nemese 59 183 teńge, bes balaǵa – 20,04 AEK nemese 73 988 teńge, alty balaǵa – 24,05 AEK nemese 88 973 teńge, jeti balaǵa – 28,06 AEK nemese 103 598 teńge, segiz jáne odan kóp balaǵa – 28,06 AEK nemese 103 598 teńge qosymsha járdemaqy beriledi.
Aqlima Bolatqyzy
