قازاقستاننىڭ بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مٷشە بولۋىنىڭ 26 جىلدىعىنا وراي, بۇۇ شتاب-پەتەرٸندە قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا قول قويۋ رەسٸمٸ ٶتتٸ. بۇل تۋرالى سٸم باسپاسٶز قىزمەتٸ حابارلادى.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2018 جىلعى 9 قاڭتارداعى №617 جارلىعىمەن بەرٸلگەن ٶكٸلەتتٸلٸككە سەيكەس, شارتقا بۇۇ جانىنداعى قر تۇراقتى ٶكٸلٸ قايرات وماروۆ قول قويدى.
يادرولىق قارۋسىزدانۋ تاريحىنداعى العاشقى زاڭدىق كٷشٸ بار قۇجاتقا اينالعان شارتتىڭ مەتٸنٸن ەزٸرلەۋگە جەنە ونىڭ قابىلدانۋىنا قازاقستان بەلسەندٸ تٷردە قاتىسىپ كەلدٸ. قۇجاتتىڭ نەگٸزگٸ ەرەجەلەرٸ ەلەمدەگٸ تٶرتٸنشٸ ەڭ ٸرٸ يادرولىق ارسەنال يەسٸنەن يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن تاراتپاۋ سالاسىنداعى كٶشباسشى مەملەكەتكە اينالۋدىڭ ٶنەگەلٸ جولىن كٶرسەتكەن قازاقستاننىڭ قاعيداتتى ۇستانىمىنا جاۋاپ بەرەدٸ. ەلٸمٸزدٸڭ مۇنداي ەرەن جەتٸستٸكتەرٸ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ ەكٸنشٸ يادرولىق پوليگوندى جابۋ, قىرعي-قاباق سوعىسىنىڭ يادرولىق مۇراسىنان باس تارتۋ سيياقتى تاريحي شەشٸمدەرٸنٸڭ ارقاسىندا مٷمكٸن بولدى. يادرولىق ستاتۋستان ارىلۋىمىز كەزدەيسوق شەشٸم بولعان جوق, كەرٸسٸنشە يادرولىق سىناقتاردىڭ بار قاسٸرەتٸن ٶز كٶزٸمەن كٶرٸپ, ٷشٸنشٸ بۋىنداعى ۇرپاقتارىمىزدىڭ وسى قارۋدىڭ اۋىر سالدارىن باسىنان ٶتكەرۋٸن جەتە ۇعىنعان جاۋاپتى مەملەكەتتٸڭ اڭداپ باسقان قادامى بولدى.
بٸرقاتار مەملەكەتتەردٸڭ, سونىڭ ٸشٸندە جەتەكشٸ ەلدەرٸڭ قارۋسىزدانۋعا مويىن ۇسىنباۋىنا قاراماستان, ەلباسىمىز ەلەمدٸك قوعامداستىقتى يادرولىق قارۋدان ازات ەلەمگە قول جەتكٸزۋگە شاقىرۋىن تاباندىلىقپەن جالعاستىرۋدا. 18 قاڭتاردا قازاقستان تٶراعالىعىمەن ۇيىمداستىرىلعان بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ «جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىن تاراتپاۋ: سەنٸم شارالارى» اتتى جوعارى دەڭگەيدەگٸ تاقىرىپتىق بريفينگٸ بارىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتٸ 2045 جىلعا قاراي, ياعني بۇۇ-نىڭ 100-جىلدىق مەرەيتويىنا وراي يادرولىق قارۋسىز ەلەم قۇرۋعا قايتا ٷندەدٸ. «كٷش يادرولىق بومبالار مەن زىمىرانداردا ەمەس. ناعىز قورعانىس امالدارى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ٶزارا سەنٸمدٸلٸگٸ ارقىلى قامتاماسىز ەتٸلەدٸ», - دەي وتىرىپ, ەلباسى قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ وتىرىسىندا بارلىعىن سەنٸم شارالارى نەگٸزٸندە يادرولىق ارسەنالداردى تٷبەگەيلٸ جويۋ ارقىلى عانا ونى قولدانۋ نەمەسە قولدانۋ قاۋپٸن بولدىرماۋدىڭ جالعىز ەرٸ ابسوليۋتتٸك كەپٸلٸنە قول جەتكٸزۋگە بولاتىنىنا سەندٸردٸ.
سونىمەن قاتار, ەلباسى يادرولىق اپاتتى بولدىرماۋ ٷشٸن يادرولىق دەرجاۆالارعا ادامزات الدىنداعى زور جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەلگەنٸن اتاپ ٶتتٸ. «ەسٸرەسە, ٸرٸ يادرولىق دەرجاۆالار يادروسىز ەلەم قۇرۋ ٷشٸن كٷرەستٸڭ الدىڭعى شەبٸندە بولىپ, جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىن قىسقارتۋدىڭ ٷلگٸسٸن كٶرسەتۋٸ قاجەت. بٸراق بۇل باسقا ەلدەر سىرت قالۋعا تيٸس, ولار ەشتەڭەگە ىقپال ەتە المايدى دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ. ەكٸنشٸ جاعىنان, ەگەر ٸرٸ يادرولىق دەرجاۆالار ٶزدەرٸنٸڭ يادرولىق ستاتۋستارىن ساقتاپ, قارۋلارىن جەتٸلدٸرەتٸن بولسا جەنە باسقالارىنا مۇنداي ەرەكەتتەرگە بارۋىنا تىيىم سالسا, بۇل وڭ نەتيجەلەرگە الىپ كەلمەيدٸ. سوندىقتان, مەن بۇل باعىتتا بەرٸن بٸرلەسٸپ كٷش-جٸگەر جۇمساۋعا شاقىرامىن», - دەگەن تۇجىرىمداماسىمەن بٸرگە ن. نازارباەۆ, بۇۇ جارلىعىندا جازىلعانداي, قاۋٸپسٸز ەلەم مەن ەدٸلەتتٸ ەلەمدٸك تەرتٸپتٸ قۇرۋداعى قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ ەرەكشە رٶلٸ مەن جەنە تاريحي ميسسيياسىن ەسكە سالىپ ٶتتٸ. ەلباسى ادامزاتتىڭ XXI عاسىردا جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىنان ازات ەلەم قۇرۋ ٷشٸن لايىقتى جولدان ٶتە الاتىنىنا سەنٸمٸن بٸلدٸردٸ.
بٸلەتٸنٸمٸزدەي, جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنىڭ ٷش تٷرٸنەن (يادرولىق, حيمييالىق جەنە بيولوگييالىق) يادرولىق قارۋعا عانا زاڭدى تٷردە تىيىم سالىنباعان بولاتىن. وسىعان بايلانىستى شارتتىڭ نەگٸزگٸ تٷيٸنٸ يادرولىق قارۋعا تولىق تىيىم سالۋ تۋرالى ەرەجەلەردٸ قامتيتىن «تىيىم سالۋ» اتتى 1-بابى بولىپ تابىلادى. اتالمىش شارت حالىقارالىق قۇقىقتىق سالاداعى وسى بٸر زاڭدىق كەمشٸلٸكتٸ جويۋعا باعىتتالعان جەنە ول يادرولىق قارۋدى جويۋدىڭ العاشقى قادامىنا اينالىپ وتىر.
ايتا كەتەيٸك, يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارت 2017 جىلعى 7 شٸلدەدە بۇۇ-نىڭ 122 مٷشە-مەملەكەتٸنٸڭ قولداۋىمەن قابىلداندى. بۇل قۇجات 2017 جىلدىڭ ناۋرىز جەنە ماۋسىم-شٸلدە ارالىعىندا نيۋ-يورك قالاسىندا ٶتكەن يادرولىق قارۋدىڭ تٷبەگەيلٸ جويىلۋىنا ەكەلەتٸن يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى زاڭدىق مٸندەتتەۋشٸ كٷشٸ بار قۇجات ەزٸرلەۋ بويىنشا بۇۇ كونفەرەنتسيياسىنىڭ ەكٸ سەسسيياسىنىڭ قورىتىندىسى نەگٸزٸندە پايدا بولدى.
كونفەرەنتسييا بۇۇ-عا بارلىق مەملەكەتتەر قاتىسۋى ٷشٸن اشىق تٷردە ٶتكٸزٸلدٸ. الايدا دە-يۋرە جەنە دە-فاكتو يادرولىق قارۋى بار توعىز مەملەكەت جەنە ولاردىڭ وداقتاستارى اتالعان كەلٸسسٶزدەرگە قاتىسۋدان ەدەيٸ تٷردە باس تارتتى.
وسى كٷنگە دەيٸن شارتقا 56 مەملەكەت قول قويىپ, ولاردىڭ ٸشٸندە بەسەۋٸ ونى راتيفيكاتسييالاپ ٷلگەرگەن. قازاقستان بۇل قۇجاتقا 57-شٸ مەملەكەت رەتٸندە قول قويدى. شارت ەلۋٸنشٸ راتيفيكاتسييالىق گراموتاسى ساقتاۋعا ٶتكٸزٸلگەننەن كەيٸن 90 كٷن ٶتكەن بويدا ٶز كٷشٸنە ەنەتٸن بولادى.
