قازاقشا سٶيلەۋ قاشان سەنگە اينالادى?

بٷكٸل ەلەمدە مىنانداي قۇبىلىس بار: ٶزگە تٸلدە سٶيلەي بٸلۋ – بۇل مودا!.. ەسٸرەسە, اعىلشىن تٸلٸندە سٶيلەۋ! اعىلشىن تٸلٸنٸڭ ەلەم حالقى اراسىندا مودا-تٸلگە اينالعانى قاشان. تٸپتٸ جاپونييانىڭ ٶزٸندە كٸرمە سٶزدەر مەن جاپون تٸلٸنٸڭ ارالاسقان تٷرٸ گايريگو تٸلٸندە جاستاردىڭ سٶيلەۋٸ باسىم ٷردٸس الىپ كەلەدٸ. مۇنداي ٷردٸستەر, وقيعالار تاريحتا جەتٸپ-ارتىلادى. فرانتسۋز تٸلٸ ەلەمدە ٷش عاسىر بويى بيلٸك ەتكەن تۇستا ورىس قاۋىمى, ورىس اقسٷيەكتەرٸ ٷشٸن فرانتسۋز تٸلٸندە سٶيلەۋ بۇل ناعىز «مودا, سەندٸ», تٸلدٸك ترەند ەدٸ. كەڭەس كەزٸندە قازاق جاستارىنىڭ ورىس تٸلٸندە سٶيلەۋٸ دە «مودا» بولاتىن. دەمەك, مودا جەتٸلگەندٸك, ٶركەنيەتكە جاقىن, زاماناۋي بولۋ.

قازاقستاندا دەل وسى قازاق تٸلٸ مودا-تٸلگە (تٸلگە مودا جاساۋ) اينالماي وتىر, ەسٸرەسە, جاستار اراسىندا قازاق تٸلٸ «سەندٸ» تٸلگە اينالسا, كەرەمەت بولاتىن ەدٸ. قوعامدا بۇل تاقىرىپ كٶپ ايتىلادى, كەزٸندەگٸ مەدەنيەت مينيسترٸ م.قۇل-مۇحاممەد تە ايتقان ەدٸ: "قازاق تٸلٸ – بولاشاعى زور تٸلگە, مودا تٸلگە اينالۋى كەرەك, ەسٸرەسە, جاستار اراسىندا. بٸراق قوعامدا قازاق تٸلٸن مۇنداي دەرەجەگە كٶتەرۋگە ارنالعان باستامالار, قوزعاۋشى كٷشتەر بار, قالىپتاسىپ كەلەدٸ. تٸلدٸڭ موداعا اينالۋىنىڭ ەكٸ جاعى بار: بٸرٸ – تٸلدٸ موداعا اينالدىرۋ, ەكٸنشٸسٸ – تٸلدٸڭ سەندٸ تٷرٸن قالىپتاستىرۋ. بٸزدٸڭ قوعام سول ەكٸنشٸ جاقتى جانداندىرۋ ماقساتىندا جۇمىس جاساپ جاتقان تەرٸزدٸ. بٸز راديكالدى, قوعامعا ەش قاجەتٸ جوق دەپ باعالايتىن اندگراۋند اعىمداردىڭ بٸرٸ – حيپ-حوپ – رەپ جانرىنىڭ دا قازاقى ٶكٸلدەرٸ – قازاق رەپەرلەرٸ قازاق تٸلٸن دامىتۋ ٷشٸن وسىناۋ رەپتٸ باستادىق جەنە بۇل قازاق رەپٸن قالايمىز دا" دەيدٸ.

قازاق تٸلٸنٸڭ دامۋىنا تٸكەلەي قاتىسى بار بٸر سالا – شوۋ-بيزنەس. قازٸر سپورت, تٷرلٸ تەلەقويىلىمدار, كونتسەرتتٸك باعدارلامالار حالىقتى باۋراپ الارلىق قاسيەتٸ بار شوۋ-بيزنەسكە اينالدى. قازاقتىڭ ٷلكەن-كٸشٸسٸ كٷيبەڭ تٸرشٸلٸكتەن قولدارى قالت ەتكەندە تٷرلٸ شوۋلاردى تاماشالايدى. وسى باعدارلامالاردى كٶرۋ ارقىلى كٶرەرمەن مەن تىڭدارماننىڭ تٸلدٸك باعىتى قالىپتاسادى» (جومارت جەڭٸس شىعىستانۋشى). شوۋ-بيزنەس ناعىز مودا-تٸلدٸ قالىپتاستىرىپ بەرە الادى. قازٸر شوۋ-بيزنەس بٸرتەكتٸ قازاق تٸلٸنە كٶشە باستاعان تەرٸزدٸ. قازاقستانداعى شوۋ-بيزنەس قازاقستاندىق شوۋ-بيزنەس جەنە قازاق شوۋ-بيزنەسٸ بولىپ بٶلٸنٸپ كەتكەن. مۇنداي ٷردٸس رەسەيدە دە بار, الايدا قازاقستانداعى سيياقتى ەمەس, مۇندا تٸلدٸك بارەر فاكتورى سەبەبٸنەن بٶلٸنگەن ەمەس.

سونىمەن قازاقستاندىق شوۋ-بيزنەس قازاق تٸلٸنە كٶشە باستادى دەدٸك, ال قازاق شوۋ-بيزنەسٸ ونسىز دا قازاق تٸلٸنٸڭ قاتارىندا. مەسەلەن, قازاقستان شوۋ-بيزنەسٸندە العاشىندا ورىس تٸلٸندە ەن شىرقاۋدى باستاعان توپتار بٸرتٸندەپ قازاق تٸلٸندە دە ەن ايتا باستادى, ال كٶپتەگەن توپتار ەكٸ تٸلدە دە ەن ايتادى. Cەبەبٸ اۋديتورييانى, ينتەرنەت كونتەنتتٸ, تىڭدارمان كونتينۋۋمدى جاۋلاۋدىڭ امالى. ورىس تٸلٸندە عانا ايتاتىن توپتار جوعالىپ كەتٸپ وتىردى نە ەكٸ تٸلدە ٶنەر كٶرسەتەتٸن بولدى. مۇنىڭ بارلىعى قازاق تٸلٸنٸڭ مودا-تٸلگە, سەندٸ تٸلگە اينالۋىنا ٷلكەن ەسەر ەتەدٸ. تٸپتٸ, يتالييالىق سون پاسكالدىڭ قازاق تٸلٸندە ەن ايتۋى, «كٶزٸمنٸڭ قاراسىن», «قازاق بولسام» ەندەرٸن ايتۋى قوعامدى بٸراز شۋلاتىپ تاستاعان ەدٸ: بٸرٸ بۇعان وڭ باعا بەرسە, بٸرٸ كەزەكتٸ پيارعا بالاپ جاتتى. انتون سامويلوۆ تا «سٷيەم سەنٸ عانا» ەنٸن ورىنداۋ ارقىلى تانىلعان ەدٸ.

ودان كەيٸن جاستار تىڭدايتىن كٶپتەگەن مۋزىكا جانرلارىندا ەكسپەريمەنتتەر بولىپ جاتىر. 2000 جىلداردىڭ باسىندا بٷكٸل ەلەمدە ەشقانداي انالوگى جوق مۋزىكالىق جاڭالىق ەكەلگەن ق.بولمانوۆ تا قازاق فولكلورى نەگٸزٸندە شوۋ ەتنوروكتىڭ سينتەزٸن جاساعان ەدٸ. قۇرمانعازىنىڭ قاسيەتتٸ كٷيٸ بٷكٸل ەلەمدٸ بٸر ىرعاققا تٷسٸرٸپ, بٸر دەمگە يٸتتٸ. فولك-روكتى, جالپى, قازاقستانعا العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ ەلەمدٸك سۋب-ٶنەر جانرلارىنا تەجٸريبە جاساعان تالانتتىلاردىڭ بٸرٸ «ٷركەر» توبى بولدى. سول «ٷركەر» توبى جاستاردىڭ دا, ەرەسەك ادامداردىڭ دا اراسىندا تىڭدارماندار جيناي الدى. ال «ٷركەر» توبىنىڭ ەنشٸلەرٸ – ايدوس ساعات, نۇرلان البان – توپتىڭ قۇرىلۋىن قازاق تٸلٸن مودا-تٸلگە اينالدىرۋدى ماقسات ەتۋٸمەن تٷسٸندٸردٸ. «ەلەمدە مۋزىكا جانرلارىنىڭ ٶتە كٶپ تٷرٸ بار, تٸپتٸ, قانشا ادام بولسا, سونشا مۋزىكا جانرى بار دەسە دە بولادى. ال مۋزىكانىڭ فولكلورلىق جانر باعىتتارى ەلەمدە قىزىعۋشىلىق سيپاتقا يە بولدى, سوندىقتان دا بٸز دە وسى باعىتتى تاڭدادىق. قالالىق جاستاردىڭ تۇتىناتىنداي دٷنيەسٸ بولۋى كەرەك ەدٸ, بٸز سونى جاسادىق, دەمەك, قازاق تٸلٸن موداعا اينالدىرۋعا كٸرٸستٸك», – دەگەندٸ ايتادى. مەسەلەن, اتاقتى «بيتلز» بٷكٸل ەلەمگە تانىلعاندا ەر ەلەم جاستارى «بيتلزعا» ەلٸكتەپ, اعىلشىن تٸلٸنە قاتتى قىزىعا, ٷيرەنە باستاعان, وسىلايشا اعىلشىن تٸلٸ وسى توپتىڭ ارقاسىندا تاراعان كٶرٸنەدٸ.

سول تەرٸزدٸ بٸزدٸڭ قازاقى ٶنەردە كٶپتەگەن تەجٸريبەلەر بولىپ جاتىر. اكادەمييالىق ٶنەرگە زاماناۋي جانرلاردى لايىقتاۋ, سينتەزدەۋ دە قاتار جٷرٸپ جاتقان قۇبىلىس. مەسەلەن, ەتنو-روك, فولك-روك (فولكلور-روك), ەتنو-رەپ, ەتنو رەپ R’n’B تەرٸزدٸ ەتنيكالىق ٶنەردٸ قولداعان جانرلىق باعىتتار مەن اعىمدار بار. بۇل باعىتتاردىڭ بارلىعى بٸزدە بار: ەلەكتروندى دومبىرانى جالعىز عانا قولدانىپ جٷرگەن «الداسپان» توبى – ەتنو-روك باعىتىندا, «ۇلىتاۋ» – ەتنو-روك ەرٸ فولك-روك باعىتىندا, ال R’n’B قولدانۋشى ەربولات قۇدايبەرگەنوۆ – ەتنو رەپ R’n’B باعىتىن جاساپ جٷر. سول سيياقتى بٸزدە ەتنو-رەپتٸ دە قالىپتاستىرۋشى توپ بار, ول – «جاماعات پرو» پروديۋسەرلٸك ورتالىعى, وندا جاقاۋ ەسٸمدٸ تاماشا رەپەر ەتنو-رەپ جاساۋدا. بٸزدٸڭشە, مۇنىڭ بارلىعى قازاق تٸلٸنٸڭ سەندٸ تٸلگە اينالۋىنا كٶمەكتەسەدٸ. بۇل جانرلار جاستار اراسىندا كەڭ سۇرانىسقا يە. تٸپتٸ كەي رەپەرلەردٸڭ ايتۋىنشا, دٸني سەكتانتتاردىڭ ٶزدەرٸ رەپەرلەرگە مەندەرٸنە ٶزدەرٸنە قاتىستى مەلٸمەتتەردٸ قوسۋىن سۇرايدى ەكەن. تٷسٸنٸكتٸ جايت: دٸني سەكتالار دا بۇل جانرلاردىڭ جاستار اراسىندا كەڭ ەكەندٸگٸن تٷسٸنٸپ, جاستاردى, ال تٷبٸندە حالىقتى رۋحاني جاۋلاپ الۋ ٷشٸن ٶزدەرٸنٸڭ تانىمىن تىقپالايدى. دەمەك, بۇل جانرلار جاستار اراسىندا قولدانىسقا يە ەكەن, بۇل قۇرال ارقىلى قازاق تٸلٸنٸڭ ٶرٸسٸن ارتتىرۋعا, ونىڭ مودا-تٸلگە اينالۋىنا سەبەپكەر قىلۋدا تولىقتاي قولدانۋعا بولادى عوي. قازاق رەپەرلەرٸ دەل وسى جولدا جۇمىس جاساۋدا.

بەلورۋسسييادا بەلورۋس تٸلٸنٸڭ قولدانىسىن ارتتىرۋ ٷشٸن جۋرناليستتەر كٶپتەگەن توك-شوۋلار دايىنداۋ ارقىلى ٸسكە كٸرٸسٸپ جاتىر. ولار تولىقتاي مۇنى تٷسٸندٸ, حالىقتى تٸلگە ٷيرەتۋدٸڭ تيٸمدٸ جولدارىنىڭ بٸرٸ – شوۋ-بيزنەس.

ودان كەيٸن جاستار تٸلٸنە ەسەر ەتەتٸن بۇل گەيمەر باعىتى. جاقىندا قازاقستاندا ۇلتتىق ناقىشتاعى ويىن ٶنٸمٸ «Nomads» براۋزەرلٸك ويىنى شىقتى. ويىن قازاق جەنە ورىس تٸلدەرٸندە بەرٸلگەن. ويىندى www.Nomads.kz سايتىندا تٸركەلٸپ ويناۋعا بولادى. بٸزدٸڭشە, بۇل دا جاستار تٸلٸن قالىپتاستىرۋعا ٷلكەن ەسەر ەتەدٸ, ٶز كەزەگٸندە قازاق تٸلٸن مودا-تٸلگە اينالدىرۋعا دا.

قازاق تٸلٸن موداعا اينالدىرار تاعى بٸر جول – كينوفيلم. قازاق تٸلٸنٸڭ جاستار اراسىندا ستيل-تٸلگە اينالۋىن بارىنشا جٷرگٸزگەن دۇرىس. بايقاساق, قازاق كينوفيلمدەرٸندە ورىن الاتىن قوستٸلدٸلٸك تەك قانا ورىس تٸلٸنٸڭ عانا پايداسىنا شەشٸلٸپ وتىرعان جوق, سونىمەن قاتار قازاق تٸلٸنٸڭ دە پايداسىنا ٷلەس قوسىپ وتىر. زاماناۋي فيلمدەردٸ قازاق تٸلٸندە دە جاساۋعا بولاتىنىن وسىناۋ فيلمدەردەگٸ قازاق تٸلٸنٸڭ قولدانۋىنان-اق اڭعارۋعا بولادى. سونىمەن قاتار, گولليۆۋدتىق فيلمدەردٸڭ قازاق تٸلٸنە اۋدارىلۋى دا قۋانىشتى جاعداي. 2011 جىلدان بەرٸ «Walt Disney/Pixar» جەنە «Columbia Pictures» گولليۆۋد كينوستۋدييالارىمەن بٸرگە جۇمىس جاساۋدىڭ ارقاسىندا بٷگٸندە گولليۆۋدتىق 11 فيلم اۋدارىلعان: «كٶلٸكتەر-2/تاچكي-2», «قارا كيٸمدٸلەر 3/ليۋدي ۆ چيورنوم 3», «جاڭا ٶرمەكشٸ ادام/نوۆىي چەلوۆەك-پاۋك», «باتىل جٷرەك/حرابرايا سەردتسەم», «جالعىز رەيندجەر/ودينوكيي رەيندجەر», «جاڭا ٶرمەكشٸ-ادام: كەرنەگەن قۋات», «ستراجي گالاكتيكي/ گالاكتيكا ساقشىلارى», «مالەفيسەنتا/مالەفيسەنتا», «زولۋشكا/كٷلبيكە», «مستيتەلي: ەرا الترونا/ كەك الۋشىلار: الترون دەۋٸرٸ». كينوتەاترلاردا دەل وسى فيلمدەرگە دەگەن سۇرانىس بار. قاراپايىم عانا مىسال, «جاۋجٷرەك مىڭ بالا» فيلمٸنٸڭ قازاقشا نۇسقاسىن كٶرەرمەندەر قاتتى سۇراعاننان كەيٸن كينوتەاترلار بارلىق كٶرسەتٸلٸمدەردٸ تەك قازاقشا جٷرگٸزدٸ. مەسەلەن, ٶتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا ٷندٸستاندا دا ۇلتتىق تٸلدٸڭ دەرەجەسٸن كٶتەرۋ مٸندەتٸ قويىلعان بولاتىن. سول ۋاقىتتا ٷندٸستان ٷكٸمەتٸ ٷندٸ كينەماتوگرافيياسىن قولعا الىپ گولليۆۋدتىڭ ٷندٸ تٸلٸندە سٶيلەۋٸن جٷزەگە اسىردى, نەتيجەسٸندە ەل ٸشٸندە حيندي تٸلٸن ٷيرەنۋگە دەگەن تالپىنىس پەن ٷردٸس پايدا بولدى. مٸنە, بٸز بٸلمەي جٷرگەن كينەماتوگرافييانىڭ قۇدٸرەتٸ قانداي!..

ەلەمدٸك كلاسسيكا ٷلگٸلەرٸنٸڭ قازاق تٸلٸنە اۋدارىلعان نۇسقاسى دا قازاق تٸلٸنٸڭ مودا تٸل بولۋىنا ەسەر ەتەدٸ دەپ ويلايمىز. بۇل كٸتاپتار تٸزٸمٸندە اتاقتى “ۆلاستەلين كولەتس” (دجون رونالد رۋەل تولكيەن), “ناد پروپاستيۋ ۆو رجي” (دجەروم دەۆيد سەليندجەر), “زەلەنايا ميليا” (ستيۆەن كينگ) تەرٸزدٸ زاماناۋي ونداعان كٸتاپتار بار. سول تەرٸزدٸ “گارري پوتەر” (دجوان روۋلينگ), “شەرلوك حولمس” (ارتۋر كونان دويل), “سۋمەركي” (ستەفاني مايەر) "پريكليۋچەنييا توما سويەرا" (مارك تۆەن), حارۋكي مۋراكامي, پاۋلو كوەلونىڭ شىعارمالارى بار. كەزٸندە قازاقستاندىق عالىمدار گارري پوتەردٸ مەكتەپ باعدارلاماسىنا قوسۋدى ۇسىنعان ەكەن. «مەدەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا بارلىق ەلەم كلاسسيكتەرٸنٸڭ شىعارمالارى قازاق تٸلٸنە تەرجٸمالانعانىن كٶرۋگە بولادى.

مەسەلەن, ەلەمدٸك تۇلعالاردىڭ قازاق تٸلٸندە سٶيلەۋٸ دە قازاق تٸلٸنە پيار عانا جاساپ قويمايدى, سونىمەن قاتار قوعامدا مودا الۋىنا ٷلەس قوسادى. د.مەدۆەدەۆتٸڭ قازاق تٸلٸندە سٶيلەۋٸ دە بٸراز قۋانتىپ قالعان ەدٸ. اقش ەلشٸسٸ دجوردج كرولدىڭ دا قازاق تٸلٸندە تٸل قاتۋى قوعامدى بٸراز قۋانتىپ تاستادى. مەسەلەن, ٶتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىندا كسرو بٸرٸنشٸ حاتشىسى م.گورباچەۆ الاڭدا اۆتوكٶلٸكتەن تٷسە قالىپ حالىقپەن كٶشەدە سۇحباتتاسقان ەكەن. كەڭەس باسشىلارىنىڭ بٸردە-بٸرٸ بۇلاي جاساماعان كٶرٸنەدٸ. الايدا م.گورباچەۆ شەشەن سٶيلەيتٸن ادام ەمەس ەدٸ, ونىڭ ٷستٸنە سٶزدەرگە دۇرىس اكتسەنت قويا المايتىن بولعان. بٸراق وسى ەرەكەتٸ ٷشٸن كەڭەس جۇرتى گورباچەۆتٸ قاتتى جاقسى كٶرگەن ەكەن. نەمٸس گولكيپەرٸ وليۆەر كاننىڭ قازاق تٸلٸندە تٸل قاتۋى دا قۋانتقان ەدٸ. ليدەرلەردٸڭ قازاق تٸلٸندە سٶيلەۋٸ قازاق تٸلٸنە ٷلكەن پيار جاساپ بەرە الاتىن ەدٸ, ٶز كەزەگٸندە قازاق تٸلٸنٸڭ مودا-تٸلگە اينالۋىنا دا ەسەر ەتەدٸ. يۆان ۋرگانت اباي ٶلەڭٸن وقىدى, سەبەبٸ ابايدىڭ ٶلەڭٸ مەسكەۋ جاستارى ٷشٸن كٷرەس قۇرالىنا اينالعان ەدٸ, بۇل پۋتينگە قارسى تولقىنىس تانىتۋدا قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ابايدىڭ ٶلەڭدەرٸ ورىستاردىڭ قازٸرگٸ جاعدايىمەن ٷندەيلەس ەكەن. ابايدى تٷسٸنبەسە دە, ولار ٷشٸن اباي كەزٸندەگٸ تٸلٸن تٷسٸنبەگەن بايروننىڭ ٶلەڭدەرٸ تەرٸزدٸ موداعا اينالىپ كەتە باردى.