Búkil álemde mynandai qubylys bar: ózge tilde sóilei bilý – bul moda!.. Ásirese, aǵylshyn tilinde sóileý! Aǵylshyn tiliniń álem halqy arasynda moda-tilge ainalǵany qashan. Tipti Japoniianyń ózinde kirme sózder men japon tiliniń aralasqan túri gairigo tilinde jastardyń sóileýi basym úrdis alyp keledi. Mundai úrdister, oqiǵalar tarihta jetip-artylady. Frantsýz tili álemde úsh ǵasyr boiy bilik etken tusta orys qaýymy, orys aqsúiekteri úshin frantsýz tilinde sóileý bul naǵyz «moda, sándi», tildik trend edi. Keńes kezinde qazaq jastarynyń orys tilinde sóileýi de «moda» bolatyn. Demek, moda jetilgendik, órkenietke jaqyn, zamanaýi bolý.
Qazaqstanda dál osy qazaq tili moda-tilge (tilge moda jasaý) ainalmai otyr, ásirese, jastar arasynda qazaq tili «sándi» tilge ainalsa, keremet bolatyn edi. Qoǵamda bul taqyryp kóp aitylady, kezindegi Mádeniet ministri M.Qul-Muhammed te aitqan edi: "Qazaq tili – bolashaǵy zor tilge, moda tilge ainalýy kerek, ásirese, jastar arasynda. Biraq qoǵamda qazaq tilin mundai dárejege kóterýge arnalǵan bastamalar, qozǵaýshy kúshter bar, qalyptasyp keledi. Tildiń modaǵa ainalýynyń eki jaǵy bar: biri – tildi modaǵa ainaldyrý, ekinshisi – tildiń sándi túrin qalyptastyrý. Bizdiń qoǵam sol ekinshi jaqty jandandyrý maqsatynda jumys jasap jatqan tárizdi. Biz radikaldy, qoǵamǵa esh qajeti joq dep baǵalaityn andgraýnd aǵymdardyń biri – hip-hop – rep janrynyń da qazaqy ókilderi – qazaq reperleri qazaq tilin damytý úshin osynaý repti bastadyq jáne bul qazaq repin qalaimyz da" deidi.
Qazaq tiliniń damýyna tikelei qatysy bar bir sala – shoý-biznes. Qazir sport, túrli teleqoiylymdar, kontserttik baǵdarlamalar halyqty baýrap alarlyq qasieti bar shoý-bizneske ainaldy. Qazaqtyń úlken-kishisi kúibeń tirshilikten qoldary qalt etkende túrli shoýlardy tamashalaidy. Osy baǵdarlamalardy kórý arqyly kórermen men tyńdarmannyń tildik baǵyty qalyptasady» (Jomart Jeńis shyǵystanýshy). Shoý-biznes naǵyz moda-tildi qalyptastyryp bere alady. Qazir shoý-biznes birtekti qazaq tiline kóshe bastaǵan tárizdi. Qazaqstandaǵy shoý-biznes qazaqstandyq shoý-biznes jáne qazaq shoý-biznesi bolyp bólinip ketken. Mundai úrdis Reseide de bar, alaida Qazaqstandaǵy siiaqty emes, munda tildik barer faktory sebebinen bólingen emes.
Sonymen qazaqstandyq shoý-biznes qazaq tiline kóshe bastady dedik, al qazaq shoý-biznesi onsyz da qazaq tiliniń qatarynda. Máselen, Qazaqstan shoý-biznesinde alǵashynda orys tilinde án shyrqaýdy bastaǵan toptar birtindep qazaq tilinde de án aita bastady, al kóptegen toptar eki tilde de án aitady. Cebebi aýditoriiany, internet kontentti, tyńdarman kontinýýmdy jaýlaýdyń amaly. Orys tilinde ǵana aitatyn toptar joǵalyp ketip otyrdy ne eki tilde óner kórsetetin boldy. Munyń barlyǵy qazaq tiliniń moda-tilge, sándi tilge ainalýyna úlken áser etedi. Tipti, italiialyq Son Paskaldyń qazaq tilinde án aitýy, «Kózimniń qarasyn», «Qazaq bolsam» ánderin aitýy qoǵamdy biraz shýlatyp tastaǵan edi: biri buǵan oń baǵa berse, biri kezekti piarǵa balap jatty. Anton Samoilov ta «Súiem seni ǵana» ánin oryndaý arqyly tanylǵan edi.
Odan keiin jastar tyńdaityn kóptegen mýzyka janrlarynda eksperimentter bolyp jatyr. 2000 jyldardyń basynda búkil álemde eshqandai analogy joq mýzykalyq jańalyq ákelgen Q.Bolmanov ta qazaq folklory negizinde shoý etnoroktyń sintezin jasaǵan edi. Qurmanǵazynyń qasietti kúii búkil álemdi bir yrǵaqqa túsirip, bir demge iitti. Folk-rokty, jalpy, Qazaqstanǵa alǵashqylardyń biri bolyp álemdik sýb-óner janrlaryna tájiribe jasaǵan talanttylardyń biri «Úrker» toby boldy. Sol «Úrker» toby jastardyń da, eresek adamdardyń da arasynda tyńdarmandar jinai aldy. Al «Úrker» tobynyń ánshileri – Aidos Saǵat, Nurlan Alban – toptyń qurylýyn qazaq tilin moda-tilge ainaldyrýdy maqsat etýimen túsindirdi. «Álemde mýzyka janrlarynyń óte kóp túri bar, tipti, qansha adam bolsa, sonsha mýzyka janry bar dese de bolady. Al mýzykanyń folklorlyq janr baǵyttary álemde qyzyǵýshylyq sipatqa ie boldy, sondyqtan da biz de osy baǵytty tańdadyq. Qalalyq jastardyń tutynatyndai dúniesi bolýy kerek edi, biz sony jasadyq, demek, qazaq tilin modaǵa ainaldyrýǵa kiristik», – degendi aitady. Máselen, ataqty «Bitlz» búkil álemge tanylǵanda ár álem jastary «Bitlzǵa» eliktep, aǵylshyn tiline qatty qyzyǵa, úirene bastaǵan, osylaisha aǵylshyn tili osy toptyń arqasynda taraǵan kórinedi.
Sol tárizdi bizdiń qazaqy ónerde kóptegen tájiribeler bolyp jatyr. Akademiialyq ónerge zamanaýi janrlardy laiyqtaý, sintezdeý de qatar júrip jatqan qubylys. Máselen, etno-rok, folk-rok (folklor-rok), etno-rep, etno rep R’n’B tárizdi etnikalyq ónerdi qoldaǵan janrlyq baǵyttar men aǵymdar bar. Bul baǵyttardyń barlyǵy bizde bar: elektrondy dombyrany jalǵyz ǵana qoldanyp júrgen «Aldaspan» toby – etno-rok baǵytynda, «Ulytaý» – etno-rok ári folk-rok baǵytynda, al R’n’B qoldanýshy Erbolat Qudaibergenov – etno rep R’n’B baǵytyn jasap júr. Sol siiaqty bizde etno-repti de qalyptastyrýshy top bar, ol – «Jamaǵat pro» prodiýserlik ortalyǵy, onda Jaqaý esimdi tamasha reper etno-rep jasaýda. Bizdińshe, munyń barlyǵy qazaq tiliniń sándi tilge ainalýyna kómektesedi. Bul janrlar jastar arasynda keń suranysqa ie. Tipti kei reperlerdiń aitýynsha, dini sektanttardyń ózderi reperlerge mánderine ózderine qatysty málimetterdi qosýyn suraidy eken. Túsinikti jait: dini sektalar da bul janrlardyń jastar arasynda keń ekendigin túsinip, jastardy, al túbinde halyqty rýhani jaýlap alý úshin ózderiniń tanymyn tyqpalaidy. Demek, bul janrlar jastar arasynda qoldanysqa ie eken, bul qural arqyly qazaq tiliniń órisin arttyrýǵa, onyń moda-tilge ainalýyna sebepker qylýda tolyqtai qoldanýǵa bolady ǵoi. Qazaq reperleri dál osy jolda jumys jasaýda.
Belorýssiiada belorýs tiliniń qoldanysyn arttyrý úshin jýrnalistter kóptegen tok-shoýlar daiyndaý arqyly iske kirisip jatyr. Olar tolyqtai muny túsindi, halyqty tilge úiretýdiń tiimdi joldarynyń biri – shoý-biznes.
Odan keiin jastar tiline áser etetin bul geimer baǵyty. Jaqynda Qazaqstanda ulttyq naqyshtaǵy oiyn ónimi «Nomads» braýzerlik oiyny shyqty. Oiyn qazaq jáne orys tilderinde berilgen. Oiyndy www.Nomads.kz saitynda tirkelip oinaýǵa bolady. Bizdińshe, bul da jastar tilin qalyptastyrýǵa úlken áser etedi, óz kezeginde qazaq tilin moda-tilge ainaldyrýǵa da.
Qazaq tilin modaǵa ainaldyrar taǵy bir jol – kinofilm. Qazaq tiliniń jastar arasynda stil-tilge ainalýyn barynsha júrgizgen durys. Baiqasaq, qazaq kinofilmderinde oryn alatyn qostildilik tek qana orys tiliniń ǵana paidasyna sheshilip otyrǵan joq, sonymen qatar qazaq tiliniń de paidasyna úles qosyp otyr. Zamanaýi filmderdi qazaq tilinde de jasaýǵa bolatynyn osynaý filmderdegi qazaq tiliniń qoldanýynan-aq ańǵarýǵa bolady. Sonymen qatar, gollivýdtyq filmderdiń qazaq tiline aýdarylýy da qýanyshty jaǵdai. 2011 jyldan beri «Walt Disney/Pixar» jáne «Columbia Pictures» gollivýd kinostýdiialarymen birge jumys jasaýdyń arqasynda búginde gollivýdtyq 11 film aýdarylǵan: «Kólikter-2/Tachki-2», «Qara kiimdiler 3/Liýdi v chiornom 3», «Jańa Órmekshi adam/Novyi chelovek-paýk», «Batyl júrek/Hrabraia serdtsem», «Jalǵyz reindjer/Odinokii reindjer», «Jańa Órmekshi-adam: Kernegen qýat», «Straji Galaktiki/ Galaktika saqshylary», «Malefisenta/Malefisenta», «Zolýshka/Kúlbike», «Mstiteli: Era Altrona/ Kek alýshylar: Altron dáýiri». Kinoteatrlarda dál osy filmderge degen suranys bar. Qarapaiym ǵana mysal, «Jaýjúrek myń bala» filminiń qazaqsha nusqasyn kórermender qatty suraǵannan keiin kinoteatrlar barlyq kórsetilimderdi tek qazaqsha júrgizdi. Máselen, ótken ǵasyrdyń ortasynda Úndistanda da ulttyq tildiń dárejesin kóterý mindeti qoiylǵan bolatyn. Sol ýaqytta Úndistan úkimeti úndi kinematografiiasyn qolǵa alyp Gollivýdtyń úndi tilinde sóileýin júzege asyrdy, nátijesinde el ishinde hindi tilin úirenýge degen talpynys pen úrdis paida boldy. Mine, biz bilmei júrgen kinematografiianyń qudireti qandai!..
Álemdik klassika úlgileriniń qazaq tiline aýdarylǵan nusqasy da qazaq tiliniń moda til bolýyna áser etedi dep oilaimyz. Bul kitaptar tiziminde ataqty “Vlastelin kolets” (Djon Ronald Rýel Tolkien), “Nad propastiý vo rji” (Djerom Devid Selindjer), “Zelenaia milia” (Stiven King) tárizdi zamanaýi ondaǵan kitaptar bar. Sol tárizdi “Garri Poter” (Djoan Roýling), “Sherlok Holms” (Artýr Konan Doil), “Sýmerki” (Stefani Maier) "Prikliýcheniia Toma Soiera" (Mark Tven), Harýki Mýrakami, Paýlo Koelonyń shyǵarmalary bar. Kezinde qazaqstandyq ǵalymdar Garri Poterdi mektep baǵdarlamasyna qosýdy usynǵan eken. «Mádeni mura» baǵdarlamasy aiasynda barlyq álem klassikteriniń shyǵarmalary qazaq tiline tárjimalanǵanyn kórýge bolady.
Máselen, álemdik tulǵalardyń qazaq tilinde sóileýi de qazaq tiline piar ǵana jasap qoimaidy, sonymen qatar qoǵamda moda alýyna úles qosady. D.Medvedevtiń qazaq tilinde sóileýi de biraz qýantyp qalǵan edi. AQSh elshisi Djordj Kroldyń da qazaq tilinde til qatýy qoǵamdy biraz qýantyp tastady. Máselen, ótken ǵasyrdyń 80-jyldarynda KSRO birinshi hatshysy M.Gorbachev alańda avtokólikten túse qalyp halyqpen kóshede suhbattasqan eken. Keńes basshylarynyń birde-biri bulai jasamaǵan kórinedi. Alaida M.Gorbachev sheshen sóileitin adam emes edi, onyń ústine sózderge durys aktsent qoia almaityn bolǵan. Biraq osy áreketi úshin keńes jurty Gorbachevti qatty jaqsy kórgen eken. Nemis golkiperi Oliver Kannyń qazaq tilinde til qatýy da qýantqan edi. Liderlerdiń qazaq tilinde sóileýi qazaq tiline úlken piar jasap bere alatyn edi, óz kezeginde qazaq tiliniń moda-tilge ainalýyna da áser etedi. Ivan Ýrgant Abai óleńin oqydy, sebebi Abaidyń óleńi Máskeý jastary úshin kúres quralyna ainalǵan edi, bul Pýtinge qarsy tolqynys tanytýda qazaqtyń uly aqyny Abaidyń óleńderi orystardyń qazirgi jaǵdaiymen úndeiles eken. Abaidy túsinbese de, olar úshin Abai kezindegi tilin túsinbegen Baironnyń óleńderi tárizdi modaǵa ainalyp kete bardy.
Qymbat Islambek
