تٸل مەسەلەسٸنٸڭ تٷپكٸ سەبەبٸ نەدە?

بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە تٸلدەردٸ دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى قارقىندى جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. باعدارلامانىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى - قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ەتنوستاردىڭ تٸلدەرٸن ساقتاي وتىرىپ, قازاقستاندىق بٸرتەكتٸلٸك پەن بٸرلٸكتٸ نىعايتۋدىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورى رەتٸندە مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ كەڭ اۋقىمدى قولدانىسىن قامتاماسىز ەتەتٸن ٷيلەسٸمدٸ تٸل ساياساتى. ەيتسە دە, تٸل مەسەلەسٸنٸڭ تٷيٸتكٸلدٸ تۇستارى جوق ەمەس. مەسەلەنٸڭ مەنٸنە ٷڭٸلۋ ٷشٸن قازٸرگٸ كەزدە وسى تاقىرىپتا ٸزدەنٸستەر جاساپ جٷرگەن تەۋەلسٸز زەرتتەۋشٸ, دوتسەنت, 100-دەن استام عىلىمي ەڭبەكتەردٸڭ, سولاردىڭ ٸشٸندە 2 مونوگرافييا, 5 وقۋلىق, 13 وقۋ-ەدٸستەمەلٸك قۇرالدارىنىڭ اۆتورى قاناعات جٷكەشەۆتٸڭ ويلارىنا نازار سالساق.

- قاناعات مىرزا, تٸل مەسەلەسٸنٸڭ تٷپكٸ سەبەبٸ تۋرالى ەركٸم ەر تٷرلٸ پٸكٸرلەر ايتادى. سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, تٸلدٸك پروبلەمانىڭ تامىرىن جاھاندىق ٶزگەرٸستەردەن ٸزدەۋگە بولا ما? ونىڭ قازاق قوعامىنىڭ دامۋىنا ىقپالى قانداي?

- قازٸرگٸ قازاق تٸلٸ مەسلەسٸنٸڭ تٷپكٸ سەبەبٸن الدىڭعى قاتارلى قوعامدار دامۋدىڭ يندۋسترييالى باسقىشىنا ٶتٸپ كەتكەندە, قازاقتاردىڭ اگرارلى باسقىشتا قالىپ قويۋىنان, سونىڭ سالدارىنان, ٶز ٸشٸندە ەلەۋمەتتٸك جەنە تٸلدٸك بەلگٸلەرٸ بويىنشا بٶلٸنٸپ, ۇلتتىڭ رۋحاني ەكٸداي كٷيگە ۇشىراۋىنان ٸزدەستٸرۋ كەرەك. بىلايشا ايتقاندا, حالىقتىڭ ورىستٸلدٸ بٶلٸگٸ يندۋس­ترييالى قوعامدا, قازاق تٸلدٸ بٶلٸگٸ اگرارلى قوعامدا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر. بۇل اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق فورماتسييا دەڭگەيٸندەگٸ ارتتا قالۋىنىڭ كٶرٸنٸسٸ بولىپ تابىلادى. بۇل تەزيس تەرەڭٸرەك ينتەرپرەتاتسييا جاساۋدى قاجەت ەتەدٸ. 

دٷنيەجٷزٸلٸك تاريحتا قوعام­داردىڭ تٷرلٸ پارامەترلەر مەن بەلگٸلەر بويىنشا جٸكتەلۋٸ بولىپ جاتادى. سولاردىڭ ٸشٸندە حالىقتاردىڭ دٸنگە (يسلامدىق نەمەسە حريستياندىق) نەمەسە ٶركەنيەتكە قاتىسى (شىعىستىق نەمەسە باتىستىق) نەمەسە ەكونوميكالىق-فورماتسييالىق سيپاتتامالارى (اگرارلى نەمەسە يندۋسترييالى) جاعىنان جٸكتەلۋٸ بار. جٸكتەلگەن قوعامدار اراسىندا نەمەسە قوعامنىڭ ٶز ٸشٸندەگٸ ەلەۋمەتتٸك توپتار اراسىندا قاقتىعىستاردىڭ بولىپ تۇرۋى زاڭدىلىققا اينالعان.

ٶركەنيەتتەر جەنە ولاردىڭ اراسىنداعى قاقتىعىستار مەسەلەلەرٸ باتىس فيلوسوفيياسىندا كەڭ جەنە اۋقىمدى زەرتتەلگەن. سولاردىڭ ٸشٸندە بۇل تاقىرىپتى كەڭٸنەن قوزعاعانداردىڭ بٸرٸ اعىلشىن فيلوسوفى ا.توينبي بولدى. قازٸرگٸ زاماندىق فيلوسوفتاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ س.حانتينگتوننىڭ تۇجىرىمىمەن كەلٸسەدٸ جەنە ول ۇسىنعان ومىرىلۋ سىزىعىن, ەلدەر توبىنىڭ جٸكتەلۋ ۇستانىمىن قۋاتتايدى.

س.حانتينگتوننىڭ ٶركەنيەتتەردٸڭ ومىرىلۋى (ور: تسيۆيليزاتسيوننىي رازلوم – ق.ج.) تەوريياسى بويىنشا ومىرىلۋ سىزىعىنىڭ بٸر جاعىندا لاتىن جەنە گەرمان توبىنداعى تٸلدەردە جاسالعان, ادام ەركٸندٸگٸن العا شىعاراتىن قۇندىلىقتاردى ۇستاناتىن, كاتوليتسيزمنٸڭ اينالاسىنا توپتاسقان ٶركەنيەتتەر, ەكٸنشٸ جاعىندا – پراۆوسلاۆيە جەنە مۇسىلمان دٸندەرٸن ۇستاناتىن, ادام قۇقىعىن تولىق مويىندامايتىن ەلدەر تۇر. قازٸرگٸ گەوساياسي كەڭٸستٸكتە بولىپ جاتقان قاقتىعىستار, نەگٸ­زٸنەن, وسى ومىرىلۋ سىزىعىنىڭ ەكٸ جاعىنداعى قوعامدار اراسىنداعى تٷسٸنٸسپەۋشٸلٸكتەن تۋىنداپ وتىر.

امەريكالىق زەرتتەۋشٸ ە.توف­فلەر حح عاسىردىڭ ورتاسىندا جاز­عان ەڭبەگٸندە دٷنيەجٷزٸ ەلدەرٸن ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋ جاعىنان ەكٸگە بٶلٸپ قاراستىرعان بولاتىن: «جەردەگٸ ادامدار ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان ۋاقىتى بويىنشا جٸكتەلەدٸ. كٶپتەگەن جاعدايلاردا ولار بۇدان بٸر عاسىر بۇرىنعى اتالارى سيياقتى ٶمٸر سٷرەدٸ. بۇلار ٶتكەننٸڭ ادامدارى, جەر تۇر­عىندارىنىڭ 70%-ىن قۇرايدى. 25%-دان استامى دامىعان ٶنەر­كەسٸپتٸ ەلدەردە تۇرادى. ولار زاماناۋي ٶمٸر سٷرەدٸ. ولار قازٸرگٸ كٷننٸڭ ادامدارى».

ومىرىلۋ بٸر ەلدٸڭ ٶز ٸشٸندە دە بولىپ جاتادى. وعان رەسەي زييالىلارىنىڭ جٸكتەلۋٸ ايشىقتى مىسال بولا الادى. رەسەيدە ەلدٸڭ دامۋ باعىتىن ايقىنداۋدىڭ باتىسشىلدىق جەنە سلاۆيانشىلدىق ەكٸ پاراديگماسىنىڭ ٶمٸر سٷرٸپ كەلە جاتقانى بەلگٸلٸ. سوڭعى مىڭ جىل بويى ورىس زييالىلارى اتالعان باعىتتار بويىنشا بٶلٸنٸپ, ٸشكٸ رۋحاني جٸكتەلۋدٸ باستان كەشٸرٸپ كەلەدٸ. «قىرعيقاباق سوعىستان كەيٸن باتىسشىلدار مەن سلاۆيانشىلدار اراسىنداعى كلاسسيكالىق كٷرەس قايتا جاندانىپ, رەسەي قايتادان «جىرتىلعان ەلگە» اينالدى» دەپ سيپاتتادى س.حانتينگتون.

- بۇل قۇبىلىستاردىڭ سالدارى قانداي بولادى دەپ ويلايسىز? قازاق تٸلٸنە قاتىستىلىعى شە? 

- قازٸرگٸ قازاق ۇلتىنىڭ رۋحاني دٷنيەسٸندە بولىپ جاتقان قۇبى­لىستاردى ۇستانىمىندا ٶركەنيەتتەر اراسىنداعى انتاگو­نيزمنٸڭ سالدارى بولىپ تابىلاتىن تاريحي قاقتىعىستاردىڭ تۇيىقتالعان بٸر بۋىنى رەتٸندە قاراۋعا بولادى. دٷنيەجٷزٸلٸك اۋقىمدا ەلدەردٸڭ توپقا بٶلٸنۋٸ جەنە ەلٸشٸلٸك اۋقىمدا بەلگٸلٸ بٸر رۋحاني پاراديگمانى جاقتاۋشىلار مەن وعان قارسىلار بولىپ جٸكتەلۋدٸڭ پايدا بولۋ سەبەپتەرٸ مەن ٶتۋ ٷدەرٸسٸندە ٶزٸندٸك ۇقساستىقتار مەن ەرەكشەلٸكتەر بار. قازاق امبي­ۆالەنتتٸلٸگٸ ەلٸشٸلٸك جٸكتەلۋدٸڭ مىسالىنا جاتادى.

كٶپتەگەن ەلدەردە اگرارلىق ۋكلادتان يندۋسترييالىق ۋكلادقا اۋى­سۋ كەزەڭٸندە كٶرٸنٸس بەرەتٸن ۇلتتىڭ ٸشتەي ومىرىلۋ قۇبىلىسى جٷرٸپ جاتىر. مۇنداي قۇبىلىستار بۇرىنعى كەڭەستٸك شىعىس ەلدەرٸندە ايقىن كٶرٸنٸس بەرەدٸ. ە.توففلەردٸڭ سارالاۋى­نا سالساق, ٶنەركەسٸپتٸ قالالاردا تۇراتىن قازاقتار «قازٸرگٸ كٷنمەن», ال اۋىل تۇرعىندارى «ٶتكەنمەن» ٶمٸر سٷرٸپ جاتقاندار بولىپ شى­عادى.

قالا جەنە اۋىل, ولاردىڭ ارا­قاتىناسى تۋرالى مەسەلەلەر قازاق قاۋىمىنىڭ ەلەۋمەتتٸك ٶمٸرٸنە عانا ەمەس, مەدەنيەتٸنە, كەلەشەگٸنە قاتىستى دا ٶزەكتٸ سانالادى. ەسٸرەسە, بۇل مەسەلەنٸڭ قازاق تٸلٸنە قاتىستىلىعىن زەرتتەۋدٸڭ ماڭىزى ەرەكشە.

ٶرلەۋدٸ قالادان ٸزدەۋ كەرەك. بۇل اكسيوما قوعامتانۋشى عالىمدارعا بەسەنەدەن بەلگٸلٸ بولسا دا, ٶمٸرلٸك پراكتيكادا تولىققاندى ەسكەرٸلمەي كەلەدٸ. زييالى ساناتىنداعى ادامدار ٶمٸردە بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردىڭ ەلەۋمەتتٸك سىرلارىنا ٷڭٸلە الماي, سىرتقى كٶرٸنٸستەن قورىتىندى شىعارىپ, دۇرىستى بۇرا تٷسٸندٸرٸپ, بۇقارالىق سانانى تەرٸس باعىتتاپ وتىرادى. قازٸرگٸ قازاقتىڭ باسىنا تٷسٸپ وتىرعان تاۋقىمەتتەرٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك سەبەپتەرٸ وسى ۋاقىتقا دەيٸن تەرەڭنەن تٷسٸندٸرٸلمەگەندٸكتەن, ٸسٸ العا باس­پاي, ەلەۋمەتتٸك ومالۋ جاعدايىنان شىعا الماي كەلەدٸ.

سوڭعى جارتى مىڭ جىل ٸشٸندە باتىس ٶركەنيەتتەرٸ قوعامدىق دامۋدىڭ بارلىق جاعىنان قارىشتاپ العا وزىپ كەتكەندە, شىعىس ەلدەرٸ تاريح كٶشٸنٸڭ شاڭىن جۇتىپ, ارتتا قالدى, وتارلىق ەزگٸگە دۋشار بولدى. تابيعي جەنە ەڭبەك رەسۋرس­تارى مول, مىڭ جىلدىق تاريحى, تٶلتۋما مەدەنيەتٸ بار, XV عاسىرعا دەيٸنگٸ كەزەڭدە عىلىم مەن تەحنيكا جاعىنان ەۋروپالىقتاردان جوعارى دەڭگەيدە بولعان شىعىس ەلدەرٸ سوڭعى عاسىرلاردا باتىستىڭ تابانىندا جانشىلىپ جاتتى. قازٸر دە ٶركەنيەت كٶشٸن باستاۋشى, زاماناۋي دٷنيەتٷزٸلٸمدٸ قۇرۋشى, حالىقارالىق تەرتٸپتەردٸ ورناتۋشى باتىس قوعامدارى بولىپ قالۋدا.

 - نەگە?

- بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن ٸزدەۋ­شٸلەر دە از بولعان جوق. تابىلعان جاۋاپتاردىڭ اراسىندا يلاندىراتىندارى دا جوق ەمەس. زاماناۋي زەرتتەۋشٸلەردٸڭ دەنٸ بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن باتىس پەن شىعىس ٶركەنيەتتەرٸ ٶكٸلدەرٸنٸڭ قۇندىلىقتار جٷيەسٸندەگٸ ايىرمالاردان تابادى. مۇنىڭ دا ٶزٸندٸك قيسىنى بار.

ٶركەنيەتتٸڭ ەكٸ تۇرپاتى ٶكٸلدەرٸنٸڭ قۇندىلىقتار جٷيەسٸندەگٸ باستى ايىرما – باتىس ادامىنىڭ ماشيناعا قۇمارلىعىنان, شارۋاشىلىقتى يندۋسترييالىق ەدٸسپەن جٷرگٸزۋگە بەيٸمدٸگٸنەن, قالادا تۇرىپ ٶمٸر سٷرۋگە, ٶنەركەسٸپپەن اينالىسۋعا ىنتالىلىعىنان, ال, شىعىس ادامىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مەن قول ٶنەرٸنە دەن قويىپ, كٶپشٸلٸگٸنٸڭ اۋىلدى جەرلەردە تۇرۋدى قالاۋىنان كٶرٸنٸس بەرەدٸ.

باتىس عىلىمدى, تەحنيكانى, تەحنولوگييانى جەتiلدiرۋمەن, قالا يندۋستريياسىنا دەن قويىپ, تٷرلٸ مەحانيزمدەر مەن ماشينالار ويلاپ شىعارۋمەن, ادامنىڭ ەڭبەگiن جەڭiلدەتۋ شارالارىمەن اينالىسقاندا, شىعىس بۇرىنعىشا اۋىلدى جەرلەردە بىتىراپ, اگرارلىق ۋكلادتى ساقتاپ قالدى, اۋىر قول ەڭبەگiمەن ٶلمەستiڭ كٷنiن كٶرۋiن جالعاستىرا بەردi. اۋىلىنداعى ٷيرەنشiكتi كٷيبەڭنەن, جانىن جەگiدەي جەگەن مەزi تiرشiلiگiنەن باس تارتا الماۋ – شىعىس ادامىنىڭ رۋحاني باستامالارىن قۇرايتىن, ونىڭ ساناسىن مەڭدەگەن, ونىڭ اقىلى مەن جٷرەگٸن جاۋلاپ العان, سونىسىمەن ەر سٶزٸنە, ٶمٸرلٸك قىزمەتٸنە, شىعارماشىلىعىنا, ٸسٸ مەن ەرەكەتٸنە ىقپال ەتەتٸن, ەتەكتەن تارتقان مەنتالدىق اپپاراتتىڭ باستى قۇراۋىشى بولىپ تابىلادى. وسى سەبەپتەن XV عاسىردان كەيٸنگٸ كەزەڭدە باتىس ەلدەرٸ ٶركەنيەتتەر دامۋىنىڭ يندۋسترييالى باسپالداعىنا ٶتكەندە, ازييا مەن افريكانىڭ بايىرعى الىپ مەملەكەتتەرٸ اگرارلىق باس­پالداقتا قالىپ قويدى. مۇنىڭ ارتى شىعىستى اۋىر سالدارلارعا باستاپ ەكەلسە دە, ودان قورىتىندى شىعارماعان جٷزدەن استام قوعامدار ەلٸ ورتاعاسىرلىق اگرارلىق ۋكلاد جاعدايىندا كٷنەلتٸپ كەلەدٸ.

شىعىستاعى ٶنiمi ماردىمسىز قول ەڭبەگi ادامعا اينالاسىنا باجايلاي قاراۋعا مٷمكiندiك بەرمەدi. شىعىس ادامى ەشتەڭەگە جارىماسا دا, ۇزاق جەنە مونوتوندى ەرەكەتتەردi بارىن سالا, ىنتامەن اتقاردى, اۋىر تۇرمىسىن جالعاستىرا بەردٸ. شىعىس ادامى قوعامنىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق, مەدەني-ەلەۋمەتتٸك دامۋىنداعى قالانىڭ رٶلiن تٷسٸنبەدٸ. مەدەنيەتكە, ساۋاتتىلىققا تىرىس­پادى, ٶز تاعدىرىن ٶزٸ باسقارۋعا تىرىسپادى, باقىت ٷشٸن كٷرەسپەدٸ, ٶمٸردٸڭ مەندٸلٸك ٶلشەمدەرٸن ٸزدەمەدٸ. جاقسىلىققا باستايتىن ٶز­گەرٸستٸ «اسپانداعى» قۇدايدان, جەردەگٸ بيلەۋشٸدەن كٷتتٸ.

ٶركەنيەتتٸڭ اگرارلى جەنە يندۋسترييالى بولىپ ومىرىلۋى XVI عاسىرداعى نيدەرلاندىدا بولعان ساياسي وقيعالاردان باستالعانى بەلگٸلٸ. XVII عاسىرداعى اعىلشىن ليبەرال-دەموكراتييالىق رەۆوليۋتسيياسى ٶنەركەسٸپتٸ قوعامنىڭ تولىق جەڭٸسكە جەتكەنٸن جەنە ونىڭ اگرارلى قوعامنان ارتىقشىلىعىن بۇلجىتپاي دەلەلدەپ بەردٸ. وسىدان باستاپ ەۋروپا ەلدەرٸ سۋىرىلىپ العا شىعىپ, ادامزات ٶركەنيەتٸنٸڭ جەتەكشٸلٸك لەگٸن مىعىم يەمدەنٸپ الدى.

XVIII عاسىردا ۇلىبريتانييا ٶنەركەسٸپ تٶڭكەرٸسٸن جٷزەگە اسىرىپ, قۇقىقتىق قوعام ورناتىپ, كلاسسيكالىق پارلامەنتاريزم ەلٸنە اينالىپ جاتقاندا, قازاقتار بيلٸكتٸڭ حاندىقتان ٶزگە دە تۇرپاتى بولاتىنىن, مال باعۋدان دا باسقا كەسٸپ بار ەكەنٸن ەسكەرمەي ٶمٸر سٷرٸپ جاتتى. رەسەيدٸڭ بارعان سايىن شەكاراعا جاقىنداپ كەلۋٸ, بەكٸنٸستەر سالۋى, وت قارۋلى ەسكەر ويناتۋى, بٸر سٶزبەن ايتقاندا, سوعىسقا دايىندالۋى قازاق حاندارىنىڭ ەستەرٸن جييۋىنا ەسەر ەتە المادى. ولار باعزى زامانداردا ەۋەنٸ الماپ, جەردٸ جالماعان شىڭعىس, جوشى, باتۋ, ماماي, توقتامىس حانداردىڭ ۇرپاعى ەكەنٸن ۇمىتتى. تىماقتارىن باسا كيٸپ الىپ, سويىلسوعارلارىن ەرتٸپ الىپ, بٸرٸن بٸرٸ بارىمتالاۋدان قولدارى تيمەدٸ.

قازاقتىڭ باسىنا تٶنگەن نەۋبەت اتاۋلى وسىدان – قالا سالۋمەن, ٶنەركەسٸپپەن, تەمٸر ٶڭدەۋمەن, زەڭبٸرەك قۇيۋمەن, شەكارا بەكٸنٸستەرٸن ورناتۋمەن, ەسكەر قۇرۋمەن اينالىسپاۋدان باستاۋ الدى. ورىس پەن قىتاي جوڭعارلاردى ايداپ سالعاندا, قازاقتىڭ مىڭعىرتىپ باعىپ جٷرگەن ميلليون قويىنىڭ سەپتٸگٸ تيمەدٸ. مامىراجاي ٶمٸردەن بەرەكە كەتتٸ. سوعىس ٶنەرٸ ٷيرەتٸلمەگەن ەسكەر باۋداي تٷسٸپ, قىرىلدى. «اقتابان شۇبىرىندى, القاكٶل سۇلاما» باستالدى.

- قازاق قوعامىنىڭ ەلەۋمەتتٸك جەنە تٸلدٸك بەلگٸلەرٸنە قاراي بٶلٸنۋٸن قالاي سيپاتتايسىز?

- تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸنگٸ كەزەڭدە كەڭەستٸك شىعىس رەسپۋبليكالارىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ كٷيزەلٸسكە ۇشىراۋى اۋىلدا تۇراتىنداردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸنٸڭ جۇمىسسىز قالۋىنا, جۇمىس ٸزدەپ ەرٸكسٸز قالاعا اعىلۋىنا ەكەلٸپ سوقتى.

ەدەتتە شارۋا ٶز ەركٸمەن قالاعا كەلمەيدٸ. كەلسە ول اۋىلى قاڭىراپ, كيەرگە كيٸم, ٸشەرگە تاماق تابا الماي, قايىرشىلانعاندا عانا كەلۋٸ مٷمكٸن. قالاعا كەلٸپ جاعدايىن جاقسارتىپ السا, ول ودان كەيٸن اۋىلىن ساعىنىپ ەن سالىپ, باز كەشٸپ ٶمٸر سٷرەدٸ, اۋىلىنا قايتۋدىڭ كەز كەلگەن مٷمكٸندٸگٸن كٷتۋمەن كٷنەلتەدٸ. و.شپەنگلەر ايتقانداي, «ونى ٷلكەن قالالاردىڭ «ەزگٸسٸنەن» بوساتىپ كٶرٸڭٸز, وندا ول, ەشتەڭەسٸن جوعالتپاي-اق, ٶزٸنٸڭ العاشقى قاۋىمدىق كٷيٸنە قايتا ورالادى».

قازاقتار دا قالاعا عىلىم, بٸلٸم, مەدەنيەت ٸزدەپ كەلگەن جوق, كٷنكٶرٸس ٸزدەپ كەلدٸ, بازار جاعالاپ, جالاقى از تٶلەنەتٸن, لاس جۇمىستاردى اتقاردى. ٶزدەرٸ شىققان تەگٸن – اۋىلىن ۇمىتا الماي, زار يلەگەن كٷندەرٸن كەشٸپ جاتتى. قالا ٷردٸستەرٸن مەڭگەرٸپ كەتە المادى جەنە وعان ىنتالىلىق تانىتپادى. سول اۋىلداعىداي كەرەناۋ, بەيقام تۇرمىسىن قۇرىپ جاتتى.

جاڭا ورتادا قالىپتاسقان جاعدايلار ادامدى ولارعا بەيٸمدەلۋ قاجەتتٸگٸن تۋدىراتىنى بەلگٸلٸ. «اۋىل نەمەسە قالا ۇستاسى, اۋىلناي نەمەسە بۋرگوميستر ەكەۋٸ ەكٸ ەلەمدە تۇراتىنداي. اۋىل جەنە قالا ادامى – ەكٸ تٷرلٸ مەندٸلٸك. العاشىندا ولار الشاقتىقتى سەزەدٸ, كەيٸن الشاقتىق ولاردى بيلەي باستايدى, اقىر اياعى ولار بٸرٸن بٸرٸ تٷسٸنۋدەن قالادى» دەپ و.شپەنگلەر ايتقانداي, اۋىلدا تۋىپ, اۋىلدا ٶسكەن ادام قالاعا نەعۇرلىم كەشٸرەك كەلسە, سوعۇرلىم ونىڭ قالا جاعدايىنا بەيٸمدەلۋٸ ەرٸ قيىن, ەرٸ ۇزاق. كٶپشٸلٸك جاعدايدا, ول قالالىق ورتادا قالىپتاسقان مۇراتتار مەن قۇندىلىق باعدارلاردى مەڭگەرە الماي كەتەدٸ. سەبەبٸ, ولاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ سەنسيتيۆتٸك شاعىن اۋىلدا ٶتكٸزٸپ كەلگەن. سوندىقتان, ولاردىڭ بەيٸمدەلۋٸ اۋىر جەنە ۇزاققا سوزىلادى, كٶپشٸلٸگٸ بەيٸمدەلە الماۋ دەرتٸن (اداپتاتسيوننىي سيندروم) باستان كەشٸرۋدە.

- قازاق ٸشٸندەگٸ جٸكتەلۋ قالاي قالىپتاستى?

- كەڭەس كەزٸندە قالا­­داعى از ساندى قازاقتار انا تٸلٸندە ساباق وقىتاتىن مەكتەپتٸڭ ازدىعىنان نەمەسە مٷلدەم بولماۋىنان بالالارىن ەرٸكسٸز ورىسشا وقىتتى. ٶندٸرٸس قاجەتتٸگٸنە وراي, ٶزدەرٸ دە تولىق ورىسشاعا ويىستى. ۋاقىت ٶتكەن سايىن ۇلتى قازاق بولسا دا, ورىس تٸلٸندە سٶيلەيتٸندەردٸڭ ٷلەسٸ ارتا بەردٸ. سىرت سىقپىتى قازاققا ۇقساعانىمەن, تٸلٸ, ويلاۋ ستيلٸ, مەنتاليتەتٸ, دٷنيەتانىمى اۋىل قازاعىنٸكٸنەن باسقا سوتسيۋم پايدا بولدى. الدىمەن ساۋاتتى ادامداردىڭ جان ەلەمٸندە ورىن العان قازاقشا-ورىسشا ەكٸدايلىق كەيٸنگٸ كەزەڭدە حالىقتىڭ اۋقىمدى بٶلٸگٸن قامتىدى.

جىل ٶتكەن سايىن ەكٸ ەلەمدٸ بٶلٸپ تۇرعان قۇردىم تەرەڭدەپ, قازاق ٶمٸرٸندە رۋحاني دۋاليزم تولىق ورنادى. س.حانگينگتوننىڭ سٶزٸمەن پٸشٸندەگەندە, قازاق تا «جىرتىلعان ۇلتقا» اينالدى. ومىرىلۋ سىزىعىنىڭ بٸر جاعىندا اۋىلدا تۇراتىن قازاقتٸلدٸ قازاق ەلەمٸ, ەكٸنشٸ جاعىندا قالالاردا ورنىققان ورىستٸلدٸ قازاق ەلەمٸ پايدا بولدى. قازٸرگٸ قازاق اسپانىنىڭ استىندا اتالعان ەكٸ رۋحاني ەلەم قاتار ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر. رۋحاني ايالاردا بولىپ جاتقان كەلەڭسٸزدٸكتەردٸڭ بەرٸ وسىمەن – قازiرگi قازاق قوعامىنىڭ ەكٸ ەلەمگە بٶلٸنٸپ تٷسۋٸمەن تٷسٸندٸرٸلەدٸ.

ٶتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنان باستاپ اۋىلدى مەكەندەردٸڭ تۇرعىندارى اراسىنان قالاعا كەلٸپ قونىستانىپ, وقۋعا تٷسٸپ, ماماندىق الىپ جاتقاندار كٶبەيدٸ. ولاردىڭ اراسىنان شىققان جازۋشىلار, عىلىمي دەرەجە العاندار, بٸلٸم مەن مەدەنيەت قايراتكەرلەرٸ اتانىپ جٷرگەندەر از ەمەس. بٸراق, تۇتاستاي العاندا, ولار قالالىق بولىپ كەتكەن جوق, رۋحاني ٶمٸرٸندە ٶزگەرٸس بولا قويعان جوق جەنە بولمايدى دا. ٶيتكەنٸ, ولاردىڭ دٷنيەتانىمى جاس شاعىندا ساناسىن مەڭدەگەن قازاقتٸلدٸ كونتەنتتٸڭ اگروتروپتى مازمۇنىمەن شارتتاندىرىلىپ تاستالعان. ال, ورىس تٸلٸندە سٶيلەيتٸن, قالادا تۇراتىن, تٷبٸرلٸ قالالىق قازاقتاردىڭ (قالادا تۋىپ, ٶسكەن ۇرپاق) دٷنيەتانىمى ورىس تٸلٸنٸڭ كونتەنتٸمەن قالىپتاسقاندىقتان, ولار ويى مەن ىندىنى جاعىنان سولارعا جاقىن.

- مۇنداي جاعدايدى قالاي تٷسٸندٸرٸپ بەرەر ەدٸڭٸز? قازاق تٸلٸ مەرتەبەسٸنٸڭ كٶڭٸل كٶنشٸتپەۋٸنٸڭ باستى فاكتورى نەدە?

- مۇنداي احۋال مەدەني كەشٸگۋ تەوريياسىمەن تٷسٸندٸرٸلەدٸ. ول تەورييا بويىنشا ماتەريالدىق مەدەنيەتكە قاراعاندا بەيٸمدەلۋ مەدەنيەتٸنٸڭ ٶزگەرۋٸ كەشەۋٸل جٷرەدٸ. بۇل قۇبىلىس ٷنەمٸ ماتەريالدىق جەنە ماتەريالدىق ەمەس ايالاردىڭ دامۋى اراسىنداعى ٷيلەسٸمسٸزدٸككە ەكەپ سوقتىرادى. سونىڭ سالدارىنان كەشٸككەن سوتسيۋم ىلعي دا شەشۋٸ قيىن ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەرگە تٸرەلەدٸ دە وتىرادى.

قازاقستان قوعامى – تۇتاستاي العاندا, يندۋسترييالى-اگرارلى قوعام. ال, ەلەۋمەتتٸك-لينگۆيستيكالىق پارامەترلەر بويىنشا قازاق تٸلٸ اگرارلى قوعامعا تەن سيپاتتامالارىمەن, اۋىل لينگۆەماسىن پراكتيكالاۋ دەڭگەيٸندە قالىپ وتىر. قازاق تٸلٸنٸڭ ساپالىق كٶرسەتكٸشتەرٸن, قازاق ويىنىڭ كەشٸگۋٸنٸڭ سەبەپتەرٸن ايقىنداۋشى فاكتور - وسى.

قازiرگi قازاق تiلiنiڭ باستان كەشiپ وتىرعان قيىندىقتارى, قوعام ٶمiرiندە قولدانىستاعى مٷشكiل جاعدايى, ٶزiنiڭ مەملەكەتتiك مەرتەبەسiنە ساي قىزمەتiن اتقارا الماي وتىرۋى وسى فاكتورمەن – قازاقستان قوعامى مەن قازاق تٸلٸنٸڭ ٶركەنيەتتٸك دامۋ ساتىسىنىڭ تٷرلٸ باسپالداقتارىندا قالىپ وتىرۋىنان كٶرiنiس تاباتىن قازاق تiلiنiڭ باستى قايشىلىعىمەن تٷسiندiرiلەدi. قازٸرگٸ قازاق تٸلٸ كونتەنتٸنٸڭ نەگٸزٸ بالالىق شاعىن – سەنسيتيۆتٸ جاستارىن اۋىلدا ٶتكٸزٸپ كەلگەن اۆتورلاردىڭ اگرارلى قوعام شىنايىلىعىن سيپاتتايتىن ماتەريالدارىنان تۇرادى جەنە ولارى نورماعا تٷسپەگەن, جالپاق تٸل ستيلٸندە ورىندالعان.

يندۋسترييالى قالادا جەنە اگرار­لى اۋىلدى ەلدٸ مەكەندەردە بٶلٸنٸپ ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان حالىقتار دٷنيەجٷزٸندە از ەمەس. بۇل – قازٸرگٸ زاماننىڭ كەلبەتٸن ايقىندايتىن, حالىقتاردىڭ ٶركەنيەت ساتىسىنىڭ تٶمەنگٸ باسقىشىنان جوعارعىسىنا ٶتۋٸن, ياكي كەنتتەنۋ ٷدەرٸسٸن كٶرسەتەتٸن قۇبىلىس. تەك ٶزگە حالىقتاردا قالا ادامى مەن دالا ادامىنىڭ تٸلٸ بٸر, مەدەنيەتٸ, دٸلٸ, تٸنٸ بٸر, دٸتتەگەندەرٸ دە بٸر – اۋىلدان قالاعا ويىسۋ. ال ومىرىلۋ سىزىعىنىڭ ەكٸ جاعىنا بٶلٸنٸپ تٷسكەن قازاقتاردىڭ رۋحاني دٷنيەلەرٸ ەكٸ باسقا, مەدەنيەتتەرٸ, دٸلٸ, تٸنٸ باسقا بولىپ قالۋدا. اۋىلدا تۇراتىن جەنە قالادا تۇرسا دا ەلٸ جاڭا ورتاعا كٸرٸكپەگەن قازاقتاردىڭ ۇستانىپ وتىرعان باعىتىنىڭ كەسٸرلٸلٸگٸ سول, ولار قالادان اۋىلعا ۆەكتورىن ۇستانۋىندا, قازاقتان اۋىلدىق ۇلت جاساۋ جولىنا تٷسٸپ الۋىندا. ۇلتتىڭ باسىنا تٷسٸپ وتىرعان اۋىرتپالىقتىڭ بەرٸ وسى كەسٸرلٸ باعىتتىڭ سالدارلارى رەتٸندە كٶرٸنٸس بەرۋدە.

ٶركەنيەت ساتىسىنىڭ تٷرلٸ باسپالداقتارىندا جايعاسۋىنا جەنە ٶمٸر سٷرۋ ارەالىنىڭ باسقا­لىعىنا وراي, اۋىل جەنە قالا قازاقتارىنىڭ باستارىنا كەلٸپ قۇيىلىپ جاتقان تٸل كونتەنتٸنٸڭ مازمۇنى باسقا, ساپاسى دا ەر دەڭگەيدە. ويلاۋ ستيلدەرٸ دە ەر تٷرلٸ باستاۋلاردان الىنعان سەمانتيكالىق جٷيەنٸڭ مازمۇنىمەن انىقتالادى. سونىڭ سالدارىنان ولاردىڭ ينتەللەكتٸلٸك دامۋ دەڭگەيلەرٸ دە ەركەلكٸ, تيٸسٸنشە, مەدەنيەتتەرٸ دە باسقا. ەر توپ ٶزٸنٸڭ ويكۋمەنا كەڭٸستٸگٸندە جيناقتاعان بٸلٸمٸ مەن ٶمٸرلٸك تەجٸريبەسٸنەن قورىتىندى شىعارادى. ولاردىڭ ۇلتتىق, مەملەكەتتٸك مەسەلەلەردٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸنە, تٸلدٸڭ, مەدەنيەتتٸڭ دامۋ باعىتتارىنا, دەستٷرگە, بالا تەربيەسٸنە, حالىقارالىق ساياسات ۆەكتورلارىنا قاتىستى ۇستانىمدارى ٷيلەسپەيدٸ. ەرقايسىسى ەلەۋلٸ ساياسي قۇبىلىستارعا تٷرلٸشە كٶزقاراس ۇستانادى, ٸرٸ ساياسي قايراتكەرلەردٸڭ قىزمەتٸنە, قوعامنىڭ كەلەشەگٸنە, ۇلت قاتىناستارىنا قاتىستى تۇرعىلارى دا ٶزگەشە.

اۋىل ەلەمٸنٸڭ ادامى قازاق اۋىلدا تۇرىپ, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدٸ. ۇلت تٸلٸ مەن مەدەنيەتٸ اۋىلدا ساقتالاتىنىنا سەنەدٸ. دەستٷرشٸل. حالىقارالىق ساياساتتا مۇسىلمان ەلدەرٸمەن جاقىن بولۋدى جٶن دەپ تابادى. ٸشكٸ ساياساتتا تىنىشتىق, تۇراقتىلىق ساقتالۋىن, قازاق ەمەستەردٸڭ ەلدەن كەتە بەرۋٸن قالايدى.

قالا ەلەمٸنٸڭ ادامى قازاق قالاعا كەلٸپ, ٶنەركەسٸپپەن اينالىسۋى, جالاقىمەن ٶمٸر سٷرۋٸ, قارجى اعىسىن جەنە بيلٸكتٸڭ ەرەكەتٸن باقىلاۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدٸ. ۇلت تٸلٸ مەن مەدەنيەتٸن قالادا دامىتۋدى كٶزدەيدٸ. ۇلتتىق جەنە جالپىادامزاتتىق دەستٷرلەردٸڭ ٷيلەسۋٸن قالايدى. حالىقارالىق ساياساتتا دامىعان دەموكراتييالىق ەلدەرمەن جاقىن بولۋدى جٶن دەپ تابادى. ٸشكٸ ساياساتتا ورنىقتى ديناميكالىق قوزعالىستاردىڭ بولىپ جاتۋىن, قازاق ەمەستەردٸڭ ەلدەن كەتپەۋٸن قالايدى.

اكسيولوگييالىق ۇستانىمدار تۇرعىسىنان قاراعاندا بۇل توپتاردىڭ ٶزدەرٸنە تەن بەتكە ۇستار قۇندىلىق باعدارلارى بار. اۋىل ەلەمٸ ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى – ۇلتتى, تٸلدٸ, دەستٷردٸ, عۇرىپتى, ۇلتتىق مەدەنيەتتٸ قاستەرلەۋگە تىرىسادى. قالالىقتار بۇل اتالعانداردى جوققا شىعارمايدى, وعان قوسا جالپىٶركەنيەتتٸك قۇندىلىقتارعا دەن قويادى. ولار ادام ەركٸندٸگٸن, تەڭدٸكتٸ, ادام قۇقىعىن, شارۋاشىلىقتى يندۋسترييالاندىرۋدى, دەموكراتييانى, ازاماتتىق قوعامدى بەتكە ۇستايدى.

ەكٸ ەلەم ٶكٸلدەرٸنٸڭ دٷنيەنٸ كٶرۋٸ, تانۋى باسقا بولعاندىقتان, ولاردىڭ دٸتتەگەن ىندىندارى دا باسقا. كٶپشٸلٸك جاعدايدا بٸر قۇبىلىستى ەرقايسىسى ٶز قىرىنان كٶرەدٸ, بٸر سۇراققا كەرەعار, ەكٸ تٷرلٸ جاۋاپ بەرەدٸ, بٸر مەسەلە تۋرالى قابىلدايتىن شەشٸمدەرٸ دە باسقا. ەكٸ ەلەم ادامدارىنىڭ تالعامدارى دا ٷيلەسپەيدٸ, وقيتىن مەتٸندەرٸ, ايتاتىن ەندەرٸ دە باسقا. بەلگٸلٸ بٸر اۋقىمدى مەسەلەنٸ شەشۋگە كەلگەندە ويلاۋ ستيلٸندەگٸ جەنە دٷنيەتانىمداعى الشاقتىق ولاردى بارريكادانىڭ قاراما-قارسى جاقتارىنا توپتاسۋعا يتەرمەلەيدٸ. سوندىقتان ەكٸ ەلەم ادامدارىنىڭ اراسىندا قارسى تۇرۋلار مەن شەپتەسۋلەر بولىپ تۇرادى. بٸرٸنە بٸرٸ «مەمبەت» جەنە «مەڭگٷرت» دەپ سايقىمازاق ات قويىپ العان.

توپتار ٶكٸلدەرٸ اراسىندا كەيبٸر ٶزەكتٸ مەسەلەلەر تٶڭٸرەگٸندە باسپاسٶزدە دە بٸتٸسپەس ايتىستار جٷرٸپ جاتادى. ولاردا بۇقارانى قاتىستىرۋعا ۇمتىلىس تا كٶرٸنٸس بەرٸپ قالادى. «قازاقتارعا قارسى ەرەكەت ەتەتٸن جاسىرىن ۇيىمدار بار, ولاردى الپاۋىت وليگارح­تار قارجىلاندىرادى» نەمەسە «ورىستٸلدٸلەر قازاق تٸلٸنە قارسى, ەدەيٸ ۇيىمداسقان قاستاندىق جاساپ جٷر» دەگەن سيياقتى «ٷي­رەكتەر» ۇشىرىپ وتىرۋ قازاق باسى­لىمدارىنىڭ ەدەتٸنە اينالعان. كەيدە قاقتىعىس تۇلعاارالىق دەڭگەيگە كٶتەرٸلٸپ, ارتى سوتتاسۋعا دەيٸن بارىپ جاتادى.

بىلايشا ايتقاندا, بٸر قازاق ۇلتىنىڭ ٸشٸندە ەكٸ مارگينالدىق توپتان تۇراتىن, ەكٸ تٸلدە سٶيلەيتٸن, دٷنيەتانىمدارى بٶلەك, ەكٸ مەدەنيەت جاساپ وتىرعان ەكٸ «ۇلت» ٶمٸر سٷرٸپ وتىر.

- ەكٸگە جارىلۋدىڭ مەملەكەتكە ەكەلەر زاردابى دا از بولمايدى. بۇل ەكٸ توپتى قالاي بٸرٸكتٸرۋگە بولادى? 

- ەكٸ توپتىڭ ٶكٸلدەرٸ دە ۇلتتىق بٸرلٸك يدەياسىن تٷسٸنەدٸ جەنە قۋاتتايدى. وتانشىلدىق سەزٸمدەردەن كەندە ەمەس. ەل, جەر, ۇرپاق قامى تەكتەس قۇندىلىقتار ەكەۋٸنە بٸردەي. ۇلتتىڭ, قازاق تٸلٸ مەن مەدەنيەتٸنٸڭ كەلەشەگٸنە قاتىستى ەكٸ توپ ادامدارىنىڭ دا نيەتتەرٸ ٸزگٸ, ماقساتتارى بيٸك, قۇلشىنىستارى قۇپتارلىق. الايدا, اراداعى رۋحاني تٷسٸنٸسپەستٸكتٸڭ سالدارى ولاردى دامۋدىڭ بەلگٸلٸ بٸر باعىتتىق مەسەلەلەرٸن شەشۋ بارىسىندا ماڭىز الارلىق تاكتيكالىق قاقتىعىستارعا سوقتىرىپ وتىرادى. بٸر توپتىڭ ەكٸنشٸسٸنٸڭ تۇراعىنا قارسىپەيوراتيۆتٸك-ەموتسييالىق بۇرقىلداۋىنىڭ بەرٸ تٷسٸنٸسپەۋشٸلٸكتەن تۋىنداعان.

رۋحاني ەكٸدايلىق قازاق حالقىنىڭ ۇلت رەتٸندە ۇيىسۋىنىڭ قازٸرگٸ كەزەڭٸندەگٸ اسا كٷردەلٸ ەلەۋمەتتٸك-پسيحولوگييالىق مەسەلەگە اينالىپ وتىر. مۇنىڭ ارتى رۋحاني ايالارداعى مەسەلەلەردٸڭ بەرٸنٸڭ شەشٸم تاپپاي, اياعى بٸتپەس داۋعا ۇلاسىپ كەتۋ جاعدايىنا تٸرەلٸپ وتىر.

اگرارلى سانامەن, قۇلدىق ويلاۋ ستيلٸمەن جٷرگەن ادام يندۋس­ترييالى باسقىشتاعى ازاماتتىق قوعامدا ٶمٸر سٷرٸپ, ەڭبەك ەتە المايدى. ازۋ قۇبىلىسى جان-جاقتى, بۇقارالىق سيپات العان. سونى كٶرٸپ, بٸلٸپ, جان-دٷنيەسٸمەن سەزٸپ جٷرگەندەردٸڭ كٶكەيٸن تەسكەن بٸر سۇراق ىلعي قايتالانادى: ەل بولا الامىز با, بولا المايمىز با, بولماساق, ەندٸ كٸمنٸڭ وتارى بولامىز? زييالى ساناتىنداعى ادامداردىڭ كەيبٸرەۋٸ قازاقتاردىڭ كەلەشەكتە قىتايدىڭ وتارى بولاتىنىن ەر جەردە اشىق ايتىپ جٷر. قازاق تٸلٸنٸڭ داعدارىسى – مەملەكەت قۇرا الماعان قوعامنىڭ جالپى داعدارىسىنىڭ بٸر بۋىنى عانا.

قورىتا كەلگەندە, اقيقاتتىڭ ەكەۋ بولمايتىنى بەلگٸلٸ. ولاي بولسا, بٸز س.كەركەگور قويعان فيلوسوفييالىق سۇراققا كەلٸپ تٸرەلەمٸز: «نەمەسە – نەمەسە». دەمەك, اۋىلدىڭ قازاقتٸلدٸ قازاعى مەن قالانىڭ ورىستٸلدٸ قازاعىنىڭ ۇستاناتىن تۇرعىلارىنىڭ بٸرەۋٸنٸكٸ دۇرىس, ەكٸنشٸسٸنٸكٸ تەرٸس.

- يە, اۋىل قازاعى مەن قالا قازاعىنىڭ ەكٸگە بٶلٸنۋٸنٸڭ استىندا ٷلكەن ۇلتتىق مەسەلەلەر جاتىر. بەرٸنە ۋاقىت ەمشٸ دەسەك تە, قاتەلٸكتەرمەن كٷرەستٸڭ سەبەبٸ مەن سالدارىن ەستەن شىعارماي, ساباق الۋ مٸندەت قوي?

- ادامزات تاريحى ەكشەپ شىعارعان, ۋاقىت سىنىنان ٶتكەن, دٷنيەجٷزٸن جايلاعان ادام اتاۋلى ساناساتىن, داۋعا تٷسپەيتٸن اكسيومالار بار. ولاردىڭ كەيبٸرەۋلەرٸ مىنالار: رەگرەستٸ پروگرەسس جەڭەدٸ; اگرارلى قوعامنان يندۋسترييالى قوعام وزادى; اۋىل ەرقاشان ارتتا, قالا ەرقاشان الدا, سوندىقتان اۋىل قالانىڭ سوڭىنان ەرەدٸ. دٷنيەجٷزٸنٸڭ بارلىق ەلدەرٸندە, تاريحتىڭ بارلىق كەزەڭدەرٸندە سولاي بولعان, قازٸر دە سولاي, بۇدان كەيٸن دە سولاي بولا بەرەدٸ. ادامزاتتىڭ تاريحي تە­جٸريبەسٸ وسى.

وقۋلىقتاعى قاتەلەر, بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن جايلاعان انتيپەداگوگيكا, كٶركەمٶنەردەگٸ اۋىلشىل باعىت, جۋرناليستيكاداعى وياتپاۋ فاكتورى, ۇلتتىق ەكٸدايلىق, مەنتاليتەتتەردٸڭ ٷيلەسپەۋٸ – بۇلار جەكەلەگەن ادامداردىڭ نەمەسە قازٸرگٸ ۇرپاقتىڭ قاتەلٸگٸ ەمەس. بۇلار – جەكە ۇلىقتىڭ نەمەسە بيلٸكتٸڭ دە قاتەسٸ ەمەس.

بۇلار – ٶركەنيەتتٸك دامۋدىڭ تٷرلٸ باسپالداقتارىنا بٶلٸنٸپ تٷسكەن قازاقتاردىڭ رۋحاني ەكٸدايلىعىنىڭ سالدارى. بۇلار بارلىق ەلەمەنتتەرٸ جەتكٸلٸكتٸ بولىپ, سىرتتاي جاعداي جاسالىپ تۇرعاندا زاماناۋي, تەۋەلسٸز مەملەكەت قۇرۋعا حالىقتىڭ تاريحي كومپەتەنتتٸگٸنٸڭ جەتٸسپەۋٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ بولىپ تابىلادى.

ۇلت پورتالى