Til máselesiniń túpki sebebi nede?

Búgingi tańda elimizde tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy qarqyndy júrgizilip jatyr. Baǵdarlamanyń negizgi maqsaty - Qazaqstanda turatyn barlyq etnostardyń tilderin saqtai otyryp, qazaqstandyq birtektilik pen birlikti nyǵaitýdyń asa mańyzdy faktory retinde memlekettik tildiń keń aýqymdy qoldanysyn qamtamasyz etetin úilesimdi til saiasaty. Áitse de, til máselesiniń túiitkildi tustary joq emes. Máseleniń mánine úńilý úshin qazirgi kezde osy taqyrypta izdenister jasap júrgen táýelsiz zertteýshi, dotsent, 100-den astam ǵylymi eńbekterdiń, solardyń ishinde 2 monografiia, 5 oqýlyq, 13 oqý-ádistemelik quraldarynyń avtory Qanaǵat Júkeshevtiń oilaryna nazar salsaq.

- Qanaǵat myrza, til máselesiniń túpki sebebi týraly árkim ár túrli pikirler aitady. Sizdiń oiyńyzsha, tildik problemanyń tamyryn jahandyq ózgeristerden izdeýge bola ma? Onyń qazaq qoǵamynyń damýyna yqpaly qandai?

- Qazirgi qazaq tili máslesiniń túpki sebebin aldyńǵy qatarly qoǵamdar damýdyń indýstriialy basqyshyna ótip ketkende, qazaqtardyń agrarly basqyshta qalyp qoiýynan, sonyń saldarynan, óz ishinde áleýmettik jáne tildik belgileri boiynsha bólinip, ulttyń rýhani ekidai kúige ushyraýynan izdestirý kerek. Bylaisha aitqanda, halyqtyń orystildi bóligi indýs­triialy qoǵamda, qazaq tildi bóligi agrarly qoǵamda ómir súrip jatyr. Bul aýyl turǵyndarynyń áleýmettik-ekonomikalyq formatsiia deńgeiindegi artta qalýynyń kórinisi bolyp tabylady. Bul tezis tereńirek interpretatsiia jasaýdy qajet etedi. 

Dúniejúzilik tarihta qoǵam­dardyń túrli parametrler men belgiler boiynsha jiktelýi bolyp jatady. Solardyń ishinde halyqtardyń dinge (islamdyq nemese hristiandyq) nemese órkenietke qatysy (Shyǵystyq nemese Batystyq) nemese ekonomikalyq-formatsiialyq sipattamalary (agrarly nemese indýstriialy) jaǵynan jiktelýi bar. Jiktelgen qoǵamdar arasynda nemese qoǵamnyń óz ishindegi áleýmettik toptar arasynda qaqtyǵystardyń bolyp turýy zańdylyqqa ainalǵan.

Órkenietter jáne olardyń arasyndaǵy qaqtyǵystar máseleleri Batys filosofiiasynda keń jáne aýqymdy zerttelgen. Solardyń ishinde bul taqyrypty keńinen qozǵaǵandardyń biri aǵylshyn filosofy A.Toinbi boldy. Qazirgi zamandyq filosoftardyń basym kópshiligi S.Hantingtonnyń tujyrymymen kelisedi jáne ol usynǵan omyrylý syzyǵyn, elder tobynyń jiktelý ustanymyn qýattaidy.

S.Hantingtonnyń órkenietterdiń omyrylýy (or: tsivilizatsionnyi razlom – Q.J.) teoriiasy boiynsha omyrylý syzyǵynyń bir jaǵynda latyn jáne german tobyndaǵy tilderde jasalǵan, adam erkindigin alǵa shyǵaratyn qundylyqtardy ustanatyn, katolitsizmniń ainalasyna toptasqan órkenietter, ekinshi jaǵynda – pravoslavie jáne musylman dinderin ustanatyn, adam quqyǵyn tolyq moiyndamaityn elder tur. Qazirgi geosaiasi keńistikte bolyp jatqan qaqtyǵystar, negi­zinen, osy omyrylý syzyǵynyń eki jaǵyndaǵy qoǵamdar arasyndaǵy túsinispeýshilikten týyndap otyr.

Amerikalyq zertteýshi E.Tof­fler HH ǵasyrdyń ortasynda jaz­ǵan eńbeginde dúniejúzi elderin áleýmettik-ekonomikalyq damý jaǵynan ekige bólip qarastyrǵan bolatyn: «Jerdegi adamdar ómir súrip jatqan ýaqyty boiynsha jikteledi. Kóptegen jaǵdailarda olar budan bir ǵasyr burynǵy atalary siiaqty ómir súredi. Bular ótkenniń adamdary, jer tur­ǵyndarynyń 70%-yn quraidy. 25%-dan astamy damyǵan óner­kásipti elderde turady. Olar zamanaýi ómir súredi. Olar qazirgi kúnniń adamdary».

Omyrylý bir eldiń óz ishinde de bolyp jatady. Oǵan Resei ziialylarynyń jiktelýi aishyqty mysal bola alady. Reseide eldiń damý baǵytyn aiqyndaýdyń batysshyldyq jáne slavianshyldyq eki paradigmasynyń ómir súrip kele jatqany belgili. Sońǵy myń jyl boiy orys ziialylary atalǵan baǵyttar boiynsha bólinip, ishki rýhani jiktelýdi bastan keshirip keledi. «Qyrǵiqabaq soǵystan keiin batysshyldar men slavianshyldar arasyndaǵy klassikalyq kúres qaita jandanyp, Resei qaitadan «jyrtylǵan elge» ainaldy» dep sipattady S.Hantington.

- Bul qubylystardyń saldary qandai bolady dep oilaisyz? Qazaq tiline qatystylyǵy she? 

- Qazirgi qazaq ultynyń rýhani dúniesinde bolyp jatqan quby­lystardy ustanymynda órkenietter arasyndaǵy antago­nizmniń saldary bolyp tabylatyn tarihi qaqtyǵystardyń tuiyqtalǵan bir býyny retinde qaraýǵa bolady. Dúniejúzilik aýqymda elderdiń topqa bólinýi jáne elishilik aýqymda belgili bir rýhani paradigmany jaqtaýshylar men oǵan qarsylar bolyp jiktelýdiń paida bolý sebepteri men ótý úderisinde ózindik uqsastyqtar men erekshelikter bar. Qazaq ambi­valenttiligi elishilik jiktelýdiń mysalyna jatady.

Kóptegen elderde agrarlyq ýkladtan indýstriialyq ýkladqa aýy­sý kezeńinde kórinis beretin ulttyń ishtei omyrylý qubylysy júrip jatyr. Mundai qubylystar burynǵy Keńestik shyǵys elderinde aiqyn kórinis beredi. E.Tofflerdiń saralaýy­na salsaq, ónerkásipti qalalarda turatyn qazaqtar «qazirgi kúnmen», al aýyl turǵyndary «ótkenmen» ómir súrip jatqandar bolyp shy­ǵady.

Qala jáne aýyl, olardyń ara­qatynasy týraly máseleler qazaq qaýymynyń áleýmettik ómirine ǵana emes, mádenietine, keleshegine qatysty da ózekti sanalady. Ásirese, bul máseleniń qazaq tiline qatystylyǵyn zertteýdiń mańyzy erekshe.

Órleýdi qaladan izdeý kerek. Bul aksioma qoǵamtanýshy ǵalymdarǵa beseneden belgili bolsa da, ómirlik praktikada tolyqqandy eskerilmei keledi. Ziialy sanatyndaǵy adamdar ómirde bolyp jatqan qubylystardyń áleýmettik syrlaryna úńile almai, syrtqy kórinisten qorytyndy shyǵaryp, durysty bura túsindirip, buqaralyq sanany teris baǵyttap otyrady. Qazirgi qazaqtyń basyna túsip otyrǵan taýqymetteriniń áleýmettik sebepteri osy ýaqytqa deiin tereńnen túsindirilmegendikten, isi alǵa bas­pai, áleýmettik omalý jaǵdaiynan shyǵa almai keledi.

Sońǵy jarty myń jyl ishinde Batys órkenietteri qoǵamdyq damýdyń barlyq jaǵynan qaryshtap alǵa ozyp ketkende, Shyǵys elderi tarih kóshiniń shańyn jutyp, artta qaldy, otarlyq ezgige dýshar boldy. Tabiǵi jáne eńbek resýrs­tary mol, myń jyldyq tarihy, tóltýma mádenieti bar, XV ǵasyrǵa deiingi kezeńde ǵylym men tehnika jaǵynan eýropalyqtardan joǵary deńgeide bolǵan Shyǵys elderi sońǵy ǵasyrlarda Batystyń tabanynda janshylyp jatty. Qazir de órkeniet kóshin bastaýshy, zamanaýi dúnietúzilimdi qurýshy, halyqaralyq tártipterdi ornatýshy Batys qoǵamdary bolyp qalýda.

 - Nege?

- Bul suraqtyń jaýabyn izdeý­shiler de az bolǵan joq. Tabylǵan jaýaptardyń arasynda ilandyratyndary da joq emes. Zamanaýi zertteýshilerdiń deni bul suraqtyń jaýabyn Batys pen Shyǵys órkenietteri ókilderiniń qundylyqtar júiesindegi aiyrmalardan tabady. Munyń da ózindik qisyny bar.

Órkeniettiń eki turpaty ókilderiniń qundylyqtar júiesindegi basty aiyrma – Batys adamynyń mashinaǵa qumarlyǵynan, sharýashylyqty indýstriialyq ádispen júrgizýge beiimdiginen, qalada turyp ómir súrýge, ónerkásippen ainalysýǵa yntalylyǵynan, al, Shyǵys adamynyń aýyl sharýashylyǵy men qol ónerine den qoiyp, kópshiliginiń aýyldy jerlerde turýdy qalaýynan kórinis beredi.

Batys ǵylymdy, tehnikany, tehnologiiany jetildirýmen, qala indýstriiasyna den qoiyp, túrli mehanizmder men mashinalar oilap shyǵarýmen, adamnyń eńbegin jeńildetý sharalarymen ainalysqanda, Shyǵys burynǵysha aýyldy jerlerde bytyrap, agrarlyq ýkladty saqtap qaldy, aýyr qol eńbegimen ólmestiń kúnin kórýin jalǵastyra berdi. Aýylyndaǵy úirenshikti kúibeńnen, janyn jegidei jegen mezi tirshiliginen bas tarta almaý – Shyǵys adamynyń rýhani bastamalaryn quraityn, onyń sanasyn meńdegen, onyń aqyly men júregin jaýlap alǵan, sonysymen ár sózine, ómirlik qyzmetine, shyǵarmashylyǵyna, isi men áreketine yqpal etetin, etekten tartqan mentaldyq apparattyń basty quraýyshy bolyp tabylady. Osy sebepten XV ǵasyrdan keiingi kezeńde Batys elderi órkenietter damýynyń indýstriialy baspaldaǵyna ótkende, Aziia men Afrikanyń baiyrǵy alyp memleketteri agrarlyq bas­paldaqta qalyp qoidy. Munyń arty Shyǵysty aýyr saldarlarǵa bastap ákelse de, odan qorytyndy shyǵarmaǵan júzden astam qoǵamdar áli ortaǵasyrlyq agrarlyq ýklad jaǵdaiynda kúneltip keledi.

Shyǵystaǵy ónimi mardymsyz qol eńbegi adamǵa ainalasyna bajailai qaraýǵa múmkindik bermedi. Shyǵys adamy eshteńege jarymasa da, uzaq jáne monotondy áreketterdi baryn sala, yntamen atqardy, aýyr turmysyn jalǵastyra berdi. Shyǵys adamy qoǵamnyń saiasi-ekonomikalyq, mádeni-áleýmettik damýyndaǵy qalanyń rólin túsinbedi. Mádenietke, saýattylyqqa tyrys­pady, óz taǵdyryn ózi basqarýǵa tyryspady, baqyt úshin kúrespedi, ómirdiń mándilik ólshemderin izdemedi. Jaqsylyqqa bastaityn óz­geristi «aspandaǵy» qudaidan, jerdegi bileýshiden kútti.

Órkeniettiń agrarly jáne indýstriialy bolyp omyrylýy XVI ǵasyrdaǵy Niderlandyda bolǵan saiasi oqiǵalardan bastalǵany belgili. XVII ǵasyrdaǵy aǵylshyn liberal-demokratiialyq revoliýtsiiasy ónerkásipti qoǵamnyń tolyq jeńiske jetkenin jáne onyń agrarly qoǵamnan artyqshylyǵyn buljytpai dáleldep berdi. Osydan bastap Eýropa elderi sýyrylyp alǵa shyǵyp, adamzat órkenietiniń jetekshilik legin myǵym iemdenip aldy.

XVIII ǵasyrda Ulybritaniia ónerkásip tóńkerisin júzege asyryp, quqyqtyq qoǵam ornatyp, klassikalyq parlamentarizm eline ainalyp jatqanda, qazaqtar biliktiń handyqtan ózge de turpaty bolatynyn, mal baǵýdan da basqa kásip bar ekenin eskermei ómir súrip jatty. Reseidiń barǵan saiyn shekaraǵa jaqyndap kelýi, bekinister salýy, ot qarýly ásker oinatýy, bir sózben aitqanda, soǵysqa daiyndalýy qazaq handarynyń esterin jiiýyna áser ete almady. Olar baǵzy zamandarda áýeni almap, jerdi jalmaǵan Shyńǵys, Joshy, Batý, Mamai, Toqtamys handardyń urpaǵy ekenin umytty. Tymaqtaryn basa kiip alyp, soiylsoǵarlaryn ertip alyp, birin biri barymtalaýdan qoldary timedi.

Qazaqtyń basyna tóngen náýbet ataýly osydan – qala salýmen, ónerkásippen, temir óńdeýmen, zeńbirek quiýmen, shekara bekinisterin ornatýmen, ásker qurýmen ainalyspaýdan bastaý aldy. Orys pen Qytai jońǵarlardy aidap salǵanda, qazaqtyń myńǵyrtyp baǵyp júrgen million qoiynyń septigi timedi. Mamyrajai ómirden bereke ketti. Soǵys óneri úiretilmegen ásker baýdai túsip, qyryldy. «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» bastaldy.

- Qazaq qoǵamynyń áleýmettik jáne tildik belgilerine qarai bólinýin qalai sipattaisyz?

- Táýelsizdik alǵannan keiingi kezeńde Keńestik Shyǵys respýblikalarynda aýyl sharýashylyǵynyń kúizeliske ushyraýy aýylda turatyndardyń basym kópshiliginiń jumyssyz qalýyna, jumys izdep eriksiz qalaǵa aǵylýyna ákelip soqty.

Ádette sharýa óz erkimen qalaǵa kelmeidi. Kelse ol aýyly qańyrap, kierge kiim, isherge tamaq taba almai, qaiyrshylanǵanda ǵana kelýi múmkin. Qalaǵa kelip jaǵdaiyn jaqsartyp alsa, ol odan keiin aýylyn saǵynyp án salyp, baz keship ómir súredi, aýylyna qaitýdyń kez kelgen múmkindigin kútýmen kúneltedi. O.Shpengler aitqandai, «ony úlken qalalardyń «ezgisinen» bosatyp kórińiz, onda ol, eshteńesin joǵaltpai-aq, óziniń alǵashqy qaýymdyq kúiine qaita oralady».

Qazaqtar da qalaǵa ǵylym, bilim, mádeniet izdep kelgen joq, kúnkóris izdep keldi, bazar jaǵalap, jalaqy az tólenetin, las jumystardy atqardy. Ózderi shyqqan tegin – aýylyn umyta almai, zar ilegen kúnderin keship jatty. Qala úrdisterin meńgerip kete almady jáne oǵan yntalylyq tanytpady. Sol aýyldaǵydai kerenaý, beiqam turmysyn quryp jatty.

Jańa ortada qalyptasqan jaǵdailar adamdy olarǵa beiimdelý qajettigin týdyratyny belgili. «Aýyl nemese qala ustasy, aýylnai nemese býrgomistr ekeýi eki álemde turatyndai. Aýyl jáne qala adamy – eki túrli mándilik. Alǵashynda olar alshaqtyqty sezedi, keiin alshaqtyq olardy bilei bastaidy, aqyr aiaǵy olar birin biri túsinýden qalady» dep O.Shpengler aitqandai, aýylda týyp, aýylda ósken adam qalaǵa neǵurlym keshirek kelse, soǵurlym onyń qala jaǵdaiyna beiimdelýi ári qiyn, ári uzaq. Kópshilik jaǵdaida, ol qalalyq ortada qalyptasqan murattar men qundylyq baǵdarlardy meńgere almai ketedi. Sebebi, olardyń basym kópshiligi sensitivtik shaǵyn aýylda ótkizip kelgen. Sondyqtan, olardyń beiimdelýi aýyr jáne uzaqqa sozylady, kópshiligi beiimdele almaý dertin (adaptatsionnyi sindrom) bastan keshirýde.

- Qazaq ishindegi jiktelý qalai qalyptasty?

- Keńes kezinde qala­­daǵy az sandy qazaqtar ana tilinde sabaq oqytatyn mekteptiń azdyǵynan nemese múldem bolmaýynan balalaryn eriksiz oryssha oqytty. Óndiris qajettigine orai, ózderi de tolyq orysshaǵa oiysty. Ýaqyt ótken saiyn ulty qazaq bolsa da, orys tilinde sóileitinderdiń úlesi arta berdi. Syrt syqpyty qazaqqa uqsaǵanymen, tili, oilaý stili, mentaliteti, dúnietanymy aýyl qazaǵynikinen basqa sotsiým paida boldy. Aldymen saýatty adamdardyń jan áleminde oryn alǵan qazaqsha-oryssha ekidailyq keiingi kezeńde halyqtyń aýqymdy bóligin qamtydy.

Jyl ótken saiyn eki álemdi bólip turǵan qurdym tereńdep, qazaq ómirinde rýhani dýalizm tolyq ornady. S.Hangingtonnyń sózimen pishindegende, qazaq ta «jyrtylǵan ultqa» ainaldy. Omyrylý syzyǵynyń bir jaǵynda aýylda turatyn qazaqtildi qazaq álemi, ekinshi jaǵynda qalalarda ornyqqan orystildi qazaq álemi paida boldy. Qazirgi qazaq aspanynyń astynda atalǵan eki rýhani álem qatar ómir súrip jatyr. Rýhani aialarda bolyp jatqan keleńsizdikterdiń bári osymen – qazirgi qazaq qoǵamynyń eki álemge bólinip túsýimen túsindiriledi.

Ótken ǵasyrdyń 70-jyldarynan bastap aýyldy mekenderdiń turǵyndary arasynan qalaǵa kelip qonystanyp, oqýǵa túsip, mamandyq alyp jatqandar kóbeidi. Olardyń arasynan shyqqan jazýshylar, ǵylymi dáreje alǵandar, bilim men mádeniet qairatkerleri atanyp júrgender az emes. Biraq, tutastai alǵanda, olar qalalyq bolyp ketken joq, rýhani ómirinde ózgeris bola qoiǵan joq jáne bolmaidy da. Óitkeni, olardyń dúnietanymy jas shaǵynda sanasyn meńdegen qazaqtildi kontenttiń agrotropty mazmunymen sharttandyrylyp tastalǵan. Al, orys tilinde sóileitin, qalada turatyn, túbirli qalalyq qazaqtardyń (qalada týyp, ósken urpaq) dúnietanymy orys tiliniń kontentimen qalyptasqandyqtan, olar oiy men yndyny jaǵynan solarǵa jaqyn.

- Mundai jaǵdaidy qalai túsindirip berer edińiz? Qazaq tili mártebesiniń kóńil kónshitpeýiniń basty faktory nede?

- Mundai ahýal mádeni keshigý teoriiasymen túsindiriledi. Ol teoriia boiynsha materialdyq mádenietke qaraǵanda beiimdelý mádenietiniń ózgerýi kesheýil júredi. Bul qubylys únemi materialdyq jáne materialdyq emes aialardyń damýy arasyndaǵy úilesimsizdikke ákep soqtyrady. Sonyń saldarynan keshikken sotsiým ylǵi da sheshýi qiyn áleýmettik máselelerge tireledi de otyrady.

Qazaqstan qoǵamy – tutastai alǵanda, indýstriialy-agrarly qoǵam. Al, áleýmettik-lingvistikalyq parametrler boiynsha qazaq tili agrarly qoǵamǵa tán sipattamalarymen, aýyl lingvemasyn praktikalaý deńgeiinde qalyp otyr. Qazaq tiliniń sapalyq kórsetkishterin, qazaq oiynyń keshigýiniń sebepterin aiqyndaýshy faktor - osy.

Qazirgi qazaq tiliniń bastan keship otyrǵan qiyndyqtary, qoǵam ómirinde qoldanystaǵy múshkil jaǵdaiy, óziniń memlekettik mártebesine sai qyzmetin atqara almai otyrýy osy faktormen – Qazaqstan qoǵamy men qazaq tiliniń órkeniettik damý satysynyń túrli baspaldaqtarynda qalyp otyrýynan kórinis tabatyn qazaq tiliniń basty qaishylyǵymen túsindiriledi. Qazirgi qazaq tili kontentiniń negizi balalyq shaǵyn – sensitivti jastaryn aýylda ótkizip kelgen avtorlardyń agrarly qoǵam shynaiylyǵyn sipattaityn materialdarynan turady jáne olary normaǵa túspegen, jalpaq til stilinde oryndalǵan.

Indýstriialy qalada jáne agrar­ly aýyldy eldi mekenderde bólinip ómir súrip jatqan halyqtar dúniejúzinde az emes. Bul – qazirgi zamannyń kelbetin aiqyndaityn, halyqtardyń órkeniet satysynyń tómengi basqyshynan joǵarǵysyna ótýin, iaki kenttený úderisin kórsetetin qubylys. Tek ózge halyqtarda qala adamy men dala adamynyń tili bir, mádenieti, dili, tini bir, dittegenderi de bir – aýyldan qalaǵa oiysý. Al omyrylý syzyǵynyń eki jaǵyna bólinip túsken qazaqtardyń rýhani dúnieleri eki basqa, mádenietteri, dili, tini basqa bolyp qalýda. Aýylda turatyn jáne qalada tursa da áli jańa ortaǵa kirikpegen qazaqtardyń ustanyp otyrǵan baǵytynyń kesirliligi sol, olar qaladan aýylǵa vektoryn ustanýynda, qazaqtan aýyldyq ult jasaý jolyna túsip alýynda. Ulttyń basyna túsip otyrǵan aýyrtpalyqtyń bári osy kesirli baǵyttyń saldarlary retinde kórinis berýde.

Órkeniet satysynyń túrli baspaldaqtarynda jaiǵasýyna jáne ómir súrý arealynyń basqa­lyǵyna orai, aýyl jáne qala qazaqtarynyń bastaryna kelip quiylyp jatqan til kontentiniń mazmuny basqa, sapasy da ár deńgeide. Oilaý stilderi de ár túrli bastaýlardan alynǵan semantikalyq júieniń mazmunymen anyqtalady. Sonyń saldarynan olardyń intellektilik damý deńgeileri de árkelki, tiisinshe, mádenietteri de basqa. Ár top óziniń oikýmena keńistiginde jinaqtaǵan bilimi men ómirlik tájiribesinen qorytyndy shyǵarady. Olardyń ulttyq, memlekettik máselelerdiń basym kópshiligine, tildiń, mádeniettiń damý baǵyttaryna, dástúrge, bala tárbiesine, halyqaralyq saiasat vektorlaryna qatysty ustanymdary úilespeidi. Árqaisysy eleýli saiasi qubylystarǵa túrlishe kózqaras ustanady, iri saiasi qairatkerlerdiń qyzmetine, qoǵamnyń keleshegine, ult qatynastaryna qatysty turǵylary da ózgeshe.

Aýyl áleminiń adamy qazaq aýylda turyp, mal sharýashylyǵymen ainalysýy kerek dep esepteidi. Ult tili men mádenieti aýylda saqtalatynyna senedi. Dástúrshil. Halyqaralyq saiasatta musylman elderimen jaqyn bolýdy jón dep tabady. Ishki saiasatta tynyshtyq, turaqtylyq saqtalýyn, qazaq emesterdiń elden kete berýin qalaidy.

Qala áleminiń adamy qazaq qalaǵa kelip, ónerkásippen ainalysýy, jalaqymen ómir súrýi, qarjy aǵysyn jáne biliktiń áreketin baqylaýy kerek dep esepteidi. Ult tili men mádenietin qalada damytýdy kózdeidi. Ulttyq jáne jalpyadamzattyq dástúrlerdiń úilesýin qalaidy. Halyqaralyq saiasatta damyǵan demokratiialyq eldermen jaqyn bolýdy jón dep tabady. Ishki saiasatta ornyqty dinamikalyq qozǵalystardyń bolyp jatýyn, qazaq emesterdiń elden ketpeýin qalaidy.

Aksiologiialyq ustanymdar turǵysynan qaraǵanda bul toptardyń ózderine tán betke ustar qundylyq baǵdarlary bar. Aýyl álemi ulttyq qundylyqtardy – ultty, tildi, dástúrdi, ǵurypty, ulttyq mádenietti qasterleýge tyrysady. Qalalyqtar bul atalǵandardy joqqa shyǵarmaidy, oǵan qosa jalpyórkeniettik qundylyqtarǵa den qoiady. Olar adam erkindigin, teńdikti, adam quqyǵyn, sharýashylyqty indýstriialandyrýdy, demokratiiany, azamattyq qoǵamdy betke ustaidy.

Eki álem ókilderiniń dúnieni kórýi, tanýy basqa bolǵandyqtan, olardyń dittegen yndyndary da basqa. Kópshilik jaǵdaida bir qubylysty árqaisysy óz qyrynan kóredi, bir suraqqa kereǵar, eki túrli jaýap beredi, bir másele týraly qabyldaityn sheshimderi de basqa. Eki álem adamdarynyń talǵamdary da úilespeidi, oqityn mátinderi, aitatyn ánderi de basqa. Belgili bir aýqymdy máseleni sheshýge kelgende oilaý stilindegi jáne dúnietanymdaǵy alshaqtyq olardy barrikadanyń qarama-qarsy jaqtaryna toptasýǵa itermeleidi. Sondyqtan eki álem adamdarynyń arasynda qarsy turýlar men sheptesýler bolyp turady. Birine biri «mámbet» jáne «máńgúrt» dep saiqymazaq at qoiyp alǵan.

Toptar ókilderi arasynda keibir ózekti máseleler tóńireginde baspasózde de bitispes aitystar júrip jatady. Olarda buqarany qatystyrýǵa umtylys ta kórinis berip qalady. «Qazaqtarǵa qarsy áreket etetin jasyryn uiymdar bar, olardy alpaýyt oligarh­tar qarjylandyrady» nemese «orystildiler qazaq tiline qarsy, ádeii uiymdasqan qastandyq jasap júr» degen siiaqty «úi­rekter» ushyryp otyrý qazaq basy­lymdarynyń ádetine ainalǵan. Keide qaqtyǵys tulǵaaralyq deńgeige kóterilip, arty sottasýǵa deiin baryp jatady.

Bylaisha aitqanda, bir qazaq ultynyń ishinde eki marginaldyq toptan turatyn, eki tilde sóileitin, dúnietanymdary bólek, eki mádeniet jasap otyrǵan eki «ult» ómir súrip otyr.

- Ekige jarylýdyń memleketke ákeler zardaby da az bolmaidy. Bul eki topty qalai biriktirýge bolady? 

- Eki toptyń ókilderi de ulttyq birlik ideiasyn túsinedi jáne qýattaidy. Otanshyldyq sezimderden kende emes. El, jer, urpaq qamy tektes qundylyqtar ekeýine birdei. Ulttyń, qazaq tili men mádenietiniń keleshegine qatysty eki top adamdarynyń da nietteri izgi, maqsattary biik, qulshynystary quptarlyq. Alaida, aradaǵy rýhani túsinispestiktiń saldary olardy damýdyń belgili bir baǵyttyq máselelerin sheshý barysynda mańyz alarlyq taktikalyq qaqtyǵystarǵa soqtyryp otyrady. Bir toptyń ekinshisiniń turaǵyna qarsypeiorativtik-emotsiialyq burqyldaýynyń bári túsinispeýshilikten týyndaǵan.

Rýhani ekidailyq qazaq halqynyń ult retinde uiysýynyń qazirgi kezeńindegi asa kúrdeli áleýmettik-psihologiialyq máselege ainalyp otyr. Munyń arty rýhani aialardaǵy máselelerdiń báriniń sheshim tappai, aiaǵy bitpes daýǵa ulasyp ketý jaǵdaiyna tirelip otyr.

Agrarly sanamen, quldyq oilaý stilimen júrgen adam indýs­triialy basqyshtaǵy azamattyq qoǵamda ómir súrip, eńbek ete almaidy. Azý qubylysy jan-jaqty, buqaralyq sipat alǵan. Sony kórip, bilip, jan-dúniesimen sezip júrgenderdiń kókeiin tesken bir suraq ylǵi qaitalanady: el bola alamyz ba, bola almaimyz ba, bolmasaq, endi kimniń otary bolamyz? Ziialy sanatyndaǵy adamdardyń keibireýi qazaqtardyń keleshekte Qytaidyń otary bolatynyn ár jerde ashyq aityp júr. Qazaq tiliniń daǵdarysy – memleket qura almaǵan qoǵamnyń jalpy daǵdarysynyń bir býyny ǵana.

Qoryta kelgende, aqiqattyń ekeý bolmaityny belgili. Olai bolsa, biz S.Kerkegor qoiǵan filosofiialyq suraqqa kelip tirelemiz: «Nemese – nemese». Demek, aýyldyń qazaqtildi qazaǵy men qalanyń orystildi qazaǵynyń ustanatyn turǵylarynyń bireýiniki durys, ekinshisiniki teris.

- Iá, aýyl qazaǵy men qala qazaǵynyń ekige bólinýiniń astynda úlken ulttyq máseleler jatyr. Bárine ýaqyt emshi desek te, qateliktermen kúrestiń sebebi men saldaryn esten shyǵarmai, sabaq alý mindet qoi?

- Adamzat tarihy ekshep shyǵarǵan, ýaqyt synynan ótken, dúniejúzin jailaǵan adam ataýly sanasatyn, daýǵa túspeitin aksiomalar bar. Olardyń keibireýleri mynalar: regresti progress jeńedi; agrarly qoǵamnan indýstriialy qoǵam ozady; aýyl árqashan artta, qala árqashan alda, sondyqtan aýyl qalanyń sońynan eredi. Dúniejúziniń barlyq elderinde, tarihtyń barlyq kezeńderinde solai bolǵan, qazir de solai, budan keiin de solai bola beredi. Adamzattyń tarihi tá­jiribesi osy.

Oqýlyqtaǵy qateler, bilim berý júiesin jailaǵan antipedagogika, kórkemónerdegi aýylshyl baǵyt, jýrnalistikadaǵy oiatpaý faktory, ulttyq ekidailyq, mentalitetterdiń úilespeýi – bular jekelegen adamdardyń nemese qazirgi urpaqtyń qateligi emes. Bular – jeke ulyqtyń nemese biliktiń de qatesi emes.

Bular – órkeniettik damýdyń túrli baspaldaqtaryna bólinip túsken qazaqtardyń rýhani ekidailyǵynyń saldary. Bular barlyq elementteri jetkilikti bolyp, syrttai jaǵdai jasalyp turǵanda zamanaýi, táýelsiz memleket qurýǵa halyqtyń tarihi kompetenttiginiń jetispeýiniń kórinisi bolyp tabylady.

Ult portaly